Recenzja
dr hab. Radomir Miński prof. SWPS

ISBN
978-83-66353-33-6 (wersja drukowana)
978-83-66353-34-3 (wersja elektroniczna)

Mikołaj Jacek Łuczak – kulturoznawca, doktor socjologii, adiunkt w Instytucie Pedagogiki Akademii Pomorskiej w Słupsku.

Autor publikacji m.in. z zakresu teorii systemów, socjologii medycyny i komunikacji społecznej, w tym książki Przestrzenie komunikacji społecznej (Słupsk 2016).

Z recenzji:

Książka Mikołaja Jacka Łuczaka posiada szereg zalet, wśród nich niewątpliwie wymienić należy fakt, że Autor książki o komunikacji idzie z duchem modnej obecnie interdyscyplinarności. Pragnę zaakcentować zwłaszcza refleksje Autora nad kategorią bezpieczeństwa informacji, albowiem właśnie ona wydaj się dziś mieć najpoważniejsze konotacje praktyczne. (…) Refleksja nad kategorią komunikacji, będącej istotą relacji w świecie społecznym, a jak wskazuje Autor, także w domenie tworzonych przez człowieka systemów technicznych, jest jednym z kluczowych wyzwań filozofii, socjologii i psychologii, a także młodszych rodowodowo, choć już bardzo wyspecjalizowanych nauk o komunikacji, czy wspomnianych już nauk o bezpieczeństwie.

Jest to jedna z osi interpretacyjnych przyjętych przez Autora. Z kolei zawarte już w samym tytule książki, odwołanie do koncepcji „społeczeństwa sieciowego” Manuela Castellsa, wyznacza drugą oś interpretacji zjawisk społecznych, podejmowanej przez Autora. Trzecią jest tzw. „myślenie systemowe” – będące określonym paradygmatem opisu, modelowania i analizy złożonych zjawisk, który jest z powodzeniem, choć na różne sposoby, stosowany na wszelkich polach eksplorowanych przez współczesną naukę.

Dzięki takiej – trójosiowej analizie – proponowany w pracy dyskurs, wpisuje się w aktualny kontekst filozoficzny i naukowy. Istotnym walorem pracy (…), jest również to, że prezentowane wywody, będące próbą odpowiedzi na pytanie o istotę procesów zapośredniczanej technologicznie komunikacji i związanej z nią zmiany społecznej –  prowadzone są niejako, na przecięciu wspomnianych osi interpretacyjnych. Na tym właśnie, polega moim zdaniem, istotna oryginalność książki. (…) Autor odnosząc się do wielu teorii, w tym również do klasycznych teorii socjologicznych, nie pozostaje bierny w ich recepcji, ale z powodzeniem podejmuje wysiłek ich reinterpretacji i adaptacji do podejmowanej przez siebie problematyki, a gdy jest to uzasadnione, także je autorsko rozwija. Czyni tak między innymi analizując w paradygmacie systemowym wymienioną już przeze mnie kategorię bezpieczeństwa, ale także zagadnienie cyrkulacji informacji w sprzęgających się wzajemnie sieciach społecznych i technologicznych.

dr hab. Radomir Miński prof. SWPS

Spis treści
Przedmowa . 9
Wstęp . 11
Część I. Podstawy teoretyczne . 17
1. Komunikacja społeczna . 19
1.1. Podstawowe zagadnienia . 19
1.2. Definicja i modele komunikacji społecznej . 21
2. Perspektywa systemowa . 33
2.1. Ludwiga von Beralanffy’ego system żywy jako system otwarty . 33
2.2. Norberta Wienera system cybernetyczny jako system dynamiczny 36
2.3. Humberta Maturany i Francisca Vareli systemy autoreferencyjne . 38
2.4. Podsumowanie – systemy, mechanizmy, kategorie . 44
3. Perspektywa społeczna . 59
3.1. Antropologiczne ujęcie przestrzeni działań przedmiotowych i działań komunikacyjnych . 59
3.2. Teoria działania komunikacyjnego a systemowe ujęcie społeczeństwa i komunikacji . 62
3.3. Bezpieczeństwo w perspektywie systemowej a komunikacja . . . . . 69
Część II. Rekonstrukcja układu infoprzestrzeń – cyberprzestrzeń . 73
1. Technologiczny system informatyczno-telekomunikacyjny . 75
1.1. Struktura sieci informatyczno-telekomunikacyjnych . 80
1.2. Działanie sieci na poziomie elektroniczno-informatycznym . 81
1.3. Działanie sieci na poziomie administracji i zarządzania . 94
Spis treści
2. Technologiczna i społeczna przestrzeń komunikacyjna . 103
2.1. Konwergencja technologii i jej efekty . 104
2.2. Efekty sieciowe, efekty psychospołeczne a działania w sieci . 111
Część III. Rekonstrukcja układu informacyjno-konektywnego . 123
1. Globalizacja informacyjno-komunikacyjna . 125
1.1. Technologiczne przekształcenie praktyk komunikacyjnych . 125
1.2. Komunikacyjne przekształcenia praktyk społecznych i kodów kulturowych . 139
2. Cyrkulacja informacji . 157
Część IV. Rekonstrukcja układu infosfera – cybersfera . 173
1. Transformacja struktury społecznej . 175
2. Sieć – informacja – cyrkulacja . 183
Zakończenie . 193

ISBN

978-83-66353-25-1  - Książka w miękkiej oprawie – cena 59,00

978-83-66353-26-8  - Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia

Fragment recenzji:

Znakomici prawnicy i medioznawcy: Ksenia Kakareko, Jacek Sobczak, Tadeusz Kononiuk – autorzy książki pt. Fundamenty zawodu dziennikarza nie tylko wskazują w swej pracy na korzenie dziennikarstwa, ale porządkują wiedzę o nim, mówią o jego współczesnej kondycji. Powiedzieć o tej książce, że jest interesująca i potrzebna dla dziennikarzy oraz studentów dziennikarstwa to za mało. To prawdziwa BIBLIA – w najlepszym tego słowa znaczeniu – dla osób zajmujących się dziennikarstwem w czasach, gdy przestały się liczyć dobre obyczaje, rzetelne zbieranie materiału, informowanie, a górę biorą pośpiech, kompilatorstwo, niezdrowa konkurencja, uleganie przez dziennikarzy wpływom polityków. Autorzy w przystępny sposób omawiają problemy, z którymi nie umieją sobie poradzić dziennikarze, zagubieni we współczesnym świecie, niemający pojęcia jak odróżnić dobro od zła. To solidne studium prawno-medioznawcze oparte na bogatej literaturze przedmiotu, orzecznictwie sądowym, a przede wszystkim na praktyce i doświadczeniu zawodowym Autorów.

Prof. zw. dr hab. Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Uniwersytet Śląski

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1

Dziennikarz jako twórca

Rozdział 2

Nauka społeczna Kościoła wobec problemów wolności słowa w środkach społecznego przekazu

Rozdział 3

Czy dziennikarstwo to zawód?

Rozdział 4

Zawód dziennikarza w nowej architekturze mediów

Rozdział 5

Unia Europejska wobec problemów Koncentracji i pluralizmu środków przekazu

Rozdział 6

Standardy zawodu dziennikarskiego w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Rozdział 7

Język przekazu dziennikarskiego wobec zjawisk tabloidyzacji środków społecznego przekazu

Rozdział 8

Przestępstwa prasowe

Rozdział 9

Odpowiedzialność moralna dziennikarza

Rozdział 10

Nowy model dziennikarstwa

Bibliografia

Informacja wydawcy

Wprowadzenie

Rola środków społecznego przekazu we współczesnym świecie stale rośnie. Prasa drukowana, która zresztą już dawno przestała być „drukowaną”, a rozpowszechniana jest za pośrednictwem internetu, a oprócz niej telewizja, radio odgrywają coraz większą rolę w życiu społeczeństwa informacyjnego^[1]. Począwszy od Johna Goddarda i Manuela Castellsa, podkreśla się, że społeczeństwo informacyjne to w gruncie rzeczy społeczeństwo sieciowe, internetowe, w którym informacja ma charakter pierwszoplanowy, strategiczny, a techniki telekomunikacyjne i komputery umożliwiają operowanie jej treścią[2]. Prasa dawno przestała już pełnić rolę informatora bądź komentatora, a zaczęła pełnić nową rolę – podmiotu kreującego rzeczywistość. Zgodzić się wypada z tezą Jürgena Habermasa, że w chwili obecnej rządy i podmioty gospodarcze bardzo dbają o rzetelne i użyteczne dla siebie informacje, ale obywatele mają coraz mniej możliwości korzystania z informacji publicznej oraz wyrażania swoich opinii na forum publicznym. Według Habermasa nie można już dzisiaj sensownie mówić o wolności prasy, gdyż została ona zawłaszczona przez korporacje kapitałowe. Środki przekazu to wielkie kapitalistyczne przedsiębiorstwa, które dla własnych celów dokonują manipulacji opinią publiczną, umiejętnie korumpując dziennikarzy i kupując środki przekazu. Niezależna od rządu, autonomiczna sfera publiczna, nastawiona na racjonalną debatę polityczną, której powstanie było powodem dumy i chwały Wielkiej Brytanii, ulega zniszczeniu. Opinia publiczna nie powstaje w wyniku ścierania się poglądów na arenie społecznej w sferze publicznej, lecz jest obiektem skomplikowanych działań manipulacyjnych. Niskiej jakości, niepełne informacje, podawane w sposób niezgodny z rzeczywistością, prowadzą do nietrafnych decyzji, wytwarzają określone stereotypy, leżą u podstaw wielu uprzedzeń[3].

Zawód dziennikarza ukazywany jest jako zaszczytna służba, a sam żurnalista – jako osoba spełniająca ważną misję, działająca z powołania, która bezinteresownie służy społeczeństwu, dobru publicznemu, a przede wszystkim – prawdzie, prawu i sprawiedliwości. W praktyce wielokrotnie można się przekonać, że jest inaczej. Większość wśród dziennikarzy stanowią obecnie reprezentujący młodsze pokolenie ludzie, dla których potrzeba sprostania standardom aksjologicznym jest bez znaczenia, podkreślający, że w tym zawodzie liczy się profesjonalizm^[4], szybkość zdobycia informacji i umiejętność jej przekazania.

Informacja nie istnieje sama dla siebie. Jest ona tworzona przez ludzi i dla ludzi. Częstokroć bywa i tak, że nie jest przekazem dotyczącym rzeczywistych zdarzeń, lecz jest kreowana przez swojego twórcę w jakimś konkretnym celu wybranym przez niego lub wskazanym przez zleceniodawców, od których taki twórca informacji jest zależny. Ma ona wywołać przerażenie, gniew, niepokój, nienawiść lub chociażby tylko zainteresowanie. Tego typu przekazy o zmyślonych zdarzeniach, nieistniejących faktach, określa się w tej chwili, za charakterystyczną dla Polaków modą odwoływania się do wyrażeń obcojęzycznych, mianem fake news’ów. W przeszłości, w okresie staropolskim, chętnie uciekano się do określeń łacińskich, potem włoskich, nawet przejściowo tureckich, wreszcie francuskich i nieco wstydliwie niemieckich i rosyjskich, gdyż nie wypadało przyznawać się do zapożyczeń z języka zaborcy, definiowanego jeszcze długo po odzyskaniu niepodległości jako pogardzanego wroga.

Fake news’y to fałszywe wiadomości, często o charakterze sensacyjnym, publikowane w środkach społecznego przekazu z intencją wprowadzenia w błąd. Częstokroć żerują one na niskich instynktach, emocjach, dotyczą różnych treści i są rozpowszechniane w rozmaitych środkach przekazu, najczęściej jednak przy udziale internetu. Niekiedy są to wiadomości błędne, niesprawdzone, rozpowszechniane bez złej intencji, tak jak to ostatnio zdarzyło się niektórym środkom przekazu, które informowały o śmierci Adama Słodowego, niezapomnianego twórcy jednego z programów telewizyjnych. Czasami fake news’y zasadzają się na łączeniu prawdziwych faktów z ilustracjami, które z tymi faktami nie mają nic wspólnego. Materiał ikonograficzny służy tu do wzmocnienia przekazu językowego. Sytuację taką można było zaobserwować przy okazji informacji o toczących się działaniach wojennych między Rosją a Ukrainą[5]. Sytuacja taka może wynikać z pospiechu, braku staranności, bezmyślności, ale może być to działanie intencjonalne z zamiarem zaszkodzenia komuś lub wprowadzenia w błąd. Oczywiście, twórca fake news’a może całkowicie sfabrykować przekaz, może zmanipulować jego treść, może także prawdziwą treść umieścić w fałszywym kontekście. Pamiętać należy, że tego typu przekazy mogą mieć i mają cele polityczne bądź gospodarcze. Nie ulega wątpliwości, że od zarania dziejów państwa chętnie uciekały się do kolportowania fałszywych informacji w celu zdezawuowania wrogich potencji[6]. Z podobnych przyczyn do identycznych środków sięgały zwalczające się koterie, a później partie polityczne. Działania takie opisywali już autorzy starożytni, w średniowieczu zaś Machiavelli. W dzisiejszych czasach rozwój techniki jedynie ułatwia tworzenie i rozpowszechnianie takich fałszywych, dezinformujących przekazów. Mechanizmy technologiczne umożliwiają także dzisiaj personalizowanie treści, co zwiększa szanse na to, że odbiorca łatwiej zinternalizuje fake news’a jako informację prawdziwą i wiarygodną.

Pojawia się pytanie czy twórcy fake news’ów to dziennikarze, czy jednak nie? Nie da się zaprzeczyć, że wprawdzie nie spełniają oni niezbyt wygórowanych standardów zawodu dziennikarskiego, ale sami uważają się za dziennikarzy, nie widząc niczego złego lub choćby tylko niestosownego w tym, że sprzedają swoje umiejętności techniczne, talenty, sprawność w operowaniu słowem swoim pracodawcom lub mocodawcom. Niekiedy jednak działają na „własny rachunek”, czerpiąc sadystyczną przyjemność z faktu, że poniżyli kogoś w opinii publicznej, ukazując go w złym świetle, przeinaczając kontekst wydarzeń, w których ktoś uczestniczył, lub jedynie pomijając pewne ich elementy. Chęć dokuczenia jakiejś osobie wydaje się być przemożnym motywem działania osób komentujących w internecie jakieś informacje. Nie cofają się przy tym przed użyciem inwektyw, obelg, zniewag.

Pojawić się w tym miejscu musi pytanie o fundamenty zawodu dziennikarskiego, który wydaje się być zawodem szczególnym, zważywszy, że dziennikarz dokonuje skomplikowanych operacji na świadomości odbiorców, urabiając ich, mniej lub bardziej świadomie dla określonych celów. W pięknej i ważnej przypowieści, zawartej zarówno w ewangelii według św. Mateusza, jak i w ewangelii według św. Łukasza, mowa o człowieku roztropnym, który zbudował swój dom na fundamentach utwierdzonych w skale, i domu tego nie zmyła powódź. Jego przeciwieństwem w tej przypowieści jest człowiek nierozsądny, który postawił dom na piasku bez fundamentów. Kiedy nadeszła powódź, dom ten runął[7]. W przekonaniu autorów oddawanego w ręce Czytelników niniejszego tomu fundamentem zawodu dziennikarskiego jest prawo i etyka. Oczywiście, można prowadzić spory, czy elementy etyki mają charakter ważniejszy, czy mniej ważny od prawa. Nie ulega jednak dla nikogo wątpliwości, że człowiek nieetyczny, mający prawo za nic lub ewentualnie za nieuprawnioną przeszkodą w uprawianiu zawodu dziennikarskiego, nie powinien podejmować trudu jego wykonywania. Nie przesądzamy w zamieszczonych tekstach tego, który ze wspomnianych dwóch fundamentalnych elementów zawodu dziennikarskiego jest ważniejszy. Wydaje się, że oba pełnią jednakowo doniosłą rolę. Nie da się zaprzeczyć, że dobry dziennikarz powinien także posiadać chociażby szczyptę talentu w posługiwaniu się środkami, które wybrał dla swojej działalności. Sam talent jednak nie wystarczy. Utalentowany blagier nie będzie nigdy dobrym dziennikarzem, chociaż może, zwłaszcza na początku swojej drogi życiowej, spotkać się z zainteresowaniem, a nawet podziwem odbiorców. Dziennikarstwo nie jest tylko sprawnym przekazywaniem informacji, nie polega na kuglarskich sztuczkach wiadomościami, lecz jest, o czym zwykle się zapomina, służbą społeczeństwu. Dziennikarz ma do spełnienia pewną misję i dlatego przy wykonywaniu swojej pracy musi pamiętać nie tylko o tym, czego żądają jego mocodawcy, lecz także o tym, jaka jest treść i charakter tej misji. Przypomnieć tu należy postać Alfonsa de Beauchamp z Hrabiego Monte Christo Aleksandra Dumasa, który wezwany przez wicehrabiego Alberta de Morcerf do wycofania opublikowanego artykułu, godzącego w Ferdynanda Mondego, godzi się na to, ale sprawdza prawdziwość zamieszczonych w nim treści.

Powyższe zmusza do postawienia pytania, czym jest obecnie dziennikarstwo? Rewolucja informacyjna, procesy globalizacji, zmiany w sposobie życia i wzajemnego komunikowania się, zwiększające niezależność komunikacyjną obywateli, radykalnie zmieniły oblicze dziennikarstwa. Amerykański teoretyk komunikowania, Clay Shirky, pisze: „Społeczeństwo nie potrzebuje gazet. To, czego nam potrzeba, to dziennikarstwo”^[8]. Czym jednak jest dziennikarstwo, jaka są jego ideologia, rola społeczna, zadania, metody pracy, prawa i obowiązki? Na te pytania nie ma prostych i łatwych odpowiedzi. Dziennikarstwo to bez wątpienia zawód stawiający coraz więcej wyzwań i problemów, którym niełatwo sprostać. Zamysłem autorów jest próba wskazania odpowiedzi na te wyzwania i dylematy, w obliczu których staje każdy dziennikarz.

Można wymienić różne typy dziennikarstwa: tradycyjne, publiczne, interaktywne, partycypujące, obywatelskie, i różne modele definicyjne dziennikarstwa^[9]. Polskie prawo prasowe w art. 7 ust. 2 pkt 2 stanowi definicję formalną, stwierdzając: „Dziennikarzem jest osoba zajmująca się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z redakcją albo zajmująca się taką działalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji”. Medioznawca, Denis McQuail, formułuje definicję funkcjonalną, wskazując, że dziennikarstwo to „publikowanie wiadomości o współczesnych wydarzeniach, okolicznościach i osobach, mogących mieć znaczenie dla publiczności lub ją interesować, na podstawie informacji uznanych za rzetelne”^[10]. Funkcjonalna definicja McQuaila zawiera elementy jakościowe (wydarzenia mają dotyczyć rzeczy ważnych) i normatywne (informacja ma być rzetelna). Wskazuje to, że dziennikarza obowiązują pewne normy prawne i zasady etyczne, stanowiące fundament zawodu. Definicja formalna zawarta w prawie prasowym określa, czym się dziennikarz zajmuje, koncentrując się przede wszystkim na kwestiach instytucjonalnych. Stąd też określana jest definicją organizacyjną, chroniącą korporację przed osobami z zewnątrz^[11].

Problem fundamentów dziennikarstwa był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w jednym ze swoich orzeczeń stwierdził, że ustawodawca zobowiązuje dziennikarza w art. 12 ust. 1 pr. pr. do szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu i korzystaniu z materiałów prasowych, nakłada na niego powinność sprawdzenia zgodności z prawdą uzyskanych wiadomości. Staranność to: dokładność, pilność, sumienność, troskliwość, gorliwość, dbałość o szczegóły. Przez pojęcie ‘rzetelność’ należy rozumieć: uczciwość, solidność, obowiązkowość, konkretność, odpowiedzialność za słowo^[12]. Prof. Ewa Nowińska, odnosząc się do tych kwestii, wielokrotnie w swoich tekstach dowodziła, że kluczowa jest odpowiedź na pytanie, czy dziennikarz dopełnił swoich obowiązków, a w szczególności czy wykazał się starannością zawodową. Przyznaje jednak, że wykazanie w toku procesu sądowego realizacji tego obowiązku przez dziennikarza bywa niekiedy niezwykle trudne.

Uznając, że etyka i prawo są fundamentem dziennikarskiego zawodu, należy stwierdzić, że w ten sposób dookreślono istotę i przedmiot badań ujętych w prezentowanym zbiorze. Rozważania te koncentrują się na analizie elementarnych reguł prawnych, zasad etycznych, standardów warsztatowych, procesów mediamorficznych, tworzących ten zawód i decydujących o unikalnej pozycji dziennikarzy w społeczeństwie. Słowo ‘fundamenty’ użyte w tytule pracy jest pojęciem wieloznacznym. W monografii wskazano na dualistyczny charakter obowiązków dziennikarza. Obowiązki te pojmowane są jako „wytwór”, czyli efekt działania legislatywy, i jako proces, czyli to, co powinno być przedmiotem egzekutywy. Nie można przy tym traktować tych pierwszych wyłącznie jako standardów sformułowanych w normach prawnych, a więc tych, które tworzy ustawodawca. „Wytworem” są także, co najmniej w równej mierze, normy etyczne, niedoceniane przez samych dziennikarzy, zwłaszcza młodszego pokolenia, które z natury rzeczy powstają w sposób bardziej spontaniczny i niezależny od jakichkolwiek ingerencji zewnętrznych. Ciekawy jest także mechanizm umownie określony jako system egzekutywy, pod którym nie należy rozumieć wyłącznie reakcji organów państwowych na sprzeczne z prawem postępowanie dziennikarzy, lecz w pierwszym rzędzie sposób rozliczania ich przez społeczeństwo i środowisko zawodowe. To ostatnie, wbrew pozorom, wcale nie łatwo wybacza błędy, pomyłki, niedoróbki czy zwykłe niechlujstwo. Profesjonalizm jest wymogiem twardo egzekwowanym wobec kolegów, niezależnie od różnic dzielących środowisko dziennikarzy.

