Niezwykły i poruszający zapis podróży nostalgicznej śladami utraconego ukochanego miasta… Bogato ilustrowana pozycja.

Recenzenci

prof. zw. dr hab. Kazimierz Wolny-Zmorzyński

prof. UAP dr hab. Mateusz Maria Bieczyński

Redaktor prowadzący Paulina Wiśniewska

Korekta Sebastian Surendra

Skład komputerowy Munda Maciej Torz

Projekt okładki Mateusz Bartkowiak

ISBN

978-83-66353-41-1    Książka w miękkiej oprawie

978-83-66353-42-8    Publikacja elektroniczna online lub do ściągnięcia

Wydanie I – Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM

Poznań 2020

Druk i oprawa PerfektDruk

Spis treści
Wstęp . 7
Podwaliny modernizmu . 9
Modernistyczna koncepcja artysty . 19
Eidolon . 25
Grzech pierworodny . 37
Mythopoeia . 41
Właściwe miejsce, niewłaściwy czas . 51
Język przejmuje kontrolę . 61
O bezsensowności obserwacji . 75
Niewczesne postscriptum – Most . 83
Metamodernizm . 87
Bibliografia . 93
Indeks nazwisk . 97

Wstęp
Celem, który przyświecał autorowi niniejszego zbioru, jest próba rozpoznania możliwych kierunków dla przyszłych badań nad zjawiskiem modernizmu, przede wszystkim literackiego w swoim charakterze. Równolegle do powyższego rysuje się jeszcze jeden cel: wyznaczenie potencjalnego punktu inicjalnego dla projektu estetyki interdyscyplinarnej, będącej konsekwencją przekształceń późnej fazy XX-wiecznej nowoczesności.
Modernizmu, o którym mowa w publikacji, nie należy jednak mylić z modernizmem młodopolskim, który pomimo całej swojej wyrazistości jest wobec szerokiego zjawiska nowoczesności zaledwie jednym z wielu podrzędnych nurtów. Rozpiętość tego fenomenu, wobec którego w treści książki autor stosuje obydwa pojęcia – zarówno modernizm, jak i nowoczesność – sytuuje się w granicach wyznaczonych przez dociekania Zygmunta Baumana na gruncie socjologii i filozofii, Jerzego Ziomka, Ryszarda Nycza, Michała Pawła Markowskiego na gruncie literaturoznawstwa. Koncepcja nowoczesności, wyłaniająca się z tekstów tych badaczy (której bardziej szczegółowa eksplikacja stała się tematem rozdziału Podwaliny modernizmu), przenika wszystkie dziedziny twórczości artystycznej, tworząc wyrazisty system wartości, który zdecydowanie odróżnia działalność XX-wiecznych twórców od działalności twórców z poprzednich stuleci. Z tego względu nad treścią niniejszej książki unosi się widmo pytania o to, czy w dzisiejszym świecie, który cechuje fragmentaryzacja, jest możliwe spojrzenie estetyczne na wiele dziedzin równocześnie, traktując literaturę, malarstwo i muzykę jako jednorodny i tożsamy przedmiot estetyki. Złożoność problemu wymaga podjęcia szeregu wczesnych prób, mających na celu wytypowanie ścieżek (ale nie wyznaczenie szlaków), którymi warto podążyć. Poszczególne rozdziały składające się na książkę mają w zamyśle autora spełniać funkcję takich właśnie inicjalnych sprawdzianów, poligonów, na których testuje się potencjalnie funkcjonalne koncepty. Z tego właśnie względu mogą sprawiać wrażenie trochę mniej sformalizowanych.
Książka ta, będąca pod względem formalnym zbiorem esejów, czy może raczej szkiców, połączonym wszak wspólnym polem eksploracji, nadrzędną myślą i mającym w końcu charakter monograficzny, dotyczy przede wszystkim literatury, malarstwa i muzyki, co nie oznacza, że nie znajdzie się w niej miejsce dla teatru czy filmu – być może to one są dobrym przykładem estetyki interdyscyplinarnej, stanowiąc syntezę ww. dziedzin, angażując najważniejsze dla estetyki zmysły wzroku, słuchu, a także intelekt. W skład owych szkiców wchodzą takie, które traktują temat z perspektywy czysto poznawczej – starają się one zreferować pewne aspekty badanego obszaru. Zaliczają się do nich takie rozdziały, jak wspomniane już Podwaliny modernizmu czy Metamodernizm, które zamykają rozważania pomiędzy klasycznym ujęciem modernizmu a jego szczególną mutacją, wkraczającą w XXI w. Ponadto rozdziały te stanowią teoretyczną klamrę dla dominującej w zbiorze grupy szkiców wpisującej się w literaturoznawczą praktykę interpretacyjną. Do tych z kolei należą Modernistyczna koncepcja artysty, Eidolon, Grzech pierworodny, Mythopoeia, Właściwe miejsce, niewłaściwy czas, Język przejmuje kontrolę i O bezsensowności obserwacji. Każdy z nich eksploruje odrębny – aczkolwiek pozostający w bezpośredniej relacji z pozostałymi – aspekt nowoczesności, przejawiający się w poszczególnych dziełach stanowiących przedmiot interpretacji. Autor posługuje się w nich narzędziami właściwymi dla komparatystyki literackiej, a metodologia łączy w sobie elementy XX-wiecznych szkół teoretycznych, partycypujących w tradycji hermeneutycznej (np. psychoanalizy, strukturalizmu czy dekonstrukcji mającej swoje korzenie w hermeneutyce podejrzeń). Niewczesne postscriptum, znajdujące się nie na końcu tekstu właściwego, ale zamykające wewnętrzną, interpretacyjną część zbioru, stanowi pozornie tylko oderwaną od reszty impresję na temat jednego z istotnych symboli modernizmu, który być może został przez jego zwolenników nieco błędnie odczytany.
Ta niewielka objętościowo publikacja nie jest w stanie choćby dotknąć (i nie udaje, że to robi) całości zjawisk estetycznych. To zadanie przerasta możliwości jakiejkolwiek publikacji, zwłaszcza wobec konstatacji badaczy niejednokrotnie wskazujących na niedomknięcie projektu nowoczesności. Zatem ostatecznie jest tym, czym jest: zbiorem szkiców, swoistym laboratorium interpretacyjnym, w którym przejawia się niewielki fragment owego projektu. Projektu, który nieodmiennie budzi i będzie budził zainteresowanie wielu badaczy, działających w granicach często pozornie niezwiązanych ze sobą dyscyplin.