Dziennikarz nie działa w próżni społecznej, lecz w określonym systemie prawnym, etycznym, politycznym i rynkowym. Przekonanie o tym legło u podstaw wyboru problematyki podjętych badań i ich konceptualizacji. Uzasadnia też użycie w tytule monografii nie tylko terminu ‘fundamenty’, lecz także ‘zawód dziennikarza’. Autorzy mają świadomość, że niektórym wydawać się może, że w przestrzeni medialnej nie istnieją żadne reguły i zasady. Tymczasem one są wyraźne i dostrzegalne nie tylko w warstwie normatywnej. Koniecznością jest stosowanie się do nich w codziennej pracy redakcyjnej. Dlatego też na poziomie najbardziej ogólnym podstawowym problemem badawczym we wszystkich tekstach stała się analiza norm, zasad, standardów, wartości i idei, określających fundamenty zawodu dziennikarza. Realizując wspomniany problem badawczy, uznano za potrzebne wykazywanie rudymentarnego znaczenia praw i obowiązków dziennikarza, gdyż właśnie one są istotą tego zawodu i decydują o jego szczególnej pozycji w społeczeństwie.

Książka jest dziełem współautorskim i analizuje problematykę fundamentów zawodu dziennikarza z różnych perspektyw badawczych wynikających z doświadczeń naukowych i zawodowych jej autorów. Ksenia Kakareko, której rozdział otwiera monografię, bada status prawnoautorski dziennikarza jako twórcy. W kolejnym rozdziale analizuje dorobek nauki społecznej Kościoła związany z wolnością słowa w środkach społecznego przekazu. W trzecim rozdziale Jacek Sobczak eksploruje problem zmieniających się definicji i koncepcji dziennikarstwa jako zawodu. Tadeusz Kononiuk, w rozdziale czwartym, analizuje, jak nowa architektura mediów i model zmiany medialnej wpływają na coraz bardziej złożoną strukturę rynku medialnego i zawodu dziennikarza.

W piątym rozdziale Ksenia Kakareko i Jacek Sobczak zauważają, że w wielopodmiotowym środowisku medialnym problem koncentracji i pluralizmu środków społecznego przekazu powinien być analizowany z perspektywy współzależności między systemem politycznym i medialnym, korelacji między wolnością polityczną i wolnością mediów, ponieważ czynniki te mają decydujący wpływ na kształt rynku medialnego.

W bardzo ważnym dla dziennikarzy rozdziale szóstym Jacek Sobczak omawia, na podstawie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, standardy zawodu dziennikarza. Siódmy rozdział, autorstwa Kseni Kakareko i Jacka Sobczaka, dotyczy fundamentalnej transformacji języka i komunikacji społecznej spowodowanych złożonym oddziaływaniem presji konkurencyjnej i rynkowej związanych z tabloidyzacją prasy. W następnym rozdziale Jacek Sobczak analizuje, w sposób profesjonalny i głęboko erudycyjny, problem przestępstw prasowych.

Tadeusz Kononiuk w rozdziale dziewiątym omawia problem odpowiedzialności moralnej dziennikarzy, która jest najbardziej osobistą i niezbywalną z ludzkich wolności i najcenniejszym z ludzkich praw. Książkę zamyka tekst Jacka Sobczaka, który, na podstawie swoich badań naukowych i praktyki sądowej, proponuje nowy model dziennikarstwa.

Autorzy mają nadzieję, że monografia Fundamenty zawodu dziennikarza pozwoli czytelnikom lepiej zrozumieć, dlaczego zawód dziennikarza nie jest zajęciem dla dyletantów, lecz wymaga posiadania kompetencji merytorycznych, warsztatowych i etycznych. Społeczeństwo demokratyczne może normalnie funkcjonować tylko wówczas, gdy dziennikarze służą społeczeństwu, dostarczając mu rzetelnych informacji. Taki status wymaga od nich utrzymywania wysokich standardów profesjonalnych będących fundamentem zawodu dziennikarza.

Ksenia Kakareko, Tadeusz Kononiuk, Jacek Sobczak

Warszawa, 1 sierpnia 2019 roku

ISBN 

978-83-66353-21-3 - książka w miękkiej oprawie – cena 44,00 zł

978-83-66353-22-0 - e-book

Recenzja: Prof. dr hab. Iwona Hofman

Opis: W przestrzeni publicznej coraz wyraźniej słychać głosy diagnozujące pęknięcie Polski na dwie części: odłam liberalny i konserwatywny. Wygląda na to, że nadal aktualne pozostaje pytanie zadane w wierszu przez Juliusza Słowackiego: Szli krzycząc „Polska! Polska” (…) / Wtem Bóg z mojżeszowego pokazał się krzaka / Spojrzał na te krzyczące i zapytał: „Jaka?”1. Powyższa indagacja poety stała się jednym z ważniejszych przyczynków do podjęcia badań opisanych w pracy. Autorka wyszła z założenia, że odpowiedzi na pytanie Słowackiego warto poszukiwać także w dyskursie prasy katolickiej, a więc w środkach przekazu kształtujących światopogląd pokaźnej części polskiego społeczeństwa.

Fragment recenzji:
Kinga Przybysz-Polakowska podjęła interesujący problem badawczy, będący jak dotąd w niewielkim stopniu eksplorowany całościowo. Za oryginalnością pracy przemawia próba skonstruowania medialnego obrazu państwa polskiego w prasie katolickiej. Dobór metod i realizację badań oceniam bardzo dobrze. Na podkreślenie zasługuje obszerność materiału źródłowego, szczegółowa klasyfikacja tego materiału i konsekwentne stosowanie przyjętych kryteriów analizy. Podział pracy na część teoretyczną i empiryczną, chociaż nie jest częstą praktyką w naukach o polityce, znajduje uzasadnienie ze względu na interdyscyplinarność badania.
Prof. dr hab. Iwona Hofman

Spis treści

WSTĘP

ROZDZIAŁ 1
RAMY TEORETYCZNE PRACY
1.1. III RP jako państwo demokratyczne
1.2. Państwo świeckie a państwo wyznaniowe
1.3. Polska: spór o świeckość państwa. Wybrane zagadnienia
1.4. Państwo i demokracja w myśli katolickiej

ROZDZIAŁ 2
KOŚCIÓŁ KATOLICKI W POLSCE
2.1. Uwarunkowania historyczne: Kościół katolicki po 1989 roku
2.2. Akty prawne regulujące stosunki między III RP a Kościołem katolickim
2.3. Wybrane problemy w relacjach między Kościołem katolickim a III RP
2.4. Media katolickie w Polsce: charakterystyka badanej prasy

ROZDZIAŁ 3
METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH
3.1. Analiza dyskursu: zagadnienia teoretyczne
3.2. Wybór i charakterystyka przyjętej metodologii badań
3.3. Hipotezy badawcze
3.4. Gromadzenie i klasyfikacja materiału badawczego – warsztat pracy

ROZDZIAŁ 4
WYNIKI BADAŃ
4.1. „Gość Niedzielny”
4.1.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego
4.1.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.1.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.1.4. Wnioski
4.2. „Przewodnik Katolicki”
4.2.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego
4.2.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.2.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.2.4. Wnioski
4.3. „Niedziela”
4.3.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego
4.3.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.3.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.3.4. Wnioski
4.4. „Tygodnik Powszechny”
4.4.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego 169
4.4.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.4.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.4.4. Wnioski

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

SPIS TABEL I WYKRESÓW

BIBLIOGRAFIA
Źródła
Akty prawne
Opracowania
Materiały prasowe
Inne

 WSTĘP

Podejmowany temat porusza zagadnienia istotne zarówno z punktu widzenia analiz natury politologicznej, jak i medioznawczej. Rozprawa dotyka bowiem problematyki związanej ze świeckim oraz wyznaniowym charakterem państwa, realizując jednocześnie autorski plan badawczy wykorzystujący analizę zawartości najbardziej poczytnych tytułów prasy katolickiej. Wybór tematu i konstrukcja pracy są odpowiedzią na istniejącą, zdaniem autorki, społeczną i akademicką potrzebę naukowej eksploracji w tym zakresie.

We współczesnej Polsce, począwszy od ukonstytuowania się III RP, trwają debaty wprost lub pośrednio odnoszące się do relacji między państwem a Kościołem katolickim. Od lat niezmienne pozostają też osie sporu biegnące wzdłuż kwestii związanych z finansami, edukacją oraz bioetyką. Jednocześnie w przestrzeni publicznej coraz wyraźniej słychać głosy diagnozujące pęknięcie Polski na dwie przeciwstawiane sobie części: odłam liberalny i konserwatywny. Konstrukty te przyjmowały już różne nazwy: mówiono m.in. o Polsce solidarnej i liberalnej[1], o Polsce A i B[2], a także o Polsce racjonalnej i radykalnej[3]. Co więcej, nic nie wskazuje na to, by w tej kwestii miały nastąpić zmiany. Najnowsze wydarzenia zwiastują raczej dalsze zaostrzanie różnic między „Polskami”. Wygląda na to, że nadal aktualne pozostaje pytanie zadane w wierszu przez Juliusza Słowackiego: Szli krzycząc „Polska! Polska” (…) / Wtem Bóg z mojżeszowego pokazał się krzaka / Spojrzał na te krzyczące i zapytał: „Jaka?”[4]. Powyższa indagacja poety stała się jednym z ważniejszych przyczynków do podjęcia badań opisanych w pracy. Autorka wyszła z założenia, że odpowiedzi na pytanie Słowackiego warto poszukiwać także w dyskursie prasy katolickiej, a więc w środkach przekazu kształtujących światopogląd pokaźnej części polskiego społeczeństwa oraz reprezentujących naukę Kościoła katolickiego. Zrekonstruowanie wizji państwa prezentowanej na łamach katolickich periodyków powinno umożliwić, przynajmniej w pewnej mierze, udzielenie odpowiedzi na pytanie postawione przez wieszcza epoki romantyzmu.

Należy wskazać, że temat rozprawy doktorskiej umocowuje ją na gruncie dwóch obszarów badawczych: z jednej strony zakotwicza w obrębie badań politologicznych (myśl polityczna, stosunki państwo – Kościół), z drugiej zaś odwołuje się też do badań medioznawczych. Aktualny stan wiedzy w obu dziedzinach pozwolił zbudować warstwę teoretyczną pracy, stając się jednocześnie inspiracją do własnych poszukiwań badawczych.

Zagadnienie stosunków między państwem a Kościołem doczekało się pokaźnej literatury przedmiotu, niezależnie od tego, czy mowa o ogólnych modelach relacji państwo – Kościół, czy o ich konkretnych realizacjach. Warto dodać, że tematyka ta podejmowana jest bodaj najczęściej na łonie nauk prawnych oraz politologicznych. Na szczególną uwagę zasługują rozważania na temat świeckości i wyznaniowości państwa podejmowane zarówno przez rodzimych, jak i zagranicznych badaczy. Dorobek badawczy w tym zakresie został szczegółowo omówiony w rozdziale pierwszym niniejszego opracowania. Tu, tytułem wprowadzenia, wypada odwołać się do dzieła Guya Haarschera, Laickość: Kościół, państwo, religia[5] czy zbiorowej publikacji pod redakcją Jarosława Szymanka, Państwo wyznaniowe. Doktryna, prawo i praktyka[6]. Niebagatelną rolę w przygotowaniu rozprawy odegrały publikacje poświęcone prawu wyznaniowemu, które wyposażają odbiorcę w podstawowy aparat pojęciowy i pokazują, w jaki sposób litera prawa organizuje ład wyznaniowy w państwie. Jest to o tyle istotne, że poszczególne przepisy są rozproszone między różnymi aktami prawnymi, co może utrudniać ich interpretację. Polskie prawo wyznaniowe doczekało się co najmniej kilku cenionych, regularnie aktualizowanych opracowań, by wspomnieć chociażby Prawo wyznaniowe Michała Pietrzaka[7] czy publikację o tym samym tytule przygotowaną przez Artura Mezglewskiego, Henryka Misztala i Piotra Stanisza[8]. Pozostając w obszarze polskiego prawa wyznaniowego, należy zauważyć, że zostało ono (podobnie zresztą jak relacje państwo – Kościół katolicki) poddane w literaturze gruntownej analizie i krytyce. O problemach w relacjach między państwem polskim a Kościołem katolickim mówi i pisze się od lat, co zostało doskonale ujęte w pracach: Pawła Boreckiego, Elementy konfesjonalizacji państwa we współczesnej Polsce[9], Ryszarda M. Małajnego, Neutralność a bezstronność światopoglądowa państwa. Uwagi na tle polskiej praktyki konstytucyjnej po 1989 r.[10], czy Michała Szewczyka, Wybrane problemy związane z realizacją konstytucyjnej zasady rozdziału Kościoła od państwa w III Rzeczypospolitej[11]. Ten obszar tematyczny ma niebagatelne znaczenie dla całej niniejszej rozprawy, gdyż to właśnie problemy związane ze stosunkami państwo – Kościół stały się kluczowym punktem odniesienia badań.

Jak wspominano powyżej, praca koresponduje także z dorobkiem badawczym gromadzonym na gruncie medioznawstwa. Badania polskiego rynku medialnego, tak jak dyskursu publicznego, znajdują się w fazie rozwojowej i wciąż wiele jest zagadnień godnych gruntownej analizy, a z uwagi na dynamikę charakteryzującą system medialny ciągle przybywa tematów interesujących z punktu widzenia badawczego. Polska prasa katolicka stała się przedmiotem wielu naukowych opracowań, zwłaszcza jeżeli chodzi o środki przekazu należące do konglomeratu ojca Tadeusza Rydzyka, w którego skład wchodzą m.in.: radio (Radio Maryja), telewizja (TV Trwam), dziennik („Nasz Dziennik”) oraz miesięcznik („W Naszej Rodzinie”). Warto tutaj wspomnieć o opracowaniu Ewy Bobrowskiej, Obrazowanie społeczeństwa w mediach. Analiza radiomaryjnego dyskursu[12], która na podstawie materiału badawczego zebranego między czerwcem a lipcem 2004 r. sformułowała wnioski dotyczące sposobu obrazowania rzeczywistości w „Naszym Dzienniku” i stylu, w jakim tytuł ten uczestniczy w dyskursie publicznym. Autorka doszła do wniosku, że w dyskursie tego pisma dominują uproszczone schematy poznawcze (my vs. oni), które w jakiś sposób konserwują schematy wyniesione z czasów PRL. Ponadto na łamach dziennika zaobserwowano też tendencję do bezwarunkowej afirmacji grupy własnej i daleko posuniętą niechęć w stosunku do pozostałych „zewnętrznych” grup oraz skłonność do poszukiwania wrogów. Radiomaryjny dyskurs okazał się też zamknięty – w tym sensie, że nie było w nim miejsca na tolerowanie innego światopoglądu niż tego przyjętego z góry. Z kolei Ireneusz Krzemiński w książce Czego nas uczy Radio Maryja[13] przeprowadził i opisał badanie radiomaryjnej audycji Rozmowy niedokończone. Jeden z głównych wniosków wyciągniętych przez autora dotyczył formy religijności prezentowanej na antenie radia – była to religijność ściśle złączona z kwestiami narodowymi i historycznymi. Autor zwrócił też uwagę, że ojcowi Rydzykowi udało się skonstruować wyraźną tożsamość słuchacza Radia Maryja, który stanowi jednocześnie część dobrze zorganizowanej wspólnoty.

Katolickie środki masowego przekazu przywołane zostały także w obszernym zbiorowym opracowaniu, Media a demokracja, wydanym w Lublinie w 2007 r. W tym zbiorze na uwagę zasługują w szczególności artykuły Katarzyny Pokornej-Ignatowicz, która opisała wkład mediów katolickich w rozwój polskiej demokracji[14], oraz Katarzyny Bernat, która skupiła się na obrazie demokracji kreowanym przez Radio Maryja oraz „Tygodnik Powszechny”. Bernat doszła do wniosku, że toruńskie radio jest konserwatywne i negatywnie odnosi się do liberalnych wartości, natomiast „Tygodnik Powszechny” reprezentuje bardziej ekumeniczne podejście, akcentując wartość wolności w demokracji[15]. To jednak nie wszystko – religijnym pismom, stacjom telewizyjnym i radiowym poświęca się również całe opracowania. Jednym z nowszych przykładów są Media religijne i wyznaniowe w Polsce i na świecie[16], przygotowane pod redakcją Jacka Sobczaka oraz Jędrzeja Skrzypczaka. Opracowanie to zajmuje się m.in. fenomenem Radia Maryja i TV Trwam, specyfiką Radia Emaus, a także zagadnieniem wolności słowa na przykładzie procesu prasowego, który wytoczono „Gościowi Niedzielnemu”.

W kontekście katolickich środków przekazu interesującą i nader aktualną pozycją jest publikacja Damiana Guzka, Media katolickie w polskim systemie medialnym, będąca owocem badań lustrujących środki masowego przekazu przez pryzmat teorii systemowej. Autor, poddawszy analizie katolickie środki masowego przekazu, doszedł do wniosku, że stanowią one podsystem polskiego systemu medialnego i – w przeciwieństwie do jego reszty – rozwijają się na zasadzie koncentryczności, a nie koncentracji. Oznacza to, że media katolickie posiadają kilka centrów napędzających ich rozwój (Warszawę, Toruń, Poznań, Częstochowę, Katowice). Stanowi to kontrast z resztą systemu medialnego, którego gracze orientują się raczej na stolicę Polski[17].

Tytułem podsumowania należy zauważyć, że większość badań podejmowanych w obszarze mediów katolickich (skądinąd bardzo wartościowych) ma najczęściej charakter wycinkowy, niekoniecznie wnikający w meandry kilku prasowych dyskursów naraz. Zdaniem autorki udział prasy katolickiej w dyskursie publicznym zasługuje na szersze opracowanie porównawcze, które uwzględniałoby najważniejsze wydawane obecnie tytuły prasowe i objęłoby swoim zasięgiem dłuższy okres. Przemawia za tym nie tylko wciąż mocna pozycja Kościoła katolickiego w Polsce, lecz także fakt, że katolickie środki masowego przekazu stanowią istotną część pejzażu medialnego i nie można utożsamiać ich tylko ze znanymi mass mediami toruńskiego redemptorysty.

Warto zauważyć, że kwerenda biblioteczna spełniła, summa summarum, dwie funkcje: pomogła zbudować warstwę merytoryczną pracy oraz zaprojektować kierunek badań, tak by mogły one poszerzyć stan wiedzy we wskazanych dziedzinach nauki. Głównym problemem badawczym rozprawy jest wizja państwa konstruowana na łamach polskiej prasy katolickiej. Precyzując, należy dodać, że przedmiot badań stanowi wizja państwa polskiego prezentowana na łamach czterech największych tygodników katolickich: „Gościa Niedzielnego”, „Tygodnika Powszechnego”, „Niedzieli” oraz „Przewodnika Katolickiego” w latach 2005–2015. Słowo „wizja” rozumiane jest w pracy zgodnie ze swoją słownikową definicją, która przedstawia ją jako wyobrażenie, jakie ktoś ma o kimś lub o czymś[18]. Ten sam słownik wskazuje, że wizję rozpatrywać należy jako wytwór działań intelektualnych człowieka, który dotyczyć może nie tylko przyszłości in genere, lecz także konkretnych obszarów życia, np. polityki czy społeczeństwa[19]. Mając na uwadze konieczność ograniczenia objętości rozprawy, a przez to i zakresu podejmowanych badań, wizja państwa rozpatrywana jest w kontekście trzech kontrowersyjnych społecznie zagadnień: kwestii finansowania Kościoła katolickiego przez państwo, edukacji (lekcji religii i szkolnej edukacji seksualnej) oraz bioetyki (aborcji, in vitro, eutanazji). Autorka proponuje również, by kategorię wizji państwa traktować w sposób nieco rozszerzający, tj. jako wypadkową dwóch komponentów – „ocennego”, dotyczącego teraźniejszości, oraz „postulatywnego”, odnoszącego się do przyszłości. Za przyjęciem takiego podejścia przemawia troska o rzetelność i kompleksowość badań – wizja państwa będzie rekonstruowana na podstawie dyskursów medialnych, dlatego też uwzględnienie obu jej wymiarów pozwoli uzyskać pełniejszy obraz rzeczywistości, a przez to potwierdzić lub sfalsyfikować przyjęte hipotezy badawcze.

Zakres czasowy rozprawy obejmuje okres między 2005 a 2015 r. – horyzont badawczy otwierają i zamykają dwa wydarzenia istotne dla Polski oraz Kościoła katolickiego. 2 kwietnia 2005 r. zmarł papież Polak, Jan Paweł II – dla Kościoła w Polsce oznaczało to utratę wieloletniego przewodnika i konieczność samodzielnego stawiania czoła nowym wyzwaniom[20]. Z kolei w maju 2015 r. zakończyły się wybory prezydenckie, które okazały się najbardziej zaskakującym głosowaniem ostatnich lat – po intensywnej kampanii Andrzej Duda, kandydat Prawa i Sprawiedliwości, nieznacznie pokonał w drugiej turze urzędującego prezydenta Bronisława Komorowskiego, popieranego przez Platformę Obywatelską[21]. Zwycięstwo Andrzeja Dudy można rozpatrywać jako pewien przełom w rodzimej polityce. Jego triumf jednoznacznie przełamał pasmo wyborczych porażek PiS, pokazał też, że przy odpowiednio prowadzonej kampanii wyborczej można relatywnie szybko wypromować niezbyt znanego wcześniej kandydata[22]. Z punktu widzenia niniejszej rozprawy istotne jest także to, że kandydat PiS eksponował w kampanii swoje przywiązanie do Kościoła katolickiego, otwarcie deklarując, że np. w kwestii uregulowania procedury in vitro podziela zdanie Episkopatu[23]. W opinii części obserwatorów Andrzej Duda cieszył się też sympatią hierarchów Kościoła, która mogła mu pomóc w osiągnięciu wyborczego sukcesu[24].