Recenzja
dr hab. Radomir Miński prof. SWPS

ISBN
978-83-66353-33-6 (wersja drukowana)
978-83-66353-34-3 (wersja elektroniczna)

Mikołaj Jacek Łuczak – kulturoznawca, doktor socjologii, adiunkt w Instytucie Pedagogiki Akademii Pomorskiej w Słupsku.

Autor publikacji m.in. z zakresu teorii systemów, socjologii medycyny i komunikacji społecznej, w tym książki Przestrzenie komunikacji społecznej (Słupsk 2016).

Z recenzji:

Książka Mikołaja Jacka Łuczaka posiada szereg zalet, wśród nich niewątpliwie wymienić należy fakt, że Autor książki o komunikacji idzie z duchem modnej obecnie interdyscyplinarności. Pragnę zaakcentować zwłaszcza refleksje Autora nad kategorią bezpieczeństwa informacji, albowiem właśnie ona wydaj się dziś mieć najpoważniejsze konotacje praktyczne. (…) Refleksja nad kategorią komunikacji, będącej istotą relacji w świecie społecznym, a jak wskazuje Autor, także w domenie tworzonych przez człowieka systemów technicznych, jest jednym z kluczowych wyzwań filozofii, socjologii i psychologii, a także młodszych rodowodowo, choć już bardzo wyspecjalizowanych nauk o komunikacji, czy wspomnianych już nauk o bezpieczeństwie.

Jest to jedna z osi interpretacyjnych przyjętych przez Autora. Z kolei zawarte już w samym tytule książki, odwołanie do koncepcji „społeczeństwa sieciowego” Manuela Castellsa, wyznacza drugą oś interpretacji zjawisk społecznych, podejmowanej przez Autora. Trzecią jest tzw. „myślenie systemowe” – będące określonym paradygmatem opisu, modelowania i analizy złożonych zjawisk, który jest z powodzeniem, choć na różne sposoby, stosowany na wszelkich polach eksplorowanych przez współczesną naukę.