Należy podkreślić, że głównym celem pracy jest weryfikacja przyjętych hipotez badawczych poprzedzona rekonstrukcją wizji państwa prezentowanej na łamach wybranych tygodników katolickich. Pobocznym celem opracowania jest także krytyczne spojrzenie na dyskurs katolickich tygodników. Autorka zamierza przy tym zweryfikować trzy hipotezy badawcze – jedną ogólną i dwie szczegółowe. Ogólna hipoteza zakłada, że dyskurs prasy katolickiej zmierzał do poszerzenia bądź utrzymania wpływów Kościoła katolickiego w odniesieniu do trzech konfliktogennych obszarów (tj. finansowania Kościoła, edukacji, zagadnień bioetycznych)[25]. W swojej istocie dyskurs ten konstruował wizję państwa de facto wyznaniowego – tak w literaturze określa się formalnie świeckie państwo, które uprzywilejowuje określoną konfesję[26]. Pierwsza hipoteza szczegółowa zakłada, że przekaz tworzony przez analizowane media charakteryzować będzie spójność relacji, a jedynym tytułem, który prezentować będzie mniej restrykcyjną linię redakcyjną, okaże się „Tygodnik Powszechny”. Druga hipoteza szczegółowa odnosi się do warstwy językowej. Autorka przyjęła, że język analizowanego dyskursu charakteryzować będzie konfrontacyjna retoryka bazująca na negatywnym wartościowaniu odmiennych poglądów i prezentowaniu katolickiego światopoglądu jako jedynie słusznego.

Metodologia badań bazowała na krytycznej analizie dyskursu (KAD), która ze względu na swoją interdyscyplinarność oraz elastyczność doskonale sprawdza się w przypadku badania zawartości prasy, zwłaszcza jeżeli elementem rozważań jest władza w jej szerokim rozumieniu[27]. Trzeba zauważyć bowiem, że zdolność do narzucenia określonej wizji państwa można rozpatrywać w kategorii władzy symbolicznej[28]. Precyzując, autorkę interesowały dwa wymiary dyskursu: konstruowanie obrazu rzeczywistości (ocena aktualnej sytuacji) oraz wyobrażenie pożądanej przyszłości (formułowane postulaty). Wymiary dyskursu korespondowały zatem bezpośrednio z istotną dla tej pracy dwuskładnikową koncepcją wizji państwa (element ewaluacyjny tego „jak jest” splata się z oczekiwaniami wobec tego „jak powinno być”).

Korzystając z elastyczności KAD, autorka uwzględniła w badaniach również założenia pierwszego oraz drugiego stopnia agenda setting, koncepcji wyczerpująco opisanej przez Maxwella McCombsa i objaśniającej zależność między obecnością pewnych kwestii w mediach a społecznym postrzeganiem ich ważności[29]. Badania przyjęły zatem jakościowy oraz ilościowy charakter: analiza dyskursu uzupełniona została danymi liczbowymi obrazującymi intensywność, z jaką dane tygodniki zajmowały się newralgicznymi zagadnieniami, istotnymi nie tylko dla społeczeństwa, lecz także dla relacji między państwem a Kościołem katolickim.

W wymiarze praktycznym badania składały się z dwóch zasadniczych etapów: pierwszy krok objął tworzenie korpusu badawczego, drugi zaś – jego analizę. Należy przy tym zwrócić uwagę, że etap pierwszy podzielony został na dwie procedury, czyli po pierwsze, identyfikację materiałów prasowych, które wpisują się w któryś z trzech bloków tematycznych, a po drugie, wstępną klasyfikację materiałów na trzech poziomach: (1) ze względu na reprezentowany przez nie blok tematyczny, (2) ze względu na reprezentowany gatunek dziennikarski oraz (3) ze względu na dział pisma, w którym umieszczono materiał. Z korpusu badawczego wyłączone zostały regionalne wkładki diecezjalne, wkładki specjalne, krótkie notki prasowe, a także materiały odnoszące się wyłącznie do innych państw (przedmiotem badań jest wizja państwa polskiego). Wyniki badań przedstawiono osobno dla każdego z tygodników, niemniej jednak uwzględniony został też komentarz porównawczy, odnoszący się do wszystkich badanych tytułów.

Opracowanie składa się z czterech rozdziałów uzupełnionych wstępem oraz podsumowaniem. Rozdział pierwszy poświęcono w całości ramom teoretycznym pracy. Autorka przybliża w nim najważniejsze dla rozprawy doktorskiej kategorie związane z demokracją czy koncepcją państwa świeckiego i wyznaniowego. W tym rozdziale omówiona została również koncepcja państwa w myśli katolickiej. W rozdziale drugim umieszczono węzłowe zagadnienia odnoszące się do pozycji Kościoła katolickiego w Polsce. Obejmuje on historyczne oraz współczesne uwarunkowania relacji państwo – Kościół ze szczególnym uwzględnieniem tego, co w tych relacjach najtrudniejsze, budzące największe zainteresowanie opinii publicznej. W tej części pracy znalazł się także podrozdział poświęcony mediom katolickim w Polsce, charakteryzujący tygodniki poddane badaniom. Rozdział trzeci rozprawy kumuluje wszystkie zagadnienia metodologiczne związane z pracą i przebiegiem badań – autorka, odwołując się do teorii analizy dyskursu, uzasadnia w nim wybór metodologii badań, formułuje hipotezy badawcze, przedstawiając jednocześnie własny warsztat pracy. Ostatni, czwarty rozdział stanowi prezentację wyników badań poszczególnych tygodników, jest zatem owocem i ukoronowaniem procesu badawczego.

Recenzja naukowa
prof. nadzw. dr hab. Katarzyna Chałubińska-Jentkiewicz
prof. zw. dr hab. Jacek Sobczak

ISBN 978-83-65697-95-0 – druk oprawa miękka /cena 57,00 zł/
ISBN 978-83-65697-96-7 – e-book

Demo do darmowego pobrania - Kakareko demo

Spis treści
Wstęp…………………………………………………………………………………………. 7
I. Pojęcie filmu, kinematografii i praw filmowych……………………………. 23
1. Wprowadzenie………………………………………………………………………… 23
2. Problemy terminologiczne ………………………………………………………… 29
3. Utwór audiowizualny ………………………………………………………………. 31
4. Wideogram…………………………………………………………………………….. 41
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 45
II. Film w polskim systemie prawnym do wejścia w życie ustawy
z 1994 r………………………………………………………………………………….. 47
1. Pierwsze regulacje prawa filmowego w Polsce niepodległej………………. 47
2. Prawo filmowe pod rządami ustawy z 10 lipca 1952 r…………………….. 54
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 64
III. Międzynarodowe standardy prawa filmowego……………………………… 65
1. Różnorodność systemów…………………………………………………………… 65
2. Film w systemie powszechnego (uniwersalnego) prawa
międzynarodowego publicznego…………………………………………………. 68
A. Konwencja berneńska…………………………………………………………… 68
B. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych
i Kulturalnych…………………………………………………………………….. 71
C. Akty normatywne UNESCO…………………………………………………. 79
D. Traktaty Światowej Organizacji Własności Intelektualnej…………… 87
3. Prawo filmowe w prawie Unii Europejskiej………………………………….. 91
A. Ramy Traktatów…………………………………………………………………… 91
B. Dyrektywa 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa
autorskiego i niektórych praw pokrewnych……………………………… 94
C. Filmowe utwory osierocone…………………………………………………… 98
D. Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia
22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów
praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym…. 103

E. Problem pomocy państwa dla produkcji filmów i innych utworów
audiowizualnych…………………………………………………………………. 107
4. Film w systemie prawa Rady Europy…………………………………………… 121
A. Zalecenie Komitetu Ministrów Rady Europy z 14 maja 1985 r.
o ochronie dziedzictwa filmowego………………………………………….. 122
B. Inne zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy dotyczące
produkcji filmowej, audiowizualnej i telewizyjnej……………………… 127
5. Film jako komponent kultury w systemie prawnym Organizacji
Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie……………………………………… 128
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 130
IV. Podmiot praw filmowych………………………………………………………….. 131
1. Producent………………………………………………………………………………. 131
A. Współautorstwo utworu audiowizualnego ……………………………….. 131
B. Autorstwo dzieł filmowych w ustawie z 29 marca 1926 r.
o prawie autorskim……………………………………………………………… 138
C. Ewolucja praw producenta do utworu audiowizualnego …………….. 142
D. Problem domniemania ………………………………………………………… 150
E. Obowiązki i prawa producenta……………………………………………….. 161
F. Prawo producenta do dokonywania bez zgody twórców utworów
audiowizualnych, tłumaczeń na różne wersje językowe………………. 171
2. Autorzy utworów wkładowych…………………………………………………… 173
3. Prawa producenta a prawa twórców utworów wkładowych…………….. 182
4. Reżyser…………………………………………………………………………………… 185
5. Scenarzysta……………………………………………………………………………… 196
6. Kompozytor. Muzyka w filmie…………………………………………………… 200
7. Artyści wykonawcy …………………………………………………………………. 207
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 219
Zakończenie…………………………………………………………………………………. 221
Źródła…………………………………………………………………………………………. 227

Wstęp
Film pojmowany bywa przede wszystkim jako fenomen artystyczny, dzieło
sztuki, element kultury. Przez film są wyrażane emocje o bardzo różnym charakterze.
Podobnie jak różne emocje są przedmiotem przekazu literackiego, prozatorskiego
bądź poetyckiego. Oczywiście spełnia on różne cele: ma dostarczać rozrywki,
bawić i śmieszyć, przekazywać wizję świata formułowaną przez jego twórców,
przerażać, komentować, kreślić prognozy, oczekiwania, alternatywne wersje historii,
zmuszać do refleksji. Film fabularny podejmuje analizę psychologiczną fikcyjnych
bohaterów bądź stara się dociec motywów postępowania rzeczywistych
uczestników różnych zdarzeń historycznych, uczyć, wychowywać bądź jedynie
przekazywać informacje o florze, faunie, zjawiskach atmosferycznych bądź wypadkach
politycznych. Film odgrywa także ważną rolę polityczną i propagandową, na
zwracano wielokrotnie uwagę w literaturze. Może mieć w związku z tym charakter
komercyjny bądź niekomercyjny. Służy jednak, jak rzadko który rodzaj sztuki,
kształtowaniu świadomości politycznej, społecznej, narodowej i kulturowej. Jest
doskonałym narzędziem agitacji, na co zwrócono już uwagę dość wcześnie. Jest
więc film instrumentem polityki, ale przede wszystkim jest lub stara się być dziełem
sztuki. W tej płaszczyźnie film stanowi pole zainteresowania filmoznawców,
medioznawców, kulturoznawców, specjalistów z zakresu propagandy. Oczywiście
może pełnić i pełni, niekiedy zresztą wyłącznie, funkcję reklamową, stając się tej
sytuacji obiektem badań specjalistów, zajmujących się tą dziedziną.
Zwracając uwagę na film jako dzieło sztuki oraz na jego złożone cele i zadania,
zapomina się zwykle, że jest to także obiekt będący przedmiotem obrotu oraz dzieło
podporządkowane prawu autorskiemu. W przeszłości nie zauważano jednak, że
film jest bardzo specyficznym utworem, nie zawsze dostrzegano złożoność działań,
w wyniku których powstaje i związanych z tym problemów, dotyczących praw
twórców. Długi czas negowano istnienie prawa filmowego jako dyscypliny bądź
subdyscypliny naukowej. W chwili obecnej w doktrynie niemieckiej, francuskiej,
włoskiej i amerykańskiej nie ma w gruncie rzeczy wątpliwości co do tego, że

wykształciła się nowa dyscyplina lub ewentualnie subdyscyplina naukowa – wyrosła
z prawa autorskiego. W dużej mierze negowanie faktu, że prawo filmowe osiągnęło
taki status jest efektem zaprzeczania, że prawo ochrony własności intelektualnej,
a w jego ramach m.in. prawo autorskie – związane, czemu nie należy zaprzeczać,
z prawem cywilnym, ale przecież nie tylko – stało się odrębną dyscypliną naukową.
Z podobnymi kłopotami zmaga się prawo medyczne, którego istnienia jeszcze
pięćdziesiąt lat temu w ogóle nie zauważano. Stwierdzając powyższe, trzeba zaważyć,
że film jest przedmiotem regulacji nie tylko krajowych, ale i norm, które powstały
i istnieją w obszarze powszechnego (uniwersalnego) prawa międzynarodowego
publicznego oraz, co szczególnie ważne, praw regionalnych w odniesieniu do
Europy – Rady Europy, Unii Europejskiej i w mniejszym stopniu OBWE. Mimo
że istniejące w ramach tych systemów akty normatywne wydają się być względem
siebie kompatybilne i wyrażają w nieco innych sformułowaniach w gruncie rzeczy
podobne myśli, to godzi się zauważyć, że przepisy Unii Europejskiej w większym
stopniu od pozostałych systemów zwracają uwagę na gospodarcze aspekty produkcji
filmowych. System powszechnego (uniwersalnego) prawa, zwłaszcza stanowionego
pod auspicjami UNESCO, dostrzega głównie aspekty wolnościowe, podobnie
zresztą jak prawo Rady Europy.
Celem pracy jest ukazanie aspektów prawnych działalności filmowej, podkreślenie,
że film w obecnej dobie nie powstaje i nie funkcjonuje jedynie w granicach
obowiązującej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zamiarem autorki
było zwrócenie uwagi na wszystkie normy wspomnianych wyżej systemów
prawnych, które z natury rzeczy dotyczą twórców polskich. Konieczne okazało
się jednak ukazanie rozwiązań zawartych w pierwszych polskich regulacjach, odnoszących
się do zjawiska filmu, gdyż w dużej mierze zaważyły one na kształcie
późniejszych norm prawnych i na całej koncepcji pojmowania filmu w prawie polskim.
Ambicją pracy było ustalenie zakresu praw przysługujących zarówno producentowi,
jak i współtwórcom filmu oraz podjęcie dyskusji co do charakteru praw
filmowych.
Generalna teza pracy sprowadza się do twierdzenia, że obecna regulacja prawna
statusu twórców utworów audiowizualnych jest wynikiem dość długiego procesu
ewolucji, mającej korzenie jeszcze w ustawie o prawie autorskim z 1926 r.,
a której ostateczny kształt zaistniał pod wpływem regulacji w Konwencji berneńskiej
w tekście paryskim z 24 lipca 1971 r., a więc powszechnego (uniwersalnego)
międzynawowego prawa publicznego, a także w następstwie rozwiązań prawa Unii
Europejskiej oraz Rady Europy. Przyjęte w Polsce w tej kwestii rozwiązania normatywne
są całkowicie zgodne z istniejącymi standardami prawnymi, istniejącymi
zarówno w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym,

jak i w europejskich systemach regionalnych. Wypada jednak zwrócić uwagę, na
fakt, że w systemach tych wzrasta status reżysera wobec innych twórców utworu
audiowizualnego. Zarówno na gruncie Konwencji berneńskiej, jak i w dokumentach
prawa unijnego określa się go mianem „głównego reżysera”. Wprawdzie terminologia
ta nie zaistniała jeszcze w polskich aktach normatywnych, ale znalazła już
obywatelstwo zarówno w doktrynie, jak i w dorobku polskiej judykatury – w uzasadnieniach
licznych orzeczeń. Można oczekiwać, że w tym względzie nastąpią,
z jakiś czas, zmiany w odpowiednich przepisach.
Tak sformułowanej tezie towarzyszy pięć hipotez badawczych. Pierwsza z nich
wychodzi z założenia, że kształt normatywny polskich rozwiązań prawnych w zakresie
prawa do utworów audiowizualnych (prawa filmowego) jest wypadkową
zmian organizacyjnych i technologicznych w zakresie produkcji utworów audiowizualnych.
Ich efektem jest zwiększanie się liczby specjalistów współpracujących
przy powstawaniu utworów audiowizualnych, przy czym nie da się zaprzeczyć, że
działalność większości z nich, chociaż nie zawsze i nie w całości, ma charakter
twórczy. Kształt art. 69 p.a.p.p., kluczowego w zakresie ustalenia grona osób wnoszący
twórczy wkład w powstawanie takiego utworu, daje praktyczną możliwość
rozszerzania tej grupy o dodatkowe, niewymienione w zawartym w treści przepisu
nieenumeratywnym wyliczeniu. Oczywiście ewentualne zmiany przyjętego rozwiązania
mogą zostać poprzedzone stanowiskami judykatury.
Kolejna hipoteza odnosi się do statusu prawnego producenta. W chwili, gdy
trzy lata temu przystępowano do konceptualizacji podjętego w monografii problemu,
wydawało się, że zaistniały w Polsce zdecentralizowany model organizacji
produkcji audiowizualnej będzie zmierzał w kierunku rozwiązań przyjętych na zachodzie
Europy. Przedstawiane obecnie propozycje nowelizacji zdają się wskazywać
na to, że preferowany jest zupełnie inny kierunek zmian w zakresie produkcji
utworów audiowizualnych. W miejsce istniejących studiów filmowych powstać ma
jeden scentralizowany ośrodek producencki. W ten sposób ustawodawca zdaje się
dążyć do przywrócenia rozwiązań znanych z okresu przed transformacji, opartych
o rozwiązania ustawy o prawie autorskim z 1952 r., preferujących dominującą rolę
producenta, który, co należy przypomnieć, posiadał szczególne uprawnienia. Także
z tych względów więc konieczne było nawiązanie w treści monografii do wspomnianych
rozwiązań normatywnych zawartych w ustawie z 1952 r.
Zauważyć należy, że wszystkie systemy prawa międzynarodowego, zarówno
powszechnego (uniwersalnego), jak i europejskich systemów regionalnych, ukierunkowane
są na wzmocnienie pozycji reżysera, akcentując jednocześnie znaczenie
twórców utworów wkładowych. W tej sytuacji przyjęcie modelu scentralizowanego
z dominującą faktycznie pozycją producenta spowoduje dysonans między

rozwiązaniami tego modelu a koncepcjami istniejącymi w państwach członkowskich
Unii Europejskiej. W efekcie albo takowa koncepcja poniesie klęskę i nie zostanie
wprowadzona w życie, albo zostanie zaakceptowany model istniejący w państwach
unijnych w jednej z jego odmian. Założeniem koncepcji centralistycznej jest – co
wyraźnie widać – to, że administracja publiczna osiągnie pełną kontrolę nad produkcją
utworów audiowizualnych, będąc jedynym źródłem państwowego finansowania
kinematografii. Oczywiście taka sytuacja wymusi współpracę podmiotów,
które z różnych względów nie uzyskają takich subwencji, z instytucjami państw
członkowskich Unii Europejskiej. Te okoliczności tłumaczą, dlaczego tak obszernie
i szczegółowo przedstawiono w tekście monografii rozwiązania unijne i towarzyszące
im judykaty.
Trzecia hipoteza sprowadza się do stwierdzenia, że istniejące w polskim prawie
autorskim domniemanie, sformułowane w art. 70 ust. 1 p.a.p.p., zaspokaja
całkowicie interesy producenta, nie krzywdząc w żaden sposób twórców utworów
wkładowych.
Czwarta hipoteza wskazuje na fakt, iż stosowne wynagrodzenie, o jakim mowa
w treści art. 70 ust. 21 pkt 2–4 p.a.p.p. odpowiada założeniom, zawartych w licznych
aktach prawa międzynarodowego, implementowanych do prawa polskiego.
W szczególności, w dyrektywie 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych
aspektów praw autorskich i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym.
Piąta hipoteza odnosi się do sytuacji artystów wykonawców, którzy, co oczywiste,
nie są współtwórcami utworu audiowizualnego, ale nie da się zaprzeczyć
o ich decydującej roli w sukcesie lub klęsce finansowej takowego utworu. Z faktu
tego niewątpliwie zdawał sobie sprawę polski ustawodawca, wskazując artystów
wykonawców, obok współtwórców utworu audiowizualnego, jako tych, którzy są
uprawnieni do wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania
utworu audiowizualnego w kinach oraz stosownego wynagrodzenia z racji
pozostałych wskazanych w art. 70 21 pkt 2-3 p.a.p.p. tytułów.
Tak określonym celowi, tezie i hipotezom pracy podporządkowany został
układ jej treści. W rozdziale pierwszym, poświęconym w pierwszym rzędzie problemom
terminologicznym, podjęto próbę osadzenia zjawiska filmu jako szczególnego
typu utworu, będącego obiektem dociekań różnych dyscyplin naukowych.
Starano się tu wskazać na kluczowy problem, przed którym stanęli ustawodawcy,
zmierzający do stworzenia przepisów, chroniących twórców dzieła filmowego: czy
normy te powinny stać na straży uprawnień twórców czy producentów, których
wkłady finansowe i zdolności organizacyjne umożliwiały pracę nad filmem? Zdając
sobie sprawę, że w optyce europejskiej film jest kojarzony ze sztuką i kulturą
narodową oraz jej dziedzictwem, odrzucono jednak kuszącą perspektywę rozważań

dotyczących filmu jako dobra kultury narodowej, badania kwestii odnoszących się
do prawa do kultury, dostępu do kultury, a także kwestii dotykających jego wpływu
na kształtowanie świadomości politycznej. Nie oznacza to jednak, że w ten
sposób autorka afirmuje rozwiązanie przyjęte w systemie prawnym USA, gdzie
film jako udostępniony utwór jest towarem, a dobro publiczne przedkładane jest
nad indywidualny interes twórcy. Zamiarem piszącej te słowa było ograniczenie się
do zasygnalizowania tych ważnych treści i skupienie się na warstwie normatywnej.
Inna koncepcja poważnie rozszerzyłaby tekst monografii, rozsadzając jej treść prze
to utrudniałaby jej percepcję przez odbiorców. W rozdziale tym konieczne było
podjęcie kluczowego dla rozważań problemu utworu audiowizualnego, zwrócenie
uwagi na jego rozmaite pojmowanie oraz wskazanie relacji z pojęciem wideogramu.
W kolejnym rozdziale należało poświęcić uwagę analizie rozwiązań, zawartych
w pierwszych polskich regulacjach normatywnych po odzyskaniu niepodległości
przez Rzeczpospolitą po I wojnie światowej. W dalszej części konieczne było odniesienie
się do funkcjonowania utworów filmowych w reżimie prawa autorskiego
z 10 lipca 1952 r. Te krótkie rozważania wydawały się niezbędne, zważywszy,
że na tle rozwiązań normatywnych najpierw z okresu międzywojennego, a potem
związanych z ustawą z 1952 r., kształtowały się poglądy dotyczące sytuacji podmiotu
praw filmowych, których refleksem były rozwiązania przyjęte obowiązującej
ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r. Trzeci z rozdziałów
monografii poświęcony został prezentacji międzynarodowych standardów prawa
filmowego, najpierw w systemie powszechnego (uniwersalnego) prawa międzynarodowego
publicznego, w ramach którego ukazano Konwencję berneńską, Międzynarodowy
Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych, akty normatywne
UNESCO oraz traktaty Światowej Organizacji Własności Intelektualnej.
W dalszej części tego rozdziału zaprezentowano unormowania prawne odnoszące
się do prawa filmowego w prawie Unii Europejskiej, analizując ramy traktatów
oraz rozwiązania przyjęte w dyrektywach. Następnie zanalizowano zalecenia Komitetu
Ministrów Rady Europy, aby na koniec przedstawić stanowisko OBWE,
która wyraźnie pojmuje film jako jeden z komponentów kultury, nie wdając się
w głębsze rozważania prawne.
Zasadniczy trzon rozważań zawarty został w obszernym rozdziale czwartym.
Podjęto w nim problem pojmowania filmu jako współautorskiego utworu audiowizualnego.
Zajęto się ewolucją praw producenta do takowego utworu, szczególnie
akcentując kwestie jego obowiązków i praw, w tym także praw do dokonywania bez
zgody twórców utworów audiowizualnych tłumaczeń na różne wersje językowe.
W dalszej części tego rozdziału przeprowadzono analizę praw twórców utworów
wkładowych, rozważając związki tych praw z prawami producenta. Szczególniejszą

uwagę poświęcono prawom reżysera, scenarzysty i kompozytora. Wynikało to
z faktu, że właśnie sytuacja tych trzech podmiotów praw filmowych stała się obiektem
rozważań w doktrynie oraz w licznych judykatach sądów. Co ciekawe, poza
kilkoma kwestiami, odnoszącymi się do operatorów i lektorów, pozostali współtwórcy
utworów audiowizualnych nie byli obiektem szerszych rozważań doktryny,
nie doszło także wykształcenia linii orzeczniczej. Odnotowano w toku rozważań
w tym rozdziale umocnienie, pod wpływem rozwiązań normatywnych Unii Europejskiej
oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, pozycji
reżysera. Nie tylko w systemie prawa unijnego, lecz także w tekstach polskich
judykatów oraz coraz częściej w doktrynie nosi on miano „głównego reżysera”,
co nastąpiło pod wyraźnym i jednoznacznym wpływem rozwiązań unijnych. Nie
można zaprzeczyć, że zmierza to wyraźnie do uznania, że reżyser jest, może nie tyle
głównym, co najważniejszym ze współtwórców utworu audiowizualnego.
Z pewnymi wahaniami omówiono w tym miejscu sytuację prawną artystów
wykonawców, zwracając uwagę, że w świetle art. 69 ustawy o prawie autorskim
i prawach pokrewnych z 1994 r. nie należą oni do grona współtwórców utworu audiowizualnego.
Chociaż jeśli, niezależnie od roli aktora, wezmą udział w tworzeniu
filmu w charakterze np. reżysera, scenografa, kompozytora, operatora, to, oczywiście,
będą współtwórcami, ale nie jako artyści wykonawcy, lecz jako twórcy utworów
wkładowych. W wypadku, gdyby, niezależnie od pracy aktora, wykonywali
także funkcje producenta bądź koproducenta, to przysługiwałyby im, niezaprzeczalnie,
prawa producenta. Podejmując problem sytuacji artystów wykonawców,
miano przy tym także na uwadze fakt, że to właśnie oni przyciągają w pierwszym
rzędzie uwagę publiczności i ich gra decyduje o sukcesie finansowym filmu.
Pragnąc skupić się na problematyce statusu producenta i prawach współtwórców
utworu audiowizualnego, zrezygnowano z omawiania tematyki umów przenoszące
autorskie prawa majątkowe, kwestii dotyczących pól eksploatacji, essentialia
negotii tych umów, licencji etc.
Praca obejmuje swoim zasięgiem chronologicznym generalnie okres od 1926 r.
po dzień dzisiejszy. Cezura wyjściowa znajduje uzasadnienie w wejściu w życie ustawy
z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskim. Należy jednak podkreślić, że w zakresie
umów międzynarodowych, w odniesieniu do Konwencji berneńskiej sięga
wstecz do czasów uchwalenia jej pierwotnego tekstu, a w zakresie polskich aktów
normatywnych wykorzystano także te, które weszły w życie po powstaniu państwo
polskiego, czyli po 1918 r., a więc przed wejściem uchwaleniem ustawy o prawie
autorskim z 1926 r. Cezura końcowa nie jest związana w gruncie rzeczy z żadnym
konkretnym wydarzeniem, gdyż takiego przełomowego wydarzenia, uzasadniającego

jej wyodrębnienie, trudno byłoby się dopatrzeć. Należy jedynie stwierdzić, że
rozważania monografii uwzględniają stan prawny na dzień 1 marca 2019 r.
Zakres terytorialny i rzeczowy wynika z tytułu rozprawy oraz ze wskazania jej
celu. Gwoli uściślenia, należy jedynie zauważyć, że odnosi się ona do terytorium
Rzeczpospolitej Polskiej, pojmowanej jako państwo funkcjonujące w ramach Unii
Europejskiej, państwo członkowskiej Rady Europy, będące także podmiotem prawa
powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego.
Złożony i szeroki charakter problematyki, objętej przedmiotem dociekań,
spowodował konieczność zastosowania takich metod badawczych, które spełniłyby
postulat adekwatności, doprowadzając do osiągnięcia zamierzonych rezultatów.
W pierwszym rzędzie konieczne okazało się zastosowanie takich metod, które mogły
sprostać głównemu celowi, jakim okazała się analiza. Dlatego prezentując zmiany,
jakim podlegały przepisy aktów normatywnych, odnoszących się do podjętego problemu,
należało sięgnąć po metodę historyczną dostarczającą materiału do głębokiej
generalizacji. Okazała się ona niezastąpiona przy konstruowaniu drugiego i trzeciego
rozdziałów. Metodę tę stosowano zarówno w ujęciu pragmatycznym, stawiając
sobie za cel wydobycie z nieobwiązujących już aktów normatywnych danych przydatnych
do wyjaśnienia obecnych rozwiązań normatywnych, jak i w ujęciu genetycznym
(historyczno-krytycznym), starając się wskazać na genezę zjawisk, których
skutki można zaobserwować obecnie. Założenie, że każde zjawisko ma swoją genezę
oraz rodzi określone następstwa, skłaniało do wyboru metody genetycznej, opartej
ponadto na indukcyjnych i dedukcyjnych metodach wnioskowania.
Monografia jest jednak pracą prawniczą w dużej mierze bazującą na analizie
tekstów normatywnych, co uzasadniało zastosowanie całej palety metod prawniczych.
W pierwszym rzędzie należała do nich metoda wykładni tekstu prawnego,
stosowana według wskazań zawartych w koncepcji derywacyjnej w ujęciu prof. Macieja
Zielińskiego. Towarzyszyła jej także analiza lingwistyczna tekstu prawnego,
zarówno w ujęciu topiczno-retorycznym Chaima Perelmana, jak i w nieco mniejszym
stopniu w ujęciu proceduralnym. Oczywiście konieczne było odniesienie się
do hermeneutyki prawniczej jako metody wyjaśniania tekstu. Zastosowanie wspomnianych
metod znalazło swój wyraz w przyjętej metodzie eksplanacji tekstów
polskich aktów normatywnych, jak i aktów prawa międzynarodowego wszystkich
analizowanych systemów. Zmuszało to do posłużenia się metodą leksykalną, co
wynikało z faktu, że wykładnia językowa, zwana także semantyczną lub gramatyczną,

W konstruowaniu pracy nie można było uciec się od metody porównawczej,
pozwalającej na eksplorację głębokich źródeł obowiązującego systemu prawnego,
jak i wychodzącej poza ten system i pozwalającej na odniesienie jego założeń do
wzorców istniejących w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie
publicznym oraz w regionalnych systemach europejskich. Metoda ta pełniła jednak
jedynie funkcję aplikacyjną.
Z uwagi na fakt, że treść rozdziału trzeciego opiera się na analizie aktów normatywnych
prawa międzynarodowego, w tym zwłaszcza unijnego, należy zwrócić uwagę
na problem wykładni tego ostatniego prawa. Fakt, że wszystkie wersje językowe
Traktatu są w różnym stopniu wiążące, z natury rzeczy może, a nawet musi powodować
trudności, zważywszy, że tłumaczenia tekstu na poszczególne języki członków
Unii nie są precyzyjne i jak wielokrotnie wskazywano w literaturze zachodzą między
nimi różnice. Zaistniałe wątpliwości, niejasności, a nawet sprzeczności między rozmaitymi
wersjami traktatu muszą być usunięte w drodze wykładni. Dokonując jej,
Europejski Trybunał Sprawiedliwości już w wyroku z 5 grudnia 1967 r. akcentował,
że wykładnia powinna mieć charakter jednolity i autonomiczny, a przy jej dokonywaniu
należy koniecznie brać pod uwagę wszystkie wersje językowe, nie ograniczając
się tylko do języka narodowego, lecz uwzględniając inne języki urzędowe
obowiązujące w Unii Europejskiej. Stanowisko to powtórzone zostało w wyroku
z 16 września 2004 r., kiedy podkreślono, że w razie konieczności wykładni prawa
wspólnotowego w przypadku rozbieżności między różnymi wersjami językowymi
przepisu wymaga, aby był on interpretowany zgodnie z logiką i celem regulacji,
której część stanowi. Ta sytuacja diametralnie różni się od tej, która dotyczy prawa
Rady Europy oraz powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego.
Oczywiście, w toku wywodów przedstawiano jedynie ostateczny produkt
wykładni, wskazując na rozbieżności w bardzo nielicznych przypadkach.
Kilkanaście lat później w wyroku z 29 kwietnia 2010 r. Trybunał stwierdził
jeszcze wyraźniej, że w razie różnic między różnymi wersjami językowymi tekstu
Traktatu należy dany przepis interpretować na podstawie ogólnej systematyki
i celu regulacji, którą część on stanowił. Ponadto tekst wtórnego prawa Unii
Europejskiej należy interpretować na tyle, na ile jest to możliwe, przede wszystkim
w zgodzie z ogólnymi zasadami prawa Unii i w szczególności zasadą pewności
prawa. Wskazano, że zasada ta wymaga, aby uregulowanie, które nakłada środki

ograniczające, mające znaczący wpływ na prawa i wolności oznaczonych osób było
jasne i dokładne, tak aby zainteresowane podmioty, w tym osoby trzecie mogły
poznać jednoznacznie treść swoich praw i obowiązków i aby mogły w konsekwencji
podjąć odpowiednie działania. W judykaturze podkreślono też, że potrzeba
jednolitej wykładni przepisów wspólnotowych, uniemożliwia w razie wątpliwości
rozpatrywanie brzmienia danego przepisu w oderwaniu od innych wersji, wymaga
natomiast, by był on interpretowany i stosowany w świetle jego wersji istniejący
w innych językach urzędowych.
Przedmiot monografii wymagał wykorzystania szerokiej i zróżnicowanej bazy
źródłowej oraz odwołania się do literatury przedmiotu. W zakresie źródeł rozprawa
oparta jest w pierwszym rzędzie na materiale normatywnym systemu prawa
powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego, unijnego,
Rady Europy oraz prawa polskiego. Pełen spis aktów normatywnych przynosi dział
Źródła w bibliografii. W tym miejscu wypada jedynie zauważyć, że w odniesieniu
do powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego, szczególne
znaczenie miał akt paryski Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich
i artystycznych, Powszechna Konwencja o prawie autorskim, Międzynarodowy
Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, Międzynarodowy Pakt
Praw Obywatelskich i Politycznych, Konwencja w sprawie ochrony światowego
dziedzictwa kulturalnego oraz Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej
o artystycznych wykonaniach i fonogramach, wreszcie Traktat Światowej
Organizacji Własności Intelektualnej o prawie autorskim.
Wśród aktów Rady Europy należy zwrócić w pierwszym rzędzie uwagę na treść
Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz
na zalecenie o ochronie europejskiego dziedzictwa filmowego z 14 maja 1985 r., zalecenie
odnoszące się do relacji między państwem a kinem z 11 maja 1979 r., Europejską
Konwencję o koprodukcji filmowej z 2 października 2002 r., Europejską
Konwencję w sprawie ochrony dziedzictwa audiowizualnego z 8 listopada 2001 r.,
zalecenie w sprawie promocji produkcji audiowizualnej z 14 lutego 1986 r., zalecenie
w sprawie dystrybucji filmów w Europie z 20 marca 1987 r., zalecenie dotyczące
prywatnego kopiowania przekazów dźwiękowych i audiowizualnych z 18 stycznia
1988 r., zalecenie odnoszące się do problemu piractwa praw autorskich i pokrewnych
z 18 stycznia 1988 r., zalecenie w sprawie środków ochrony praw autorskich

i pokrewnych oraz zwalczania piractwa w środowisku cyfrowym z 5 września 2001 r.
oraz zalecenie w sprawie środków służących wzmocnieniu ochrony praw pokrewnych
organizacji nadawczych z 11 września 2002 r. Wykorzystano szczególnie liczne
i różnorodne akty normatywne z zakresu prawa Unii Europejskiej, których pełen
wykaz zawarto w zestawieniu źródeł w bibliografii. Szczególnie cenne okazały się
rozwiązania zawarte w dyrektywach Rady oraz Parlamentu Europejskiego i Rady,
których wpływ na rozwiązania polskie okazał się bardzo istotny.
W zakresie prawa polskiego należy wskazać, że odniesiono się do kolejnych
ustaw, zawierających regulacje w zakresie prawa autorskiego, a więc ustaw
z 29 marca 1926 r. i z 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim oraz obowiązującej ustawy
z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mając oczywiście
na względzie kolejne nowelizacje tej ustawy. Nie sposób było pominąć przepisów
Konstytucji oraz ustaw: z 13 marca 1933 o filmach i ich wyświetlaniu, z 15 grudnia
1951 r. o kinematografii, z 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji. Niezbędne
było także odniesienie się do licznych aktów wykonawczych.
Wśród źródeł należy podnieść fakt wykorzystania obszernego orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a wśród judykatów sądów polskich
orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sąd Administracyjnego,
wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sądów apelacyjnych,
okręgowych i b. sądów wojewódzkich.
Szczegółowe omówienie literatury, której pełne zestawienie znajduje się w bibliografii,
znacząco przekraczałoby objętość, jaką zwyczajowo wypada we wstępie
przeznaczyć dla tej kwestii. Dlatego ograniczyć się należy do prac, które okazały
się najważniejsze przy opracowywaniu, zarówno całej monografii, jak i jej poszczególnych
części. Do takich dzieł niewątpliwie należą obok Prawa autorskiego pod
red. J. Barty stanowiącego tom XIII Systemu prawa prywatnego pod red. Z. Radwańskiego, komentarze do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: pod
red. J. Barty i R. Markiewicza, a także D. Flisaka. Ponadto wskazać tu należy niezwykle
ważną monografię E. Traple, z której szczególnie istotne była treść zawarta
w rozdziale VIII podrozdział 5 Umowy o produkcję i eksploatację utworu audiowizualnego,
a obok niej książki autorstwa P. Ślęzaka. /Fragment/

• 978-83-65697-70-7  /druk/
• 978-83-65697-71-4  /e-book/
• Cena 54,00 /druk/
• stron 338
• oprawa miękka format 17×24

Projekt okładki – Mateusz Bartkowiak.

Autor znaku graficznego – Joanna Tyszkowska-Walczak

Plik demo do pobrania - Moda na gotowanie e demo

Spis treści 

Słowo wstępne

Waldemar Kuligowski

Zgniły pochrzyn i święte psy. Kształtowanie się antropologicznej refleksji nad jedzeniem jako praktyką kulturową

I

Magdalena Zdrowicka-Wawrzyniak

Gotowanie na ekranie. Słów kilka o nieustającej popularności programów kulinarnych w telewizji

Dominika Narożna

Co jeść? – telewizyjne audycje na temat żywienia. Studium przypadku

Magdalena Szulc

Cooking is the new black, czyli przepis na najmodniejszy post w blogosferze

Marta Miaskowska

Wideo w mediach społecznościowych – substytut relacji międzyludzkich czy nowa rzeczywistość?

Ramona Ślusarczyk, Katarzyna Kopecka-Piech

Instagram jako technologia intruzywna i „epistemiczna tapeta”. Mediatyzacja życia codziennego w obszarze tzw. zdrowego odżywiania

Sebastian Latocha

Retoryka zdrowia. Jedzenie i magia na łamach „Men’s Health”. Portret (z negatywu) samopoczucia współczesnego mężczyzny

Robert Grochowski

Zasady i normy przekazu komunikatu reklamowego środków spożywczych (żywieniowych), a prawa człowieka

Bartosz Kowalczyk

Wielki głód albo jak smakuje ludzka wątroba

II

Samanta  Kowalska

Kuchnia  smaków  przyprawiona  paragrafem. Ochrona  dziedzictwa  kulinarnego – wybrane  aspekty  prawnomiędzynarodowe

Paulina Wiśniewska

Moda na gotowanie w kontekście problematyki konsumpcjonizmu, głodu na świecie, zatruwania żywności i cierpienia zwierząt hodowlanych – jako wyzwań z zakresu bezpieczeństwa społecznego współczesnego świata

Michał Jarnecki

W pogoni za tożsamością lub jej iluzją w turystyce kulinarnej . Kuchnia a tożsamość narodowa.

Arkadiusz Bednarczuk

Muzeum sztuki kulinarnej jako medium pamięci zbiorowej

Barbara Borzyszkowska (Koszela)

W nurcie kulinarnej festiwalizacji kultury na przykładzie
imprezy plenerowej – Imieniny Borowej Ciotki w Zagrodzie Styp-Rekowskich w Płotowie

Alina Werochowska

Kaszubskie tradycje kulinarne – medialny zamęt, czy udane próby ich ocalenia?

Justyna Kubik

Kulinaria a rozrywka społeczności lokalnych – na podstawie lokalnego przekazu medialnego

Karol Walczak

Wizerunek ludowego jedzenia na przykładzie wybranych przekazów medialnych.

III

Piotr Łuszczykiewicz

O liryczności jedzenia (od antycznej Grecji do peerelowskiej Polski)

Eliza Gajzler

Z umiarem o umiarze. Kilka uwag Ignacego Krasickiego o jedzeniu i piciu.

Juliusz Grzybowski

O niecodziennych zwyczajach kulinarnych tebańskich kobiet

Abstrakty

Noty o autorach

——————————————————————————

Słowo wstępne
Jedzenie to jedna z potrzeb podstawowych człowieka, potrzeba naturalna, element biologii. Jednakże, poza sytuacjami ekstremalnymi, to, co jemy, jak to czynimy, stanowi wynik kulturowych, a zatem arbitralnych rozstrzygnięć. Tradycyjnie człowiek odżywiał się w taki sam sposób jak pozostali członkowie grupy czy warstwy społecznej, do której przynależał i z którą się w pełni identyfikował. Można przyjąć, że w obrębie takiej grupy wszyscy jadali podobnie, jeśli nie tak samo, a różnice wynikały jedynie z zamożności jednostek czy rodzin i to jedynie w przypadku, gdy logika kulturowa takie zróżnicowanie dopuszczała. Jakkolwiek definiowana kulturowo dieta czerpała z dość wąskiej grupy lokalnych i najczęściej sezonowych produktów.
Obecnie bogate społeczeństwa późnokapitalistycznego, ponowoczesnego Zachodu stają wobec sytuacji nadmiaru ogólnodostępnych produktów spożywczych, a co równie istotne – nadmiaru form ich konsumpcji. Preferencje co do samych produktów, jak też sposobów ich przygotowania i spożywania, w nieporównywalnie większym stopniu są dziś efektem panujących mód, ideologii, przewartościowań religijnych czy światopoglądowych, jakim poddają się jednostki (bądź są im poddawane) w ramach swojego życia.
W upowszechnianiu tych kulturowych wzorów (stylów życia), „filozofii” odżywiania się, konkretnych produktów i potraw pierwszoplanową rolę odgrywają media. Główny temat niniejszego opracowania stanowi zatem nie tyle jedzenie ani nawet zwyczaje żywieniowe, ale ich medialny wizerunek i oprawa. Uznaliśmy, że takie właśnie przemieszane, nieortodoksyjne spojrzenie na kulturę poprzez jej medialny obraz daje szansę poszerzenia obszarów badawczych antropologii kulturowej, medioznawstwa czy socjologii, skorzystania z innego rodzaju źródeł czy zestawu narzędzi interpretacyjnych.