Dzięki takiej – trójosiowej analizie – proponowany w pracy dyskurs, wpisuje się w aktualny kontekst filozoficzny i naukowy. Istotnym walorem pracy (…), jest również to, że prezentowane wywody, będące próbą odpowiedzi na pytanie o istotę procesów zapośredniczanej technologicznie komunikacji i związanej z nią zmiany społecznej –  prowadzone są niejako, na przecięciu wspomnianych osi interpretacyjnych. Na tym właśnie, polega moim zdaniem, istotna oryginalność książki. (…) Autor odnosząc się do wielu teorii, w tym również do klasycznych teorii socjologicznych, nie pozostaje bierny w ich recepcji, ale z powodzeniem podejmuje wysiłek ich reinterpretacji i adaptacji do podejmowanej przez siebie problematyki, a gdy jest to uzasadnione, także je autorsko rozwija. Czyni tak między innymi analizując w paradygmacie systemowym wymienioną już przeze mnie kategorię bezpieczeństwa, ale także zagadnienie cyrkulacji informacji w sprzęgających się wzajemnie sieciach społecznych i technologicznych.

dr hab. Radomir Miński prof. SWPS

Spis treści
Przedmowa . 9
Wstęp . 11
Część I. Podstawy teoretyczne . 17
1. Komunikacja społeczna . 19
1.1. Podstawowe zagadnienia . 19
1.2. Definicja i modele komunikacji społecznej . 21
2. Perspektywa systemowa . 33
2.1. Ludwiga von Beralanffy’ego system żywy jako system otwarty . 33
2.2. Norberta Wienera system cybernetyczny jako system dynamiczny 36
2.3. Humberta Maturany i Francisca Vareli systemy autoreferencyjne . 38
2.4. Podsumowanie – systemy, mechanizmy, kategorie . 44
3. Perspektywa społeczna . 59
3.1. Antropologiczne ujęcie przestrzeni działań przedmiotowych i działań komunikacyjnych . 59
3.2. Teoria działania komunikacyjnego a systemowe ujęcie społeczeństwa i komunikacji . 62
3.3. Bezpieczeństwo w perspektywie systemowej a komunikacja . . . . . 69
Część II. Rekonstrukcja układu infoprzestrzeń – cyberprzestrzeń . 73
1. Technologiczny system informatyczno-telekomunikacyjny . 75
1.1. Struktura sieci informatyczno-telekomunikacyjnych . 80
1.2. Działanie sieci na poziomie elektroniczno-informatycznym . 81
1.3. Działanie sieci na poziomie administracji i zarządzania . 94
Spis treści
2. Technologiczna i społeczna przestrzeń komunikacyjna . 103
2.1. Konwergencja technologii i jej efekty . 104
2.2. Efekty sieciowe, efekty psychospołeczne a działania w sieci . 111
Część III. Rekonstrukcja układu informacyjno-konektywnego . 123
1. Globalizacja informacyjno-komunikacyjna . 125
1.1. Technologiczne przekształcenie praktyk komunikacyjnych . 125
1.2. Komunikacyjne przekształcenia praktyk społecznych i kodów kulturowych . 139
2. Cyrkulacja informacji . 157
Część IV. Rekonstrukcja układu infosfera – cybersfera . 173
1. Transformacja struktury społecznej . 175
2. Sieć – informacja – cyrkulacja . 183
Zakończenie . 193

ISBN

978-83-66353-23-7 – Książka w miękkiej oprawie – cena 48,00 zł

978-83-66353-24-4 - Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia

Klaudia Bączyk-Lesiuk (ur. 1985) – doktor nauk humanistycznych; literaturoznawca, dziennikarka, lektorka języka polskiego jako obcego, wykładowca. Jej zainteresowania naukowe dotyczą przede wszystkim: współczesnej literatury apokryficznej oraz bilingwizmu w środowisku polsko-ukraińskim.

Fragmenty recenzji:

„Autorka nie tylko dzięki odrębności swojego widzenia, ale przede wszystkim poprzez dążenie do pełnego ukazania doświadczeń człowieczego losu odzwierciedlonych w micie Judasza odkrywczo przeanalizowała teksty, uniknęła uproszczonych schematów interpretacyjnych, daleko jej do powleczonych platyną literaturoznawczej rutyny ustalonych raz na zawsze sądów”. [prof. dr hab. Z. Trzaskowski]

„Na zdecydowaną pochwałę zasługuje sięgnięcie po teksty stosunkowo mniej niż Huelle promowanych literatów: Henryka Panasa, Krzysztofa Jednachowskiego, Mirosława P. Jabłońskiego. Jak podkreślał czołowy przedstawiciel nowego historycyzmu, Stephan Greenblatt, o kulturze danego okresu bardziej miarodajnie świadczy dorobek pisarzy nie najgłośniejszych”. [prof. dr hab. D. Heck]