Pracę otwiera tekst Waldemara Kuligowskiego wprowadzający w zagadnienia badań nad jedzeniem jako elementem kultury człowieka, a w konsekwencji w antropologiczne teorie interpretacji żywieniowych zachowań człowieka.
Niemal cały pozostały materiał zdecydowaliśmy się podzielić na dwie części.
Na pierwszą składają się autorskie relacje z różnych form obecności jedzenia w przestrzeni medialnej; a więc: analizy telewizyjnych programów kulinarnych (Magdalena Zdrowicka-Wawrzyniak, Dominika Narożna) i blogów internetowych poświęconych kuchni (Magdalena Szulc), również takich, w których transmisja wideo staje się namiastką wspólnego biesiadowania (Marta Miaskowska), studia nad platformami społecznościowymi (Ramona Ślusarczyk, Katarzyna Kopecka-Piech), materiałami prasowymi (Sebastian Latocha), za pomocą których ustalane są znaczenia konkretnych praktyk kucharskich czy żywieniowych. Z przywołanymi zagadnieniami łączy się tekst Roberta Grochowskiego dotyczący praw człowieka w kontekście reklam produktów spożywczych.
Pierwszą część zamyka Bartosz Kowalczyk wywodem na temat symbolicznego kanibalizmu – immanentnej cechy człowieka jako zwierzęcia kulturowego, który doskonale wyraża się w sztuce czasem zwanej wysoką innym razem popularną.
W drugiej części pracy autorzy skupiają się głównie na konsekwencjach, jakie moda na gotowanie i jej stała medialna obecność wywołuje w innych, „sąsiadujących” obszarach kultury. Konsekwencje te mogą dotyczyć prawnych aspektów ochrony dziedzictwa kulinarnego (Samanta Kowalska), wytwarzania tożsamości lokalnych i narodowych (Barbara Borzyszkowska, Justyna Kubik, Arkadiusz Bednarczuk, Michał Jarnecki), przekształceń oferty turystycznej (Michał Jarnecki, Alina Werochowska) i (re)konstrukcji kuchni ludowej (Karol Walczak), artykuł Pauliny Wiśniewskiej przestrzega natomiast przed negatywnymi konsekwencjami kulinarnego boomu.
Trzy teksty, które zawarliśmy w sekcji zamykającej zbiór, nie odnoszą się bezpośrednio do mediów takich, jak zwykliśmy je postrzegać, ale penetrują medialny potencjał literatury i teatru. Piotr Łuszczykiewicz zastanawia się nad statusem języka poetyckich opisów poświęconych kulinariom, Eliza Gajzler spogląda na twórczość Ignacego Krasickiego niejako „od kuchni”. Rozważania na temat medialnych wizerunków jedzenia zamyka tylko pozornie nieprzystający do całości publikacji tekst Juliusza Grzybowskiego z pogranicza filozofii kultury dotyczący przedstawienia zjawiska kanibalizmu we fragmencie Bachantek Eurypidesa. Oprócz współczesnych konotacji (dyskusji na temat kobiecej histerii w ujęciu czysto Freudowskim) dotyczy on przecież tego, co dla starożytnych Greków stanowiło odpowiednik współczesnych nam mediów – tragedii. Powyższe powody wystarczyły, by zespół redakcyjny uznał obecność tego tekstu za niezbędną dla całości publikacji.

Oddając w ręce czytelników tak skonstruowaną kompilację, jesteśmy świadomi, że nie wyczerpuje ona tematu i stanowi jedynie przyczynek do dalszych rozważań. Świadectwem tego jest chociażby referowana wcześniej mnogość aspektów, które zorganizowane są wokół medialnych wizerunków jedzenia. Jednego jesteśmy pewni: po lekturze niniejszego tomu z pewnością nabiorą Państwo apetytu na więcej. Albo przynajmniej na kanapkę.
Redaktorzy

ISBN 978-83-65697-76-9 /druk/
ISBN 978-83-65697-77-6 /e-book/

Cena – 55,00

Spis treści

Wstęp……………………

ROZDZIAŁ I
HISTORYCZNY RODOWÓD REGIONU WIELKOPOLSKIEGO
1.1. Region wielkopolski jako kolebka Rzeczypospolitej…………..
1.2. Wielkopolska po rozbiorach…………..
1.3. Społeczno-kulturowe i gospodarcze odmienności między zachodnią i wschodnią Polską………………..

ROZDZIAŁ II
TOŻSAMOŚĆ REGIONU WIELKOPOLSKIEGO
2.1. Historyczno-kulturowe oblicze regionu wielkopolskiego…………….
2.1.1. Kolonizacja Wielkopolski………………..
2.1.2. Mniejszości narodowo-etniczne i religijne w Wielkopolsce…………
2.1.2.1. Mniejszość żydowska……………..
2.1.2.2. Mniejszość niemiecka……………..
2.2. Zróżnicowanie etnograficzne i społeczno-kulturowe Wielkopolski…..
2.3. Wielkopolski regionalizm językowy………
2.4. Tożsamość społeczno-kulturowa Wielkopolski…………..

ROZDZIAŁ III
IDEA WIELKOPOLSKIEJ PRACY ORGANICZNEJ
3.1. Praca organiczna i regionalizm gospodarczy – uwagi wstępne…………..
3.2. Założenia pracy organicznej w warunkach zaborów…..
3.3. Praktyka pracy organicznej w zaborze pruskim………
3.4. Harmonijna współpraca społeczeństwa istotą pracy organicznej…….
3.5. Praca organiczna jako postawa indywiduum i właściwość życia społecznego….
3.6. Swoista apolityczność pracy organicznej…….
3.7. Partyjniactwo – przeciwieństwem pracy organicznej………..
3.8. Następstwa i uwarunkowania pracy organicznej………

ROZDZIAŁ IV
ETOS REGIONALNY WIELKOPOLAN
4.1. Uwagi wstępne……………
4.2. Etos Wielkopolan na tle idei dzielnicowości Polski i separatyzmu dzielnicowego……
4.2.1. Historyczne źródła dzielnicowości…………
4.2.2. Etos regionalny a idea dzielnicowości……………..
4.2.3. Etos regionalny a powstanie wielkopolskie 1918/1919…………….
4.2.4. Polityczne i ekonomiczne aspekty dzielnicowości………..
4.2.5. Eos regionalny a idea „Beocji wielkopolskiej”…..
4.2.6. Etos regionalny a zmaganie się z naporem germańskim………..
4.2.7. Dzielnicowość a praktyka administracji państwowej II RP……
4.2.8. Dzielnicowość a idea regionalizmu……………
4.3. Cechy charakterystyczne etosu Wielkopolan – konkluzja…………….

Spis map i tabel…………..

Wykaz źródeł i literatury……
WSTĘP

Praca organiczna i etos regionalny Wielkopolan stanowią zasadniczy przedmiot niniejszych rozważań. Zagadnienia te są rozpatrywane z perspektywy politologicznej i regionalistycznej. Dlatego akcentuje się tutaj z jednej strony polityczne cechy pracy organicznej i etosu regionalnego Wielkopolan, z drugiej zaś strony wskazuje na osobliwe regionalne uwarunkowania procesu ich kształtowania. Stosowana narracja ma charakter szkicu, a więc jest stosunkowo ogólna, będąc jedynie rodzajem zarysu przedmiotu rozważań, który nie rości sobie prawa do szczegółowego wykładu przedstawianej problematyki.
Ważnym celem niniejszej publikacji jest także próba przedstawienia Wielkopolski jako regionu historycznego i kulturowego jednocześnie. Splatanie się bowiem w dziejach regionu elementów jego kultury – wytworzonej nie tylko na bazie własnych osiągnięć, lecz także i obcych wpływów – z historycznymi losami regionu – jest niepodważalne. Podobnie, jak nie sposób również odmawiać wpływu wydarzeniom, zjawiskom i procesom historycznym na kształt kultury regionu. Rezultatem tych obustronnych wpływów jest ciągłe przeobrażanie się kultury regionu.
W sytuacji Wielkopolski, kolebki państwa polskiego, to zjawisko tym bardziej interesujące, gdyż to właśnie nad Wartą, Obrą, Prosną i Notecią na przełomie IX/X wieku naszej ery kształtowały się zręby nowego państwa europejskiego, czyli państwa Polan – jednego z wielu plemion słowiańskich, zamieszkujących te obszary. Państwo to powstawało w złożonym procesie oddziaływania sąsiednich plemion, zarówno słowiańskich, jak i germańskich. Jego geneza jednak – terytorialnie rzecz ujmując – wiąże się z tym regionem, czyli z Wielkopolską, której swoista kultura słowiańska definiowała w początkach naszej państwowości jej cechy i charakter. W wyniku presji żywiołu germańskiego od zachodu naszego kraju oraz późniejszych wyborów politycznych Rzeczypospolitej Szlacheckiej, co było też w znacznej mierze konsekwencją przyjętych wcześniej decyzji dynastycznych, pchającym jej rozwój terytorialny od połowy XVI wieku na wschód ku Rusi, powiększał się nie tylko obszar naszego kraju, lecz także znaczącej zmianie ulegała jego kultura, nasączana coraz bardziej elementami kultury wschodniej. Nie pozostawało to bez wpływu zarówno na charakter naszych relacji z żywiołem germańskim, który systematycznie się wzmacniał na swoich rubieżach wschodnich, jak i z żywiołem ruskim, którego szeroko rozumiane interesy związane były z ziemiami Ukrainy, do których pretensję zgłaszała również Rzeczpospolita. Konsekwencją tego geopolitycznego wyboru Polski były pogłębiające się dysproporcje między jej zachodnimi i wschodnimi ziemiami (kresami), które prowadziły najpierw do osłabienia wewnętrznego kraju, zarówno politycznego i militarnego, jak gospodarczego, a później do jego kolejnych trzech rozbiorów, doprowadzając pod koniec XVIII wieku do upadku państwowości polskiej na okres ponad stuletni.
Jednym z celów tej publikacji jest także próba odpowiedzi na pytanie o genezę, cechy i charakter kultury wielkopolskiej, w obrębie której ukształtowały się zalążki państwowości polskiej. Przyjrzano się temu zagadnienieniu głównie w świetle poglądów prezentowanych w literaturze naukowej, czasopiśmiennictwie i innych źródłach z XIX i pierwszej połowy XX wieku, a więc z okresu kształtowania się i umacniania w Europie Środkowo-Wschodniej świadomości „nowoczesnych narodów”. W odniesieniu do narodu polskiego odbywało się to w szczególnie dramatycznych okolicznościach, co wiązało się z podziałem historycznie i językowo-etnicznie ukształtowanego narodu pomiędzy trzy państwa zaborcze, powstaniami narodowymi, I wojną światową, wojną polsko-bolszewicką w 1920 roku i II wojną światową, a w efekcie z istotną dla świadomości narodowej rolą czynnika martyrologicznego. Szczególnie ważne znaczenie dla procesu narodowotwórczego ma poczucie wspólnych losów w przeszłości. Rekonstrukcji (rzeczywistej czy nawet mitycznej) przeszłości nadaje się jedyny w swym rodzaju oddźwięk społeczny, co zapewnia jej wyjątkową rolę w procesie samookreślenia narodowego. Ma to też istotne znaczenie dla podkreślania i utrzymywania różnorodności regionalnej w warunkach tworzenia się poczucia więzi ogólnonarodowej, wymagającej określonego poziomu jednolitości.
Na zawartość niniejszego wydawnictwa składają się cztery rozdziały, w których próbowano zarysować rodowód historyczny regionu wielkopolskiego jako kolebki państwa polskiego i scharakteryzować tożsamość regionalną Wielkopolski, a także przedstawić zasadnicze zręby idei wielkopolskiej pracy organicznej oraz wskazać na swoistość etosu regionalnego Wielkopolan.
W pierwszym rozdziale odniesiono się do genezy regionu wielkopolskiego – także jako miejsca narodzin państwowości polskiej (kolebka państwa polskiego). Omówiono zasięg terytorialny Wielkopolski oraz dramatyczną zmianę sytuacji regionu i jego mieszkańców w okresie porozbiorowym. Wskazano również na charakterystyczne społeczno-kulturowe i gospodarcze odmienności między zachodnią i wschodnią Polską.
Rozdział drugi natomiast poświęcono tożsamości regionu wielkopolskiego. Przedstawiono jego oblicze historyczno-kulturowe, w tym zróżnicowanie etnograficzne i społeczno-kulturowe oraz charakterystyczny wielkopolski regionalizm językowy.
Na zawartość rozdziału trzeciego składają się rozważania ogniskujące się na idei wielkopolskiej pracy organicznej. Omówiono jej założenia i praktykę w warunkach zaboru pruskiego oraz próby kontynuacji idei pracy organicznej po odzyskaniu niepodległości, w okresie międzywojennym. Zwrócono uwagę na pojęcie harmonijnej współpracy społeczeństwa i kształtowanie postaw proorganicznych wśród żywiołu polskiego oraz negatywne – z punktu widzenia polskiego interesu państwowego i narodowego – zjawisko partyjniactwa.
W rozdziale czwartym zastanawiano się nad problematyką etosu regionalnego Wielkopolan. Do zarysowania jego obrazu wykorzystano głównie dwie idee (charakterystyczne dla Polski przełomu XIX/XX wieku), a mianowicie idee dzielnicowości Polski i separatyzmu dzielnicowego. Rozdział kończy się próbą przedstawienia cech charakterystycznych etosu Wielkopolan .

ISBN

• 978-83-65697-74-5 /druk/
• 978-83-65697-75-2 /e-book/
• cena 50,00 zł

Recenzja: prof. Henryk Mruk, prof. Ryszard Kowalczyk

Plik demo do pobrania/druku – kliknij: Narożna demo

Z recenzji:

Praca zawiera wartościowe elementy poznawcze i nosi nową jakość w dziedzinie roli rzecznika prasowego w systemie społecznym. Jest bez wątpienia oryginalnym, nowatorskim dziełem, osadzonym w dobrej znajomości bogatej literatury przedmiotu.
Prof. Henryk Mruk

Na zawartość publikacji dr Dominiki Narożnej składają się interesujące rozważania nad współczesnymi uwarunkowaniami roli
i funkcji rzecznika prasowego, w których wiedza ekspercka Autorki splata się z jej doświadczeniami praktycznymi.
Prof. Ryszard Kowalczyk

Ryszard Kowalczyk

tom 1

WIELKOPOLSKA JAKO REGION HISTORYCZNO-KULTUROWY

W ŚWIETLE ŹRÓDEŁ, LITERATURY I POGLĄDÓW XIX/XX WIEKU

stron 517

cena tomów 1,2,4,5,6,7 – 59 zł

ISBN 978-83-65697-00-4 /druk/

ISBN 978-83-65697-01-1 /e-book/

Spis treści

WSTĘP. 11

ROZDZIAŁ I 14

RODOWÓD HISTORYCZNY REGIONU POLSKIEGO.. 14

1.1. Region w ramach kształtującego się terytorium państwa polskiego. 14

1.1.1. Historyczne podwaliny kształtowania się regionów w Europie. 14

1.1.2. Przedpaństwowe formy organizacji społecznej na ziemiach polskich   23

1.1.3. Struktura plemienno-terytorialna kształtującego się państwa polskiego   28

1.1.4. Tendencje rozwoju państwowości polskiej  a kwestia regionalna. 40

1.2. Struktury terytorialne historycznego regionu. 50

1.2.1. Opole jako tradycyjna jednostka współżycia społecznego w regionie   50

1.2.2. Struktury terytorialne regionu a kultury regionalne. 60

1.3. Region wielkopolski w ramach Rzeczypospolitej 62

1.4. Społeczno-kulturowe i gospodarcze odmienności między zachodnią i wschodnią Polską  67

1.5. Cechy charakterystyczne narodowości polskiej i jej przeobrażenia. 80

1.6. Cechy charakterystyczne szlachty wielkopolskiej 83

ROZDZIAŁ II 90

WSPÓŁCZESNE POJĘCIE REGIONU.. 90

2.1. Definicje ogólne regionu. 90

2.2. Typologia regionu. 93

2.3. Interdyscyplinarne ujęcia regionu. 101

2.4. Tożsamość regionu i tożsamość regionalna mieszkańców.. 113

2.5. Region i regionalizm – asocjacje. 115

ROZDZIAŁ III 119

WIELKOPOLSKA JAKO REGION HISTORYCZNO-KULTUROWY. 119

3.1. Historyczno-kulturowe oblicze regionu wielkopolskiego. 119

3.2. Kolonizacja Wielkopolski 125

3.3. Mniejszości narodowo-etniczne i religijne  w Wielkopolsce. 132

3.3.1. Mniejszość żydowska. 133

3.3.2. Mniejszość niemiecka. 145

3.4. Cechy i objawy antagonizmu w stosunku do obcych. 151

3.5. Tradycja antyżydowska w Polsce. 155

3.6. Tożsamość społeczno-kulturowa Wielkopolski 168

ROZDZIAŁ IV.. 172

WIELKOPOLSKA JAKO REGION ZRÓŻNICOWANY. 172

4.1. Terytorialny i społeczno-gospodarczy wymiar regionu wielkopolskiego   172

4.2. Zróżnicowanie regionu wielkopolskiego. 203

4.2.1. Zróżnicowanie gospodarcze. 205

4.2.2. Zróżnicowanie etnograficzne i społeczno-kulturowe. 206

4.2.2.1. Wielkopolski regionalizm językowy. 217

4.2.2.1.1. Wielkopolski regionalizm językowy  w twórczości Romana Wilkanowicza (1886-1933)  i Mariana Turwida (1905-1987). 222

4.2.2.2. Geografia prasowo-wydawnicza współczesnej Wielkopolski 225

4.2.3. Zróżnicowanie przestrzenno-osadnicze. 231

4.2.3.1. Współczesne województwo wielkopolskie według podgregionów    233

4.2.3.1.1. Charakterystyka demograficzna i terytorialna. 233

4.2.3.1.2. Podział województwa według podregionów.. 241

4.2.3.1.2.1. Podregion kaliski (PL416). 255

4.2.3.1.2.2. Podregion leszczyński 269

4.2.3.1.2.3. Podregion pilski 277

4.2.3.1.2.4. Podregion poznański 282

4.2.3.1.2.5. Podregion miasto Poznań. 287

4.2.4. „Beocja wielkopolska”. 292

4.2.4.1. Reminiscencje historyczne. 292

4.2.4.2. Spostrzeżenia współczesne. 312

SPIS MAP I TABEL. 318

SPIS MAP. 318

SPIS TABEL. 320

WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. 326

A. ŹRÓDŁA.. 326

B. LITERATURA.. 349

INDEKS MIEJSCOWOŚCI 389

Babiak
Babimost
Bagno
Bałdowice
Bamberg
Baranowo
Baranów
Barcin
Belwitz
Biała
Biała Podlaska
Białośliwie
Białystok
Biedrusko
Bielsko Biała
Bledzewo
Blizanów
Błaszki
Bnin
Bojanowo
Bolechowo
Bolesławiec
Bonin
Borek Wlkp.
Bralin
Brenno
Brójce
Brudzew
Brudzewo
Brzeziny
Buczek
Buczek Mały
Buczek Wielki
Budzyń
Budzyń
Buk
Bukowica
Bukowiec Górny
Byczyna
Bydgoszcz
Byszew

Ceków Kolonia
Chełm
Chełmce
Chlewiska
Chludowo
Chocz
Chodów
Chodzież
Chojęcin
Chojnica
Chojnik
Chrustowo
Chrzypsko Wielkie
Chumiątki
Chwalim
Chwałkowo
Chyby
Ciechanów
Cieszyn
Ciołkowo
Ciosaniec
Czajków
Czarnków
Czempiń
Czerlejno
Czermin
Czerniejewo
Czerwień
Czerwonak
Czesławice
Czestram
Częstochowa
Człopa
Człuchów

Darnowiec
Dąbie
Dębiec
Długie Nowe
Dobra
Dobrzec
Dobrzyca
Dolsk
Domachowo
Domasławek
Domasłów
Dominice
Dominowo
Dopiewo
Doruchów
Drawsko
Drezdenko
Droniki
Droszki
Drożdżyce
Duszniki
Dzidno

Elbląg

Fordon
Frankfurt nad Menem
Frużów

Garbary
Gąsawa
Gdańsk
Giecz
Gizałki
Gniewkowo
Gniezno
Godziesze Wielkie
Gola
Golina
Gołanice
Gołańcz
Gołuchów
Gopło
Gorzów Wlkp.
Gostyń
Góra
Górczyn
Grabianowo
Grabowiec
Grabów nad Prosną
Granowo
Grodziec
Grodzisk Wlkp.
Grotniki
Grzegorzew

Hetmanów
Holendry

Inowrocław

Jabłkowo
Jabłonna
Janisławice
Jaraczewo
Jarocin
Jaromierz Nowy
Jaromierz Stary
Jastrowie
Jelenia Góra
Jemielno
Jesiona
Jezierzyce Kościelne
Jeżyce
Jutrosin

Kaczkowo
Kaczory
Kalisz
Kałkowskie
Kamieniec
Kamień Krajeński
Kargowa
Karzec
Katowice
Kawęczyn
Kazimierz Biskupi
Kaźmierz
Kąty Śląskie
Kcynia
Kępno
Kielce
Kijów
Kiszkowo
Kleczew
Kleszczewo
Kłecko
Kłodawa
Kobyla Góra
Kobylanka
Kobylin
Kobylniki
Kocina
Kołaczkowo
Koło
Komorniki
Konin
Konradów
Konstantynopol
Kopanica
Kopanina
Kostrzyn nad Wartą
Koszalin
Kościan
Kościelec
Kościelna Wieś
Kotlin
Kotowskie
Kowalewko
Koza Wielka
Koźmin Wlkp.
Koźminek
Kórnik
Krajenka
Kraków
Kramsk
Kramsko Stare
Kraszewice
Krobia
Krosno
Krotoszyn
Kruszwica
Krzemieniewo
Krzycko Małe
Krzycko Nowe
Krzycko Wielkie
Krzykosy
Krzymów
Krzywiń
Krzyż Wlkp.
Krzyżowniki
Książ Wlkp.
Kuczyna
Kuczynka
Kuślin
Kuźnica Grabowska
Kuźnica Kącka
Kwilcz

Lądek
Lechlin
Legnica
Leszno
Lipka
Lipno
Lipowice
Lisków
Lubasz
Lubicz
Lubiń Mały
Lubiń Wielki
Lublin
Luboń
Lubusza
Lwów
Lwówek

Łagiewniki
Łekno
Łęka Opatowska
Łobżenica
Łomża
Łódź
Łubowo
Łupice

Maciejewo
Malanów
Marcinki
Margonin
Marjak
Mąkoszyce
Miasteczko
Miasteczko Krajeńskie
Miastko
Miechów
Miedzichowo
Miejska Górka
Mieleszyn
Mieścisko
Międzychód
Międzyrzecz
Miękowo
Mikstat
Milicz
Miłosław
Mirosławiec
Mnichowice
Mogilno
Mosina
Motylewo
Mściszewo
Murowana Goślina
Mycielin

Nakło
Naramowice
Nekla
Niechanowo
Niechlów
Niechłód
Nietomyśl
Niwki Książęce
Nosale
Nowawieś Książęca
Nowe Miasto nad Wartą
Nowe Skalmierzyce
Nowemiasto
Nowy Sącz
Nowy Tomyśl
Nowydwór

Objezierze
Oborniki
Obra Stara
Obrzycko
Ocieszyn
Odolanów
Okonek
Olszówka
Olsztyn
Opalenica
Opatówek
Opok
Opole
Orchowo
Organki
Osieczna
Osiek Mały
Ostrołęka
Ostroróg
Ostrowite
Ostrów Wlkp.
Ostrzeszów
Oszta

Paryż
Pawłowice
Pawłów
Perzów
Pępowo
Piaski
Piątkowo
Piekary
Pijanowice
Piła
Piotrków Trybunalski
Pisarzowice
Pleszew
Płock
Pniewy
Pobiedziska
Podmokle Małe
Podmokle Wielkie
Pogorzela
Połajewo
Poniec
Posadowo
Potarzyca
Potrzebowo
Powidz
Poznań
Proszów
Przebędowo
Przedecz
Przemęt
Przemyśl
Przybranowo
Przybysław
Przygodzice
Przykona
Przytoczna
Pudliszki
Puszczykowo
Pyzdry

Radom
Rakoniewice
Raszków
Rataje
Rawicz
Rębowo
Rogalin
Rogoźno
Rojewo
Rojęczyn
Rokietnica
Rostarzewo
Rozdrażew
Rożnowo
Róża
Rudna
Rybaki
Rybin
Rychtal
Rychwał
Ryczywół
Rydzyna
Rynarzewo
Rzeszów
Rzgów

Sadogóra
Sady
San
Santok
Sarnowa
Sądzia
Sępólno Krajeńskie
Siedlce
Siedlec
Sieniawa
Sieradz
Sieraków
Sieroszewice
Sikorzyn
Skierniewice
Skoki
Skoroszów
Skorzewo
Skórka
Skulsk
Skwierzyna
Słupca
Słupia pod Bralinem
Słupsk
Służewo
Sobota
Sokolniki
Solec
Sompolno
Sośnie
Spokojna
Stara Krobia
Stare Miasto
Stawiszyn
Stęszew
Stobno
Stöckelheide
Stogniewice
Strzałkowo
Strzelno
Strzeszyn
Strzeszyno
Suchy Las
Sulejowo
Sulmierzyce
Sułkowice
Suwałki
Swadzim
Swarzędz
Syców
Szamocin
Szamotuły
Szczecin
Szczytniki
Szczytno
Szklarka
Szlichtyngowa
Szubin
Szydłowo
Szymankowo

Ślesin
Śmigiel
Śrem
Środa Wlkp.
Świerczewo
Święciechowa
Świętno
Świnice Warckie

Tabor Mały
Tabor Wielki
Tarnobrzeg
Tarnowo
Tarnowo Podgórne
Tarnów
Tarnówka
Toruń
Trębaczów
Trzcianka
Trzcinica
Trzebosz
Trzemeszno
Tuczno
Tuliszków
Turek
Turkowy

Uchorowo
Ujskie Olędry
Ujście
Ujście Nowe
Ujście Stare
Uniejów
Uścikowo

Wałbrzych
Wałcz
Wapienno
Wapno
Wargowo
Warszawa
Wągrowiec
Wąsosz
Wiedeń
Wieleń
Wielichowo
Wielkawieś
Wieruszów
Wierzbinek
Wijewo
Wilcza
Wilczyn
Wilda
Wilkowyja
Wilno
Winiary
Wiślica
Witkowo
Witowiczki
Władysławów
Włocławek
Włostno Małe
Włostno Wielkie
Włoszakowice
Wodziczna
Wojczyn
Wojnowo
Wolsztyn
Wrocław
Wronczyn
Wronki
Września
Wschowa
Wymystowo
Wyrzysk
Wysoka

Zaborowiec
Zagórów
Zakrzewo
Zamość
Zaniemyśl
Zbarzewo
Zbąszyń
Zbyczyna
Zduny
Zelgniewo
Zgorzelec
Zielątkowo
Zielona Góra
Ziemlin
Ziółkno
Złotniki
Złotów

Żelazków
Żerkowo
Żerków
Żnin
Żukowo
Żychlewo
Żytniewo

tom 2

REGIONALIZM WIELKOPOLSKI – IDEA, PRZEJAWY SPOŁECZNO-ORGANIZACYJNE, PREKURSORZY

W ŚWIETLE ŹRÓDEŁ, LITERATURY I POGLĄDÓW XIX/XX WIEKU

stron 388

978-83-65697-02-8 /druk/

978-83-65697-03-5 /e-book/

Spis treści

WSTĘP. 11

ROZDZIAŁ I 13

IDEA REGIONALIZMU WIELKOPOLSKIEGO ORAZ ŚRODKI JEGO WYRAZU I PRZENOSZENIA   13

1.1. Pojęcie regionalizmu. 13

1.1.1. Interdyscyplinarne oblicze regionalizmu. 13

1.1.2. Regionalizm jako zjawisko społeczne. 20

1.1.3. Tożsamość i świadomość regionalna. 32

1.1.4. Społeczno-kulturalny ruch regionalistyczny. 57

1.1.5. Geneza i przeobrażenia regionalizmu w Polsce. 62

1.2. Idea regionalizmu wielkopolskiego i jej współczesne uwarunkowania  86

1.3. Rozwój bibliotek, księgarni oraz działalności drukarskiej i prasowo-wydawniczej, wspierającej idee regionalizmu wielkopolskiego. 106

1.4. Rola i zadania pisarzy i dziennikarzy według Bronisława Ferdynanda Trentowskiego (1808-1869)  123

ROZDZIAŁ II 126

PRZEJAWY SPOŁECZNO-ORGANIZACYJNE REGIONALIZMU WIELKOPOLSKIEGO   126

2.1. Kształtowanie się regionalizmu wielkopolskiego i jego podłoże społeczno-organizacyjne   126

2.2. Osobowy wyraz regionalizmu wielkopolskiego. 129

2.3. Życie ludu, obyczaje i zwyczaje oraz postawy  i zachowania społeczne – jako szczególny przedmiot zainteresowania regionalizmu wielkopolskiego. 138

2.4. Wielkopolski regionalizm językowy i jego przejawy. 146

2.5. Fundacyjny i stowarzyszeniowy wymiar organizacyjny regionalizmu wielkopolskiego   154

2.5.1. Działalność w sferze społeczno-gospodarczej 158

2.5.2. Działalność w sferze edukacyjnej i społeczno-kulturalnej 170

ROZDZIAŁ III 182

PREKURSORZY REGIONALIZMU WIELKOPOLSKIEGO.. 182

3.1. Franciszek Morawski (1783-1861). 183

3.2. Józef Łukaszewicz (1797-1873). 186

3.3. Jędrzej Moraczewski (1802-1855). 189

3.4. Ryszard Wincenty Berwiński (1819-1879). 193

3.5. Ewaryst Estkowski (1820-1856). 199

3.6. Kazimierz Jarochowski (1828-1888). 207

3.7. Wawrzyniec Engeström (1829-1910). 211

3.8. Edmund Callier (1833-1893). 213

3.9. Józef Chociszewski (1837-1914). 215

3.10. Stanisław Karwowski (1848-1917). 218

3.11. Jan Karol Maćkowski (1865-1915). 220

3.12. ks. Stanisław D. Kozierowski (1874-1949). 222

WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. 225

A. ŹRÓDŁA.. 225

B. LITERATURA.. 258

INDEKS MIEJSCOWOŚCI 307

Babin (wieś pod Lublinem)
Baszków
Berlin
Bobrujsk
Bolewice
Borzęciczki
Bydgoszcz

Ceradz Kościelny
Chełmno
Chełst
Chodzież
Czacz
Czerniejewo
Czerwona Wieś

Dębno
Dłusk
Dolsk
Drzązgowo
Dusina
Działyń

Gdańsk
Głubczyce
Gniezno
Gola
Gostyń
Grodzisk Wlkp.
Gryżyna

Halle

Inowrocław

Jabłówka
Jankowice
Jutrosin

Kalisz
Kijów
Kościan
Koźmin Wlkp.
Kórnik
Krajewice
Kraków
Krąplewo
Krotoszyn
Królewiec
Kruszew
Kruszwica
Kurowo (wieś k. miasta Konin)

Leszno
Lubinia
Lubiń
Lubonia
Lubostroń
Lwów

Małe Sokolniki
Mielno
Mikstat
Miłosław
Mogilno

Niechanowo
Nowa Wieś
Nowy Tomyśl

Opalenica
Opatów
Ostrów Wlkp.
Ostrzeszów

Paryż
Pawłowice
Pleszew
Pniewy
Posadowo
Poznań
Przemyśl
Pudliszki

Rawicz
Rogalin
Rogoźno
Runowo

Samostrzel
Siemianice
Skórzewo
Smogulec
Szamotuły
Szlichtyngowa

Śliwniki
Śmigiel
Śrem
Środa Wlkp.
Świecie

Targoszyce
Toruń
Trzemeszno
Turew

Warszawa
Wełna
Wilno
Winna Góra
Wisłoujście
Wojciechowo
Wojnowice
Wolsztyn
Wrocław
Wronki
Wroniawy
Września
Wschowa

Zbąszyń
Zochcin

Żagań
Żołądowo
Żołędowo

tom 3

REGIONALIZM WIELKOPOLSKI – PRZEJAWY SPOŁECZNO-KULTURALNE, POLITYCZNE I GOSPODARCZE, LUMINARZE W ŚWIETLE ŹRÓDEŁ, LITERATURY I POGLĄDÓW XIX/XX WIEKU

stron 166

cena 39 zł

ISBN 978-83-65697-16-5 /druk/

ISBN 978-83-65697-17-2 /e-book/

Spis treści

WSTĘP. 9

ROZDZIAŁ I 11

PRACA ORGANICZNA JAKO ZBIOROWY PRZEJAW REGIONALIZMU WIELKOPOLSKIEGO   11

1.1. Praca organiczna i regionalizm gospodarczy. 11

1.2. Założenia pracy organicznej w warunkach zaborów.. 14

1.3. Pseudo praca organiczna. 17

1.4. Idea pracy organicznej w zaborze pruskim.. 19

1.5. Harmonijna współpraca społeczeństwa istotą pracy organicznej 25

1.6. Pracy organiczna jako postawa indywiduum i właściwość życia społecznego   28

ROZDZIAŁ II 33

POLITYCZNE ASPEKTY PRACY ORGANICZNEJ I REGIONALIZMU WIELKOPOLSKIEGO   33

2.1. Swoista apolityczność pracy organicznej a partyjniactwo. 33

2.2. Istota i konsekwencje partyjniactwa. 40

2.3. Tradycja partyjniactwa w Polsce. 49

2.4. Dziennikarze a partyjniactwo. 52

ROZDZIAŁ III 58

SPOŁECZNO-KULTURALNE I GOSPODARCZE NASTĘPSTWA PRACY ORGANICZNEJ I REGIONALIZMU WIELKOPOLSKIEGO.. 58

3.1. Patriotyzm regionalny owocem pracy organicznej 58

3.1.1. Wielkopolski patriotyzm.. 59

3.2. Wzmożony ruch prasowo-wydawniczy i literacki następstwem pracy organicznej 74

3.3. Praca organiczna a regionalizm gospodarczy. 80

3.4. Stosunek Wielkopolan do czynu zbrojnego. 90

3.5. Wybitni przedstawiciele pracy organicznej i regionalizmu gospodarczego XIX wieku   95

WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. 104

A. ŹRÓDŁA.. 104

B. LITERATURA.. 112

INDEKS MIEJSCOWOŚCI
Babimost
Błociszewo
Bnin
Boguszyn
Bojanowo

Chludowo

Gniezno
Godurów
Gostyń
Grodzisk Wlkp.

Ignacewo

Kalisz
Kościan
Kórnik

Leszno
Lwów

Mała Starołęka
Margonin
Margońska Wieś
Międzyrzecz
Miłosław

Nowe Miasto nad Wartą
Nowy Tomyśl

Paryż
Pleszew
Podgradowice
Pomarzanowice
Poznań

Rakoniewice
Rawicz
Rogalin

Stęszew
Suchy Las
Szamotuły

Śliwniki
Śmigiel

Warszawa
Wolsztyn
Września
Wschowa

Zduny

tom 4

REGIONALIZM WIELKOPOLSKI – ETOS, IDEE, PRASA, DOBRO PUBLICZNE, LUDZIE

W ŚWIETLE ŹRÓDEŁ, LITERATURY I POGLĄDÓW XIX/XX WIEKU

stron 370

978-83-65697-18-9 – druk

978-83-65697-19-6 – e-book

Spis treści

WSTĘP. 10

ROZDZIAŁ I 13

REGIONALIŚCI WIELKOPOLSCY – ICH ETOS I IDEE NA TLE WARUNKÓW ZABORU PRUSKIEGO I PÓŹNIEJ  13

1.1. Inteligencja, twórcy, literaci, księża, nauczyciele, dziennikarze i opinia publiczna a XIX-wieczny regionalizm wielkopolski 13

1.2. Idea Polski Ludowej 17

1.3. Rola opinii publicznej 20

1.4. Odwaga cywilna i poświęcenie się sprawie narodowej 24

ROZDZIAŁ II 30

REGIONALIZM A ROLA I ZADANIA CZASOPIŚMIENNICTWA REGIONALISTYCZNEGO   30

2.1. Tło ideowo-polityczne czasopiśmiennictwa regionalistycznego XIX/XX wieku   30

2.2. Pielęgnowanie języka polskiego i oświata ludu – zasadnicze zadania czasopiśmiennictwa regionalistycznego XIX/XX wieku. 46

2.3. Podtrzymanie ducha narodowego oraz idei jednej Polski i solidarności narodowej – ważnym zadaniem czasopiśmiennictwa regionalistycznego XIX/XX wieku. 52

2.4. Regionalizm i czasopisma regionalistyczne szkołą narodową. 56

ROZDZIAŁ III 60

REGIONALIZM WIELKOPOLSKI A DOBRO PUBLICZNE, KWESTIA WŁOŚCIAŃSKA I WOLNOŚĆ NARODU   60

3.1. Zróżnicowanie źródeł ideowych i praktyki regionalizmu wielkopolskiego   60

3.2. Regionalizm wielkopolski a dobro publiczne. 63

3.2.1. Niematerialne czynniki rozwoju regionu jako dobro publiczne. 63

3.2.2. Dobro publiczne i jego obrońcy. 68

3.3. Regionalizm wielkopolski a kwestia włościańska. 73

3.3.1. Kwestia włościańska sprawą publiczną. 73

3.3.2. Wielkopolskie próby rozwiązania kwestii włościańskiej 79

3.3.3. Między uwłaszczeniem a uobywatelnieniem chłopstwa. 82

3.3.4. Upadek państwa polskiego na tle kwestii włościańskiej 85

3.3.5. Reminiscencje upadku państwa polskiego a duch narodowy. 88

3.4. Regionalizm wielkopolski a wolność narodu. 97

ROZDZIAŁ IV.. 101

POSTAWY I ZACHOWANIE LUDZI A REGIONALIZM WIELKOPOLSKI XIX WIEKU.. 101

4.1. Przywary polskie. 103

4.2. Wielkopolanie a kwestia szlachecka. 119

4.3. Wielkopolanie a krytyka publiczna oraz jej zadania, cele i ograniczenia  126

ROZDZIAŁ V.. 133

IDEA XIX-WIECZNEGO MESJANIZMU NARODOWEGO A REGIONALIZM WIELKOPOLSKI 133

5.1. Idea i zasady mesjanizmu narodowego. 133

5.2. Przedstawiciele mesjanizmu narodowego. 142

5.2.1. Józef Maria Hoene-Wroński (1776-1853). 142

5.2.2. Andrzej Towiański (1799-1878). 148

5.2.3. Bronisław Ferdynand Trentowski (1808-1869). 152

5.2.4. August Cieszkowski (1814-1894). 159

5.3. Nowe oblicze mesjanizmu narodowego w warunkach niepodległej Polski 166

ROZDZIAŁ VI 169

REGIONALIZM WIELKOPOLSKI  W ODRODZONEJ POLSCE I PÓŹNIEJ. 169

6.1. Etos regionalny Wielkopolan w II Rzeczypospolitej  i później 169

6.1.1. Uwagi wstępne. 169

6.1.2. Etos Wielkopolan na tle idei dzielnicowości Polski i separatyzmu dzielnicowego   172

6.1.2.1. Historyczne źródła dzielnicowości 172

6.1.2.2. Etos regionalny a idea dzielnicowości 174

6.1.2.3. Etos regionalny a powstanie wielkopolskie 1918/1919. 184

6.1.2.4. Polityczne i ekonomiczne aspekty dzielnicowości 194

6.1.2.5. Etos regionalny a zmaganie się z naporem germańskim.. 202

6.1.2.6. Dzielnicowość a praktyka administracji państwowej 206

6.1.2.7. Dzielnicowość a idea regionalizmu. 211

6.1.3. Cechy charakterystyczne etosu Wielkopolanina. 216

6.2. Regionalizm wielkopolski i regionaliści  w warunkach II Rzeczypospolitej 221

6.3. Współcześni regionaliści wielkopolscy. 231

WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. 250

A. ŹRÓDŁA.. 250

B. LITERATURA.. 268

INDEKS MIEJSCOWOŚCI
Berlin
Bieżuń

Chodzież
Czempiń
Częstochowa

Damasławek
Domachowo
Dzierawa

Fryburg

Gniezno
Gołańcz
Gostyń

Heildelberg
Humań

Jarocin
Jena

Kaczanowo
Kalisz
Kamieniec Podolski
Kąkolewo
Kcynia
Kępno
Kijów
Kłodawa
Koło
Konin
Kopanica
Kosowo
Kościan
Kórnik
Kraków
Krobia
Krotoszyn
Królewiec
Krzycko Małe
Książ Wlkp.

Leszno
Lisków
Lubiń
Luboń
Lwów
Lwówek

Merecz
Miejska Górka
Miłosław
Mohelow Podolski
Monachium

Neuilly-sur-Seine
Nowy Tomyśl

Obłaczkowo
Odessa
Opalenica
Opole
Ostrów Wlkp.
Ostrzeszów

Paryż
Pelplin
Piła
Pleszew
Połonne
Poznań

Rataje
Rawicz
Rogoźno
Rynarzewo

Samborz
Siemiatycze
Sieraków
Słupca
Sompolno
Stary Gostyń
Sulmierzyce
Swarzędz
Szamotuły
Szepetówka
Szubin

Środa Wlkp.

Targowica
Tarnopol
Toruń
Trzcianka
Turek
Tursko

Warszawa
Wągrowiec
Wieruszów
Wierzenica
Wilno
Włoszakowice
Wolsztyn
Wronki
Września
Wyrzeka

Zakrzewo
Zaniemyśl
Zbąszyń
Zdziechowa
Zegrze
Złotów
Zmerywka

Żabikowo
Żytomierz

tom 5

WIELKOPOLSKIE TRADYCJE CZASOPIŚMIENNICTWA REGIONALISTYCZNEGO DO 1939 ROKU

W ŚWIETLE ŹRÓDEŁ, LITERATURY I POGLĄDÓW XIX/XX WIEKU

stron 324

978-83-65697-20-2 /druk/

978-83-65697-21-9 /e-book/

Spis treści

WSTĘP. 11

ROZDZIAŁ I 13

WIELKOPOLSKIE CZASOPIŚMIENNICTWO REGIONALISTYCZNE W OKRESIE ZABORU PRUSKIEGO   13

1.1. Uwagi wstępne. 13

1.2. Zadania czasopism regionalistycznych okresu zaboru pruskiego. 18

1.2.1. Ogólne zadania prasy w dziedzinie oświaty  i wychowania narodowego   18

1.2.2. Pielęgnowanie języka polskiego i oświata ludu. 22

1.2.3. Podtrzymanie ducha narodowego oraz idei jednej Polski i solidarności narodowej 26

1.3. Niektóre wady czasopiśmiennictwa polskiego. 29

1.4. Istota i rola krytyki na łamach prasy. 34

1.5. Przykładowe tytuły o pierwiastkach regionalistycznych okresu zaboru pruskiego   37

1.5.1. „Pismo Miesięczne Prus-Południowych” (1802-1806). 38

1.5.2. „Dziennik Departamentu Kaliskiego” (1808-1815). 40

1.5.3. „Gazeta Wielkiego Xięstwa Poznańskiego” (1815-1865). 42

1.5.4. „Oeffentlicher Anzeiger – Publiczny Donosiciel” (1821-1876). 44

1.5.5. „Weteran Poznański” (1825). 45

1.5.6. „Przyjaciel Ludu” (1834-1849). 47

1.5.7. „Archiwum Teologiczne” (1836-1837). 53

1.5.8. „Przewodnik Rolniczo-Przemysłowy” (1836-1845). 54

1.5.9. „Gazeta Kościelna” (1843-1849). 56

1.5.10. „Przegląd Poznański” (1845-1865, 1894-1896). 58

1.5.11. „Gazeta Polska” (1848-1850). 62

1.5.12. „Wiarus” (1849-1850). 66

1.5.13. „Tygodnik Poznański. Pismo Naukowo-Literackie” (1862-1863). 69

1.5.14. „Przegląd Wielkopolski, Historyczny i Literacki” (1867-1868, 1869)  71

1.5.15. „Tygodnik Wielkopolski” (1871-1874). 74

1.5.16. „Wiarus” (1873-1875). 76

1.5.17. „Kórniczanin” (1875). 78

1.5.18. „Dom Polski” (1888-1890). 81

1.5.19. „Przegląd Poznański” (1894-1896). 82

1.5.20. „Bocian z nad Gopła, Wisły, Warty i Odry” (1901), „Komar” (1902-1906)  86

1.5.21. „Śpiewak. Miesięcznik literacko-muzyczny” (1907-1914). 88

1.5.22. „Unitas. Miesięcznik Kościelny” (1909-1914). 89

1.5.21. Czasopisma Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego. 93

ROZDZIAŁ II 97

WIELKOPOLSKIE CZASOPIŚMIENNICTWO REGIONALISTYCZNE W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM    97

2.1. Uwagi ogólne. 97

2.2. Uwarunkowania prawne działalności prasowej 100

2.3. Czasopisma społeczno-kulturalne. 106

2.3.1. „Kronika Miasta Poznania” (1923-1939). 106

2.3.2. „Ziemia Gostyńska” (1926) i „Kronika Gostyńska” (1928-1939). 111

2.3.3. „Ziemia Kaliska” (1930-1932). 117

2.3.4. „Wici Wielkopolskie” (1931-1937). 119

2.3.5. „Ziemia Leszczyńska” (1932-1937). 123

2.3.6. „Przegląd Wielkopolski” (1939). 125

ROZDZIAŁ III 128

WIELKOPOLSKIE CZASOPIŚMIENNICTWO REGIONALISTYCZNE W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM O CHARAKTERZE ŚRODOWISKOWYM… 128

3.1. Czasopisma środowiskowe o charakterze regionalistycznym XIX/XX wieku   128

3.1.1. Środowisko leśników i myśliwych. 129

3.1.2. Środowisko dzieci i młodzieży. 131

3.1.3. Środowisko bartników (pszczelarzy). 140

3.1.4. Środowisko nauczycieli, działaczy oświatowych  i urzędników.. 141

3.1.5. Środowisko powstańców wielkopolskich 1918-1919, inwalidów wojennych i żołnierzy  149

3.1.6. Środowisko organizacji harcerskich, młodzieżowych, sokolich i strzeleckich   160

3.1.7. Środowisko organizacji kościelnych. 169

3.1.8. Środowisko ziemian oraz rolników i organizacji rolniczych. 175

3.1.9. Środowisko literacko-poetyckie. 177

3.1.10. Środowisko absolwentów szkół 179

3.1.11. Środowisko organizacji kobiecych. 180

3.1.12. Środowisko organizacji sportowych. 183

3.2. Czasopisma wyspecjalizowane. 183

3.3. Wydawnictwa okolicznościowe (księgi pamiątkowe, sprawozdania, jednodniówki) i ich poprzednicy z przełomu XIX/XX wieku. 188

WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. 193

A. ŹRÓDŁA.. 193

B. LITERATURA.. 230

INDEKS MIEJSCOWOŚCI 256

Berlin
Bnin
Bojanowo
Buk
Bydgoszcz

Chełmno
Chobienice
Chodzież
Czarnków

Dalki

Gdańsk
Gniezno
Gołuchów
Gostyń
Grabonóg
Grudziądz

Inowrocław

Jarocin
Jurkowo

Kalisz
Kępno
Kijów
Koło
Konin
Kosowo
Kościan
Koźmin Wlkp.
Kórnik
Kraków
Krotoszyn
Książ Wlkp.

Lechlin
Leszno
Lewice
Lwów
Lwówek

Międzychód
Miłosław
Mogilno
Mosina

Nakło
Niegolewo
Nowa Wieś
Nowy Tomyśl

Opalenica
Osieczna
Ostroróg
Ostrów Wlkp.
Ostrzeszów
Otorowo

Paryż
Pętkowo
Pleszew
Pniewy
Pobiedziska
Posadowo
Potulice
Poznań
Pyzdry

Radojewo
Rogalin
Rogoźno
Rydzyna

Sokołów
Szamotuły
Szczepice

Śliwniki
Śrem
Środa Wlkp.

Trzemeszno
Turek
Turew

Ujazd

Warszawa
Wągrowiec
Wieleń
Wilno
Winnogóra
Wolsztyn
Wronki
Września
Wyrzysk

Zaniemyśl

Żnin

tom 6

WIELKOPOLSKIE CZASOPISMA REGIONALISTYCZNE PO

II WOJNIE ŚWIATOWEJ W ŚWIETLE ŹRÓDEŁ, LITERATURY I POGLĄDÓW

stron 366

978-83-65697-22-6 –druk/

978-83-65697-23-3 /e-book/

Spis treści

WSTĘP. 14

ROZDZIAŁ I 17

WARUNKI ROZWOJU CZASOPIŚMIENNICTWA REGIONALISTYCZNEGO I FORMY WYDAWNICTW REGIONALISTYCZNYCH.. 17

1.1. Okoliczności społeczno-polityczne działalności prasowo-wydawniczej 17

1.2. Prawne uwarunkowania działalności prasowej 36

1.3. Wielkopolskie regionalistyczne serie wydawnicze. 39

1.4. Wielkopolskie jednodniówki o cechach regionalistycznych. 50

1.4.1. Jednodniówki szkolne oraz szkolnych komitetów społecznych i stowarzyszeń absolwentów    52

1.4.2. Jednodniówki wydawane przez zakłady pracy, przedsiębiorstwa i spółdzielnie   56

1.4.3. Pisma okazjonalne wydawane przez związki zawodowe, organizacje sportowe i społeczno-środowiskowe   57

1.4.4. Jednodniówki Frontu Jedności Narodu i Rad Narodowych. 59

1.4.5. Stowarzyszeń społeczno-kulturalnych i oświatowych. 61

1.4.6. Szkół wyższych, organizacji studenckich  i młodzieżowych. 64

1.5. Czasopisma Kościoła Rzymskokatolickiego  o cechach regionalistycznych   70

1.6. Typy czasopiśmiennictwa regionalistycznego  w Wielkopolsce. 71

ROZDZIAŁ II 76

CZASOPISMA REGIONALISTYCZNE WYDAWANE PRZEZ RSW „PRASA-KSIĄŻKA-RUCH”  76

2.1.Struktura organizacyjna RSW „Prasa-Książka-Ruch” w Wielkopolsce. 76

2.2. „Głos Wolsztyński” (1954-1971). 78

2.3. „Ziemia Kaliska” (1957-nadal). 80

2.4. „Ziemia Nadnotecka” (1961-1979). 84

2.5. „Południowa Wielkopolska” (1962-1989). 86

2.6. „Ziemia Gnieźnieńska” (1959-1964), „Przemiany” (1964-1965), „Przemiany Ziemi Gnieźnieńskiej” (1965-1994), „Przemiany na Szlaku Piastowskim” (1994-nadal). 88

2.7. „Nurt” (1965-1989). 89

ROZDZIAŁ III 96

CZASOPISMA REGIONALISTYCZNE PAŃSTWOWYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH   96

3.1. Czasopisma muzeów.. 96

3.1.1. „Fontes Archaeologici Posnanienses. Annales Musei Archaeologici Posnaniensis” (1953-nadal)  97

3.1.2. „Studia Muzealne” (1953-nadal). 101

3.1.3. „Leszczyńskie Zeszyty Muzealne” (1988-1990). 103

3.1.4. „Zeszyty Muzealne” (1989-2005), „Konińskie Zeszyty Muzealne” (2006-nadal)  105

3.2. Czasopisma ośrodków naukowo-badawczych. 106

3.2.1. „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” (1929-1930, 1946-nadal). 106

3.2.2. „Poznańskie Studia Teologiczne” (1972-nadal). 108

3.2.3. „Notatki Przyrodnicze” (1967-1973). 109

3.3. Czasopisma bibliotek publicznych. 109

3.3.1. „Materiały-Informacje. Sprawozdania Regionalnej Izby Pamiątek Oświatowych” (1987-1990)  110

3.4. Czasopisma domów kultury. 111

3.4.1. Pałac Kultury w Poznaniu. 111

3.4.1.1. „Nasza Kronika” (1965-1972). 111

3.4.1.2. „Orientacje” (1973-1990). 112

3.4.2. Periodyki edytowane przez miejskie i powiatowe domy kultury. 113

3.5. Czasopisma ośrodków kultury leśnej 117

3.5.1. „Studia Ośrodka Kultury Leśnej” (1985-1989), „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej” (1990-nadal)  117

3.6. Czasopisma kuratoriów oświaty i wychowania. 119

3.7. Czasopisma organów władzy i administracji państwowej 122

3.7.1. „Kronika Wielkopolski” (1973-nadal). 122

3.7.2. „Kronika Miasta Poznania” (1923-1939, 1945-nadal). 128

3.7.3. „Zapiski Jarocińskie” (1983-nadal). 132

3.7.4. „Wiadomości Kościańskie” (1988-nadal). 134

3.7.5. „Gazeta Wągrowiecka” (1989-1990). 136

ROZDZIAŁ IV.. 138

CZASOPISMA REGIONALISTYCZNE STOWARZYSZEŃ NAUKOWYCH I SPOŁECZNO-KULTURALNYCH   138

4.1. Czasopisma o charakterze naukowym  i popularnonaukowym.. 138

4.1.1. „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” (1955-1994)  139

4.1.2. „Rocznik Nadnotecki” (1966-1999). 141

4.1.3. „Rocznik Kaliski” (1968-nadal). 145

4.1.4. „Zeszyty Naukowe Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego” (1972-nadal)  149

4.1.5. „Rocznik Wielkopolski Wschodniej” (1973-1976), „Rocznik Koniński” (1977-1982)  150

4.1.6. „Rocznik Leszczyński” (1977-1989). 153

4.1.7. Czasopisma Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. 155

4.2. Czasopisma o charakterze społeczno-kulturalnym.. 162

4.2.1. „Zeszyty Wielkopolskie” (1964-1972). 162

4.2.2. „Biuletyn Informacyjny WTK” (1968-1972)  i „Informator Regionalisty” (1983-1984)  165

4.2.3. „Przegląd Wielkopolski” (1987-nadal). 167

4.2.4. „Pamiętnik Towarzystwa Miłośników Ziemi Kościańskiej” (1972-nadal)  171

4.2.5. „Przyjaciel Ludu” (1986-nadal). 173

4.2.6. „Rogozińskie Zeszyty Historyczne” (1987-2002). 178

4.2.7. „Ziemia Kolska” (1987-1997). 179

4.2.8. „Szkice Koźmińskie” (1988-nadal). 180

4.2.9. Społeczno-kulturalne efemerydy prasowe  i pomysły niezrealizowane z Gostynia, Rawicza  i Szamotuł 181

ROZDZIAŁ V.. 185

CZASOPISMA REGIONALISTYCZNE INNYCH STOWARZYSZEŃ I ORGANIZACJI 185

5.1. „Biuletyn Informacyjny Wielkopolskiego Klubu Filatelistów” (1945-1947), „Filatelista Polski” (1948), „Wielkopolskie Wiadomości Filatelistyczne” (1966-1976, 1994-nadal), 187

5.2. „Oscypek” (1951-1956). 188

5.3. „Zachodni Poradnik Łowiecki” (1960-1973), „Darz Bór” (1973-1980). 189

5.4. „Biuletyn Informacyjny” (1961-1976), „Wielkopolska” (1983-1992). 190

5.5. „Merkury” (1967-nadal). 193

5.6. „Dmuchawiec” (1968-1971). 193

5.7. „Nowy Dzwonek Poranny. Wielotygodnik naukowo-społeczny” (1972-1974)  194

5.8. „Z dziejów ruchu młodzieżowego” (1978-1989). 194

5.9. „Komunikat” (1980-1986), „Biuletyn – Polski Związek Filatelistów. Zarząd Okręgu Kalisz” (1986-1987), „Informator – Kaliski Filatelista” (1988-1992), „Filatelista Kaliski” (1995-nadal)  195

5.10. „Informator Klubowy Święty Gabriel” (1982-nadal). 196

5.11. „Bez przysłony” (1983-1990). 196

5.12. „Szkice Zbąszyńskie” (1984-1989). 199

5.13. „Krajoznawstwo i Turystyka” (1987-2002). 201

ROZDZIAŁ VI 202

CZASOPISMA PATRIOTYCZNEGO RUCHU ODRODZENIA NARODOWEGO.. 202

6.1. Uwagi wstępne. 202

6.2. „Echa Opalenickie” (1983-1989). 205

6.3. „Głos Śremski” (1984-1989). 209

6.4. „Wiadomości Grodziskie” (1986-1989). 210

6.5. „Wiadomości Nowotomyskie” (1986-1989). 213

6.6. „Kórniczanin” (1988-1989). 216

6.7. „Ziemia Szamotulska” (1988-1989). 217

6.8. Uwarunkowania społeczno-polityczne czasopiśmiennictwa regionalistycznego okresu PRL-u   222

ZAKOŃCZENIE. 228

A. ŹRÓDŁA.. 230

B. LITERATURA.. 265

INDEKS MIEJSCOWOŚCI
Bojanowo
Brodnica
Buk
Bydgoszcz
Chodzież
Czarnków
Czerlejno
Damasławek
Dolsk
Drawsko
Duszniki
Elbląg
Gniezno
Gołańcz
Gołuchów
Gostyń
Grodzisk Wlkp.
Gryżyna
Iwno
Jarocin
Jelenia Góra
Kalisz
Katowice
Kaźmierz
Kępno
Kielce
Koło
Konin
Kopaszew
Kostrzyn nad Wartą
Kościan
Koźmin Wlkp.
Koźminek
Kórnik
Kraków
Krobia
Krotoszyn
Krzywiń
Krzyż Wlkp.
Książ Wlkp.
Kuślin
Kuźnica Zbąska
Ląd
Legnica
Leszno
Lubasz
Lwów
Lwówek
Łódź
Mieścisko
Międzychód
Międzyrzec Podlaski
Mosina
Nowy Sącz
Nowy Tomyśl
Oborniki
Obrzycko
Olsztyn
Opalenica
Ostroróg
Ostrów Wlkp.
Ostrzeszów
Piła
Pleszew
Płock
Pniewy
Pobiedziska
Połajewo
Poznań
Przemyśl
Puszczykowo
Rakoniewice
Rawicz
Rogoźno
Rokietnica
Rzeszów
Sandomierz
Skoczów
Skoki
Słupca
Smuszewo
Stęszew
Szamocin
Szamotuły
Szreniawa
Śrem
Środa Wlkp.
Świdnica
Trzcianka
Turek
Ujście
Wapno
Warszawa
Wągrowiec
Wieleń
Wolsztyn
Wronki
Września
Zabrze
Zbąszyń
Zielona Góra

tom 7

CECHA CZASOPISMA REGIONALISTYCZNEGO

ZE ŹRÓDEŁ I TRADYCJI WIELKOPOLSKIEGO CZASOPIŚMIENNICTWA REGIONALISTYCZNEGO XIX/XX WIEKU

stron 453

978-83-65697-24-0 /druk/

978-83-65697-25-7 /e-book/

Spis treści

WSTĘP. 11

ROZDZIAŁ I 13

DEFINIOWANIE CZASOPISMA REGIONALISTYCZNEGO.. 13

1.1. Wprowadzenie. 13

1.2. Idea regionu i regionalizmu. 18

1.3. Idea altruizmu. 26

1.4. Idea patriotyzmu. 33

1.5. Więź emocjonalna z regionem.. 45

1.6. Problemy z pojęciem czasopisma regionalistycznego. 47

1.7. Definicja poprzez kategorię „cechy”. 49

ROZDZIAŁ II 54

SZCZEGÓLNOŚĆ CZASOPISMA REGIONALISTYCZNEGO.. 54

2.1. Zasadnicze obszary tematyczne. 54

2.1.1. Ideowo-polityczne źródła czasopiśmiennictwa regionalistycznego. 57

2.1.2. Historia regionu i metoda badawcza. 69

2.1.2.1. Interpretacja historii regionu. 69

2.1.2.2. Znaczenie i prawda w interpretacji historii regionu. 79

2.1.2.3. Metoda badawcza. 85

2.1.3. Tradycja i kultura regionu. 100

2.1.3.1. Tradycja regionu. 100

2.1.3.2. Kultura regionu. 103

2.2. Motywacja i sposób narracji 105

2.2.1. Motywacja a język. 106

2.2.2. Język uniwersalny i potoczny. 111

2.2.3. Regionalizm językowy. 113

2.2.3.1. Regionalizm w twórczości Romana Wilkanowicza (1886-1933) i Mariana Turwida (1905-1987)  119

2.2.4. Narracja i jej uwarunkowania. 122

2.2.5. Symbolizm i wartości 127

2.2.6. Motyw „małej ojczyzny” i więzi terytorialnej 133

2.3. Cele, obowiązki i zadania czasopiśmiennictwa regionalistycznego. 136

2.3.1. Ogólne cele, obowiązki i zadania. 136

2.3.2. Niematerialne dziedzictwo kulturowe regionu. 141

2.3.3. Edukacja kulturowa i regionalna oraz pedagogika społeczna. 143

2.3.4. Warsztat dziennikarski 145

2.3.5. Ideologia i polityka – partyjniactwo a czasopisma regionalistyczne. 150

2.3.5.1. Dziennikarze a partyjniactwo. 154

ROZDZIAŁ III 161

KATEGORIE I TYPY CZASOPISMA REGIONALISTYCZNEGO.. 161

3.1. Uwagi ogólne. 161

3.2. Kategorie. 172

3.2.1. Według zakresu tematycznego. 172

3.2.1.1. Popularne regionalistyczne czasopisma ogólnoinformacyjne. 173

3.2.1.2. Regionalistyczne czasopisma specjalistyczne. 174

3.2.1.3. Środowiskowe czasopisma regionalistyczne. 174

3.2.2. Według sposobu kształtowania treści 175

3.2.2.1. Naukowe czasopisma regionalistyczne. 175

3.2.2.2. Popularnonaukowe czasopisma regionalistyczne. 176

3.2.2.3. Popularne czasopisma regionalistyczne. 176

3.2.3. Według celów, postaw i motywacji 177

3.2.3.1. Cele. 177

3.2.3.1.1. Odzwierciedlanie i kształtowanie tożsamości regionu. 178

3.2.3.2. Postawa wobec rzeczywistości 184

3.2.3.2.1. Afirmująca. 185

3.2.3.2.2. Neutralna. 186

3.2.3.2.3. Kontestująca i krytyczna. 187

3.2.3.2.4. Zaangażowana. 187

3.2.3.3. Motywacja polityczno-ideologiczna. 188

3.2.3.3.1. Motywacja liberalna. 188

3.2.3.3.2. Motywacja lewicowa. 189

3.2.3.3.3. Motywacja konserwatywna. 189

3.2.3.3.4. Motywacja wyznaniowa. 190

3.3. Typy. 190

3.3.1. Podmiot wydawniczy. 191

3.3.2. Zakres tematyczny. 194

3.3.2.1. Regionalistyczne czasopisma popularne. 194

3.3.2.2. Regionalistyczne periodyki specjalistyczne. 196

3.3.2.3. Regionalistyczne czasopisma środowiskowe. 196

3.3.3. Zasięg rozpowszechniania i miejsce wydawania. 196

3.3.4. Nakład. 198

3.3.5. Częstotliwość. 198

ROZDZIAŁ IV.. 200

ZADANIA CZASOPISMA REGIONALISTYCZNEGO.. 200

4.1. Perspektywa historyczna. 200

4.2. Perspektywa współczesna. 210

4.3. Zadania w dziedzinach. 213

4.3.1. Kształtowania świadomości i więzi regionalistycznej oraz postaw proregionalistycznych   214

4.3.2. Przekazywania dorobku kulturowego regionu oraz międzypokoleniowego doświadczenia kulturowego   219

4.3.3. Integracji regionu, aktywizacji kulturalnej mieszkańców, kształtowania kapitału kulturowego oraz budowania spójności społecznej 224

4.3.4. Badania, utrwalania i upowszechniania historii regionu oraz wiedzy o regionie   232

4.3.5. Umacniania tożsamości regionu i związanej z nim symboliki 237

4.3.6. Werbalizacji regionu i promocji ruchu regionalistycznego. 240

4.3.7. Wpływu na partycypację obywatelską i rozwój regionu. 246

4.3.8. Podtrzymywania zainteresowania wielokulturowością i szerzenia tolerancji kulturowo-etnicznej 249

4.3.9. Kształtowania kultury dialogu publicznego. 254

ROZDZIAŁ V.. 259

FUNKCJE CZASOPISMA REGIONALISTYCZNEGO.. 259

5.1. Funkcje. 259

5.1.1. Funkcja informacyjno-poznawcza. 262

5.1.2. Funkcja dokumentacyjna. 265

5.1.3. Funkcja edukacyjno-socjalizacyjno-kulturowa. 267

5.1.4. Funkcja integracyjna. 272

5.1.5. Funkcja perswazyjna. 276

5.1.6. Funkcja mobilizacyjna. 279

5.1.7. Funkcja kontrolna. 282

5.1.8. Funkcja promocyjno-kreacyjna. 283

5.1.9. Funkcja rozrywkowa. 284

SPIS MAP. 288

WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. 289

A. ŹRÓDŁA.. 289

B. LITERATURA.. 313

INDEKS MIEJSCOWOŚCI
Barcin
Białystok
Bielsko-Biała

Gdańsk
Giżycko

Jarocin

Katowice
Kcynia
Kłodzko
Kraków

Lublin
Luboń

Łódź

Muszyna

Olsztyn

Paryż
Piła
Pisz
Pobiedziska
Poznań

Rawicz

Sejny
Smogulecka Wieś
Sulejówek
Szczecin
Szczytno

Turek

Wapienno
Węgorzewo
Wrocław
Września

ISBN druk – 978-83-64447-94-5
ISBN e-book – 978-83-64447-95-2

stron 409

cena 61.00

Spis treści
Wstęp 7
Rozdział I
Czasopismo regionalistyczne – status pojęciowy, kategorie i typy, zadania i funkcje 10
1.1. Definiowanie czasopism regionalistycznych 10
1.2. Cecha regionalistyczna czasopisma 17
1.2.1. Zasadnicze obszary tematyczne 17
1.2.2. Motywacja i sposób narracji 23
1.2.3. Cele działania 28
1.3. Kategorie i typy czasopisma regionalistycznego 35
1.3.1. Uwagi ogólne 35
1.3.2. Kategorie 41
1.3.2.1. Według zakresu tematycznego 41
1.3.2.2. Według sposobu kształtowania treści 43
1.3.2.3. Według celów, postaw i motywacji 44
1.3.3. Typy 48
1.4. Zadania i funkcje czasopisma regionalistycznego 49
1.4.1. Zadania 49
1.4.2. Funkcje 52
Rozdział ii
Wielkopolskie tradycje regionalizmu i czasopiśmiennictwa regionalistycznego 54
2.1. Wielkopolska jako region historyczny 54
2.2. Regionalizm wielkopolski 69
2.2.1. Regionaliści wielkopolscy i ich etos 84
2.3. Tradycje wielkopolskiego czasopiśmiennictwa regionalistycznego 93
2.3.1. Do wybuchu II wojny światowej 93
2.3.2. W latach 1945-1989 108
Rozdział III
Wielkopolskie czasopisma regionalistyczne po 1989 roku 119
3.1. Tendencje rozwojowe czasopiśmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce po 1989 roku 119
3.2. Wielkopolskie regionalistyczne serie wydawnicze 126
3.2.1. Regionalistyczne serie wydawnicze podmiotów pozaprasowych 129
3.2.2. Regionalistyczne serie wydawnicze edytorów prasy lokalnej i regionalnej 147
3.3. Wielkopolskie jednodniówki o cechach regionalistycznych 151
3.4. Czasopisma Kościoła rzymskokatolickiego o cechach regionalistycznych 155
3.5. Czasopisma regionalistyczne stowarzyszeń i fundacji społeczno-kulturalnych oraz naukowych 157
3.5.1. Roczniki 158
3.5.2. Półroczniki 170
3.5.3. Kwartalniki 171
3.5.4. Dwumiesięczniki i miesięczniki 181
3.6. Czasopisma regionalistyczne innych stowarzyszeń 186
3.7. Czasopisma regionalistyczne organizacyjnych podmiotów państwowych 199
3.8. Czasopisma regionalistyczne jednostek samorządu terytorialnego 207
3.9. Czasopismo regionalistyczne jako przedsięwzięcie wydawców prywatnych oraz samorządu gospodarczego 232
3.10. Próba podsumowania 241
3.10.1. Rola samorządu terytorialnego w rozwoju czasopism regionalistycznych 244
Zakończenie 270
Indeks miejscowości 272
Indeks wielkopolskich czasopism i jednodniówek o cechach regionalistycznych 280
Wykaz alfabetyczny czasopism i jednodniówek 288
Wykaz źródeł i literatury 314
A. ŹRÓDŁA 314
A1. Prawo 314
A2. Analizy, dokumenty, ekspertyzy, materiały, prace magisterskie, raporty, sprawozdania, strategie 315
A3. Atlasy, archiwalia, badania opinii publicznej, bibliografie, encyklopedie, katalogi, leksykony, poradniki, roczniki statystyczne, słowniki, spisy treści 318
A4. Internet 321
A5. Artykuły w czasopiśmiennictwie naukowym, popularnonaukowym i popularnym 322
B. LITERATURA 363

Wstęp
Poddając opisowi i analizie proces rozwoju czasopiśmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce oraz jego uwarunkowania, nie sposób nie odnieść się do dwóch zasadniczych kryteriów formalnych i ideowych jego wyodrębnienia, jakimi są region i regionalizm. Czasopisma regionalistyczne definiuje się bowiem w nawiązaniu nie tylko do charakterystycznego zakresu ich zainteresowania tematycznego, skupiającego się głównie na dziejach, wartościach oraz tradycji społeczno-kulturowej danego regionu i jego osiągnięciach w różnych dziedzinach życia, ale również w odniesieniu do zawężonego obszaru rozpowszechniania, na przykład lokalnego, mikroregionalnego, subregionalnego czy regionalnego, czyli swoistego regionu. Jednak poza ideą regionu, fundamentalnym czynnikiem wyodrębniania czasopiśmiennictwa regionalistycznego jest pojęcie regionalizmu, w szczególności regionalizmu społeczno-kulturalnego, które opisuje swoiste przywiązanie mieszkańców do danego regionu, pokazuje dokonania i wartości regionu oraz tradycje i kulturę regionalną. Regionalizm ten posiada swój naturalny wyraz w działalności społecznego ruchu zarazem regionalnego (obejmującego zainteresowaniem dany region), jak i regionalistycznego (fundowanego na ideach regionalizmu), którego zadaniem jest w szczególności pielęgnowanie i rozwijanie dziedzictwa społeczno-kulturowego regionu. W praktyce regionalizm społeczno-kulturalny polega na podejmowanej jednostkowo oraz grupowo aktywności służącej badaniom nad historią i teraźniejszością określonych społeczności lokalnych czy zbiorowości ludzkich o szerszym zasięgu terytorialnym (powiat, subregion, region), a w konsekwencji podtrzymywaniu lub budowaniu określonej tożsamości regionalnej, nasyconej tradycjami i wartościami regionalnymi. Znajduje to wyraz w różnego rodzaju działaniach czy wydarzeniach mających na celu wzbudzenie wśród mieszkańców lokalnego czy regionalnego patriotyzmu, a przede wszystkim w zawartości czasopiśmiennictwa regionalistycznego, które stanowi medialne narzędzie ruchu regionalistycznego.
Niniejsza książka składa się z trzech skorelowanych tematycznie rozdziałów, których łącznikiem merytorycznym jest problematyka statusu naukowego i praktycznego czasopism o cechach regionalistycznych ukazujących się w regionie wielkopolskim oraz kształtowania się tego segmentu prasy po 1989 roku, który obejmuje ponad dwudziestoletni okres formowania się tzw. III Rzeczypospolitej Polskiej. Wielkopolskę traktujemy tutaj jako historyczny swoisty region społeczno-kulturowy, ograniczony współcześnie granicami województwa wielkopolskiego, w którego skład wchodzi 226 gmin, 35 powiatów, w tym 31 powiatów ziemskich i 4 powiaty grodzkie (Kalisz, Konin, Leszno, Poznań). Na nowe województwo wielkopolskie, powstałe 1 stycznia 1999 roku, składa się w całości województwo poznańskie, istniejące w latach 1975-1998, oraz prawie całe dawne województwa: kaliskie, konińskie, leszczyńskie i pilskie, z których tylko nieliczne gminy zostały włączone do województw ościennych. Do nowego województwa wielkopolskiego przyłączono zaś gminy byłych województw: bydgoskiego (gmina Trzemeszno), gorzowskiego (gminy Miedzichowo i Międzychód) oraz zielonogórskiego (gminy Siedlec, Wolsztyn i Zbąszyń).
Rozdział pierwszy jest próbą usytuowania poznawczego terminu „czasopismo regionalistyczne”. Najpierw wyjaśniono zakres znaczeniowy tego pojęcia. Następnie omówiono „cechę regionalistyczną” jako szczególną właściwość periodyków regionalistycznych. W dalszej części wyszczególniono kategorie i typy oraz zadania i funkcje czasopism regionalistycznych.
W rozdziale drugim omówiono tradycje regionalizmu wielkopolskiego i warunki rozwoju czasopiśmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce zarówno do wybuchu II wojny światowej, czyli do końca sierpnia 1939 roku, jak i w okresie powojennym, czyli w latach 1945-1989. Przedstawiono Wielkopolskę jako region historyczny. Scharakteryzowano cechy regionalizmu wielkopolskiego oraz odniesiono się do zespołu wartości, postaw i zachowań, które składały się na etos regionalistów wielkopolskich. Naszkicowano również tradycje wielkopolskiego czasopiśmiennictwa regionalistycznego, którego rozwój przerwał dramatycznie wybuch II wojny światowej. Autor nawiązuje w tym rozdziale także do bogatych tradycji tego czasopiśmiennictwa z okresu zaborów.
Na zawartość rozdziału trzeciego składa się charakterystyka poszczególnych typów czasopiśmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce wydawanych
w latach 1990-2012, czyli w okresie zasadniczej zmiany ustrojowej i transformacji systemowej, która objęła społeczeństwo, gospodarkę, politykę, kulturę, w tym również media. Autor przedstawia w tej części pracy przeobrażenia wielkopolskiego czasopiśmiennictwa regionalistycznego w tym okresie w dziesięciu podrozdziałach. Najpierw pokazuje tendencje rozwojowe tego segmentu prasy. Następnie omawia przykłady wielkopolskich regionalistycznych serii wydawniczych oraz jednodniówek. Charakteryzuje wybrane periodyki regionalistyczne wydawane przez stowarzyszenia i fundacje społeczno-kulturalne oraz naukowe, a także inne stowarzyszenia, organizacyjne jednostki państwowe, jednostki samorządu terytorialnego, podmioty prywatne (osoby fizyczne, przedsiębiorcy) oraz samorząd gospodarczy. Rozdział kończy się podsumowaniem, które jest próbą uporządkowania współczesnego czasopiśmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce za pomocą następujących kategorii typologicznych: podmiot wydawniczy, obszar rozpowszechniania, nakład, częstotliwość, zakres tematyczny, sposób kształtowania treści. Na zakończenie tego rozdziału podniesiono zagadnienie roli samorządu terytorialnego w procesie wspierania zarówno idei regionalizmu społeczno-kulturalnego, jak i rozwoju czasopiśmiennictwa regionalistycznego.
W rozdziale trzecim zrezygnowano z charakterystyki wszystkich zidentyfikowanych periodyków i jednodniówek o cechach regionalistycznych, które wydawano w Wielkopolsce w latach 1990-2012 (zob.: „Wykaz alfabetyczny czasopism i jednodniówek o cechach regionalistycznych ukazujących się w Wielkopolsce w latach 1990-2012”). Poprzestano zatem na omówieniu i częściowej analizie wybranych przykładów, charakterystycznych dla każdego typu wyodrębnionego ze względu na określone kryteria. W taki sam sposób potraktowano autorów artykułów, esejów, kronik, materiałów, opracowań, recenzji, sprawozdań, szkiców literackich, wierszy, wspomnień, wyboru źródeł, jakie ukazywały się w tym czasie w wielkopolskich czasopismach regionalistycznych. Szerszą charakterystykę ich biografii oraz dorobku twórczego w dziedzinie regionalizmu zawężono bowiem do grona osób szczególnie aktywnych w tym obszarze. Oczywistym powodem tego zachowania są ograniczenia objętości niniejszego opracowania. Niemniej starano się wymienić
z imienia i nazwiska jak najwięcej autorów, których materiały znalazły się w charakteryzowanych czasopismach regionalistycznych.
Uzupełnieniem niniejszej publikacji są wybrane indeksy (miejscowości i wielkopolskich czasopism i jednodniówek o cechach regionalistycznych) oraz wykaz alfabetyczny czasopism i jednodniówek o cechach regionalistycznych, które ukazywały się w Wielkopolsce w latach 1990-2012. Z powodu ograniczonej objętości opracowania zrezygnowano z materiału ilustracyjnego (dotyczącego na przykład ważniejszych wydarzeń z dziejów wielkopolskiego czasopiśmiennictwa regionalistycznego, winiet poszczególnych wydawnictw czy osób zaangażowanych w działalność prasowo-wydawniczą).
Praca ma charakter porządkujący, źródłowy oraz interdyscyplinarny.
Z różnych bowiem perspektyw badawczych można dokładniej pokazać i przedstawić istotę czasopiśmiennictwa regionalistycznego oraz jego różnorodne związki z ideą zarówno regionalizmu, regionu i lokalizmu, jak i samorządności terytorialnej. Dlatego w jej konstruowaniu wykorzystano różne źródła, w tym czasopiśmiennictwo, zasoby internetu, dokumenty, akty prawne, raporty rządowe i organizacji pozarządowych, wyniki badania opinii publicznej, bibliografie, encyklopedie, katalogi, roczniki statystyczne, słowniki. Fundamentalne znaczenie miała jednak obfita literatura z dziedziny między innymi badań medioznawczych i regionalnych oraz historii, antropologii kulturowej, etnografii, regionalistyki, geografii regionalnej, socjologii, psychologii, pedagogiki, politologii, językoznawstwa, kulturoznawstwa, literaturoznawstwa, ekonomii.
Książka ta zawdzięcza swoje powstanie inspiracji wielu osób, w szczególności animatorów regionalnej działalności społeczno-kulturalnej oraz wydawców i autorów tekstów publikowanych w wielkopolskich periodykach regionalistycznych, a także profesorów Bogumiły Lenarczyk-Kosmanowej oraz Marcelego Kosmana, którzy zachęcali mnie do głębszej refleksji nad tą specyficzną kategorią wielkopolskiego czasopiśmiennictwa.
Jest to także skromny wyraz uznania dla ogromnej rzeszy działaczy stowarzyszeń społeczno-kulturalnych, turystyczno-krajoznawczych, zawodowych, nauczycieli, bibliotekarzy, archiwistów, muzealników, samorządowców, urzędników państwowych i samorządowych, animatorów i twórców kultury regionalnej, pasjonatów historii i tradycji kulturowej regionów, naukowców zajmujących się regionalizmem, którzy badając ogromne i jakże zróżnicowane dziedzictwo społeczno-kulturowe poszczególnych regionów, wzbogacają je i na swój sposób utrwalają w szeregu różnych wydawnictw o cechach regionalistycznych. W rezultacie przyczyniają się także do jego pomnożenia i ocalenia w społecznej pamięci, a poprzez czasopiśmiennictwo regionalistyczne również przekazują następnym pokoleniom bogaty dorobek kulturowy regionu i regionalizmu wielkopolskiego.

ISBN 978-83-64447-80-8 /druk/

Stron – 1 100

Pobierz plik - Między Klio a Themis - Księga – początek

————————————-

Spis treści

Spis publikacji Profesora Jacka Sobczaka

            Spis uczniów Profesora Jacka Sobczaka

Teksty

1. Janusz Adamowski  Powrót do przeszłości czyli o próbach przejmowania mediów w Polsce przez państwo
2. Andrzej Adamski     Tematyka środków społecznego przekazu w pracach II Synodu Diecezji Siedleckiej
3. Andrzej Antoszewski           O odpowiedzialności rządzonych i wolności rządzących w demokracji
4. Jerzy Babiak             Zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem społecznym – województwo wielkopolskie
5. Roman Bäcker         Gorbaczow a sprawa polska
6. Joanna Banasiuk      Pojęcie i istota utworów osieroconych w kontekście zmieniających się paradygmatów ochrony autorskoprawnej
7. Bogusław Banaszak Wybory samorządowe – propozycje zmian
8. Barbara Bernfeld, Jacek Mazurkiewicz, Maria Zaporowska, Zofia Zaporowska      Wiązanka urodzinowa dla Profesora Jacka Sobczaka (Pięć prawniczych miniatur)
9. Katarzyna Błeszyńska         Ograniczenia praw autorskich w utworze dziennikarskim w świetle najnowszych zmian w prawie autorskim
10. Jan Błeszyński, Maria Błeszyńska-Przybylska     Uwagi na tle projektów nowelizacji art. 211 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych
11. Joanna Buchalska    Wykorzystywanie nazwiska w „Fashion Law”
12. Katarzyna Chałubińska-Jentkiewicz        Rejestracja jako źródło prawa do prowadzenia działalności wydawniczej w nowych warunkach technologicznych
13. Selim Chazbijewicz  Prometeizm w publikacjach Naczelnego Imamatu Muzułmanów polskich na Obczyźnie w latach 1945-1952. Omówienie specyfiki technicznej i wydawniczej tychże publikacji
14. Ryszard Czerniawski          Giełdy w Polsce
15. Joachim Diec            Rosja neoimperialna w perspektywie konstruktywistycznej
16. Katarzyna Dudka    Utrwalanie przez media przebiegu rozprawy głównej przed sądem karnym
17. Ewa Ferenc-Szydełko          Dobra osobiste. Kilka uwag natury ogólnej
18. Tomasz Goban-Klas            Termin “media” – krytyka, obrona i objaśnienie
19. Waldemar Gontarski           Plagiat naukowy i inne dowody fałszywe (przesłanki wznowienia postępowania) w postępowaniu o awans naukowy
20. Genowefa Grabowska        „Zostać zapomnianym w Internecie” – prawem człowieka nowej generacji?
21. Piotr Grochmalski    Polska myśl geopolityczna – Adolf Bocheński, a Juliusz Mieroszewski
22. Marian Grzybowski             Konstytucja i jej zmiany jako narzędzie utrwalenia skutków przewrotu politycznego — przypadek Turcji (1960-1982)
23. Joanna Haberko       Choroba Hashimoto, objaw Chełmońskiego i zabieg Kristellera czyli o nazwisku w medycynie
24. Stanisław Hoc           O ochronie źródeł informacji dziennikarzy
25. Bartosz Hordecki     Tradycja retoryczna i hermeneutyczna jako źródła inspiracji w badaniach myśli politycznej i prawnej
26. Alicja Jaskiernia       Federalna Komisja Komunikacyjna jako regulator rynku mediów w Stanach Zjednoczonych
27. Jerzy Jaskiernia       Wolność religii i „życie razem” w wielokulturowym społeczeństwie demokratycznym w świetle analiz Rady Europy
28. Edward Jeliński       O historii, czasie i micie – rozważania luźne
29. Stanisław Jędrzejewski        Radio jako wartość
30. Jiri Jirasek    Mafie, komiks a parkování
31. Jan Jurkiewicz         Michał Römer w obronie niezależności Najwyższego Trybunału Litwy w 1922 r. (w świetle jego wspomnień)
32. Ksenia Kakareko     Władza sądownicza na Białorusi
33. Ireneusz C. Kamiński          Prowokacja dziennikarska a Europejska Konwencja Praw Człowieka
34. Tadeusz Kononiuk   Klauzula sumienia w zawodzie dziennikarza
35. Bogusław Kosmus    Sprostowanie – instytucja nadal niedoskonała
36. Ryszard Kowalczyk Cechy prasowo-wydawnicze segmentu czasopiśmiennictwa regionalistycznego w Wielkopolsce po II wojnie światowej
37. Wojciech Lis             Bezpieczeństwo informacyjne państwa w dobie współczesnych zagrożeń
38. Maria Łoszewska-Ołowska Jawnie, czy w ukryciu? Polskie media a anonimizacja podejrzanych i oskarżonych – kilka uwag na tle wybranych problemów
39. Ryszard Markiewicz            Remiks a prawo autorskie
40. Iwona Massaka        Paradygmat ideologiczny w rosyjskiej pieśni masowej a patriotyzm Rossijanina
41. Jerzy Menkes; Anna Kosiołek-Pęksa        O „niedojrzałości” społeczności międzynarodowej, czyli o suwerenie (w stosunkach międzynarodowych) i dojrzewaniu poprzez prawo
42. Aleksander Wojciech Mikołajczak Turcyki Macieja Kazimierza Sarbiewskiego SI w rękopisie Barb. lat. 2105 z Biblioteki Watykańskiej
43. Marek Mozgawa      Kilka uwag na temat przestępstwa kazirodztwa
44. Bogusław Nierenberg          Kto, komu i co wkręca w wyżymaczkę czyli o majsterkowaniu władzy przy mediach
45. Ewa Nowińska         O sprostowaniu prasowym jeszcze słów kilka
46. Adam Olejniczak      O bezprawności rozpowszechniania informacji nieprawdziwych, pomimo działania w społecznie uzasadnionym interesie
47. Inga Oleksiuk           Aksjologiczne założenia autorsko-prawnej ochrony twórczości
48. Henryk Olszewski    Redaktorzy „Historische Zeitschrift” – przewodnicy środowiska
49. Jadwiga Pazdan       Forma oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku według rozporządzenia spadkowego UE z 2012 r.
50. Piotr Piesiewicz         Wideobloger jako podmiot dostarczający audiowizualną usługę na żądanie, a problem nieoznaczonych przekazów handlowych (reklama, sponsorowanie, lokowanie produktu).
51. Anna Potyrała          Stanowisko Polski wobec kryzysu migracyjnego 2015-2016
52. Aldona Prašmantaitė           Wileńska kapituła katedralna — szkice kontekstu prawnego obsady stanowisk kapitulnych w XIX wieku
53. Nartsiss Shukuralieva, Artur Lipiński      Wybrane mechanizmy legitymizacji władzy w krajach Azji Centralnej
54. Jaonna Sieńczyło-Chlabicz Stosowanie przez dziennikarzy „podstępnych” metod zbierania informacji oraz ukrytej kamery na tle konfliktu: wolność prasy o ochrona prywatności
55. Bronisław Sitek        Abogados del Estado – ochrona prawna praw i interesów publicznych w Hiszpanii
56. 56.  Krzysztof Skotnicki Wiek jako cenzus wyborczy
57. Jędrzej Skrzypczak  Wybrane instytucje prawa prasowego w porządkach prawnych państw Unii Europejskiej
58. Dominik Stawicki     Rola Tadżykistanu w systemie bezpieczeństwa Azji Centralnej
59. Jakub Stelina, Grzegorz Kuczyński          Zakres kolizji podstawowych obowiązków dziennikarza na gruncie art. 10 ustawy – Prawo prasowe
60. Bogdan Szlachta       O Saevientibus Pawła Włodkowica uwag kilka
61. Lucyna Szot  Ochrona godności dziennikarza
62. Joanna Taczkowska-Olszewska     Status prawny zawodu dziennikarza w Polsce
63. Grzegorz Tylec         Publikacja prasowa dotycząca sfery prywatności osoby duchownej
64. Krzysztof Urbaniak Determinanty prawne, zwyczajowe i polityczne obsadzania urzędu sędziego Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych Ameryki
65. Wiesław Wacławczyk          American Civil Liberties Union i Article 19 w obronie wolności słowa
66. Tadeusz Wallas       Transformacja systemowa w Polsce w świetle ważniejszych społecznych oczekiwań artykułowanych przed jej rozpoczęciem 
67. Sebastian Wojciechowski    U źródeł sukcesów „Państwa Islamskiego”
68. Jacek Wojtaś Zur Rezeption der „Nikomachischen Ethik“ des Aristoteles in Polen von 13. bis 17. Jahrhundert
69. Kazimierz Wolny-Zmorzyński       Kultura fotografii dziennikarskiej. Etyka czy sensacja
70. Stanisław Wójcik      Protagoniści polskiej ekonomii społecznej XVIII i XIX wieku
71. 71.  Zofia Zawadzka       Obligatoryjne przesłanki odmowy publikacji sprostowania

Notki biograficzne autorów