Recenzent:
dr hab. Elżbieta Kowalczyk, prof. nadzw. UEP

ISBN

978-83-66353-09-1 – druk /cena 49,00 zł/
978-83-66353-10-7 – e-book

W polskich przedsiębiorstwach idea zarządzania procesowego nabiera coraz większego znaczenia. Doświadczenia tych przedsiębiorstw wskazują, że niezbędnymi warunkami skutecznego wdrożenia koncepcji zarządzania procesowego i towarzyszących im procesowych struktur organizacyjnych jest integracja procesów podstawowych z procesem zarządzania strategicznego, kultura organizacyjna preferująca elastyczność, stosowanie zespołowych form rozwiązywania problemów, wykorzystywanie nowoczesnych technologii informatycznych, ale także wykwalifikowane kadry przedsiębiorstw charakteryzujące się wysokim poziomem kompetencji. Literatura, na której oparto monografię, przyczynia się do pogłębienia wiedzy dotyczącej kompetencyjnych uwarunkowań wdrażania struktury procesowej zarówno w wymiarze naukowo-badawczym, jak i praktycznym. Niniejsza monografia, obok wartości naukowo-poznawczych, może stać się źródłem inspiracji dla osób reprezentujących praktykę gospodarczą. Posiadając wiedzę z zakresu kompetencyjnych uwarunkowań wdrażania struktury procesowej, można lepiej zaplanować działania kadry kierowniczej, tak aby przygotować ją do pełnienia pożądanych przez przedsiębiorstwo ról organizacyjnych.

Prof. dr hab. J. Kraśniak

ISBN 

978-83-66353-21-3 - książka w miękkiej oprawie – cena 44,00 zł

978-83-66353-22-0 - e-book

Recenzja: Prof. dr hab. Iwona Hofman

Opis: W przestrzeni publicznej coraz wyraźniej słychać głosy diagnozujące pęknięcie Polski na dwie części: odłam liberalny i konserwatywny. Wygląda na to, że nadal aktualne pozostaje pytanie zadane w wierszu przez Juliusza Słowackiego: Szli krzycząc „Polska! Polska” (…) / Wtem Bóg z mojżeszowego pokazał się krzaka / Spojrzał na te krzyczące i zapytał: „Jaka?”1. Powyższa indagacja poety stała się jednym z ważniejszych przyczynków do podjęcia badań opisanych w pracy. Autorka wyszła z założenia, że odpowiedzi na pytanie Słowackiego warto poszukiwać także w dyskursie prasy katolickiej, a więc w środkach przekazu kształtujących światopogląd pokaźnej części polskiego społeczeństwa.

Fragment recenzji:
Kinga Przybysz-Polakowska podjęła interesujący problem badawczy, będący jak dotąd w niewielkim stopniu eksplorowany całościowo. Za oryginalnością pracy przemawia próba skonstruowania medialnego obrazu państwa polskiego w prasie katolickiej. Dobór metod i realizację badań oceniam bardzo dobrze. Na podkreślenie zasługuje obszerność materiału źródłowego, szczegółowa klasyfikacja tego materiału i konsekwentne stosowanie przyjętych kryteriów analizy. Podział pracy na część teoretyczną i empiryczną, chociaż nie jest częstą praktyką w naukach o polityce, znajduje uzasadnienie ze względu na interdyscyplinarność badania.
Prof. dr hab. Iwona Hofman

Spis treści

WSTĘP

ROZDZIAŁ 1
RAMY TEORETYCZNE PRACY
1.1. III RP jako państwo demokratyczne
1.2. Państwo świeckie a państwo wyznaniowe
1.3. Polska: spór o świeckość państwa. Wybrane zagadnienia
1.4. Państwo i demokracja w myśli katolickiej

ROZDZIAŁ 2
KOŚCIÓŁ KATOLICKI W POLSCE
2.1. Uwarunkowania historyczne: Kościół katolicki po 1989 roku
2.2. Akty prawne regulujące stosunki między III RP a Kościołem katolickim
2.3. Wybrane problemy w relacjach między Kościołem katolickim a III RP
2.4. Media katolickie w Polsce: charakterystyka badanej prasy

ROZDZIAŁ 3
METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH
3.1. Analiza dyskursu: zagadnienia teoretyczne
3.2. Wybór i charakterystyka przyjętej metodologii badań
3.3. Hipotezy badawcze
3.4. Gromadzenie i klasyfikacja materiału badawczego – warsztat pracy

ROZDZIAŁ 4
WYNIKI BADAŃ
4.1. „Gość Niedzielny”
4.1.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego
4.1.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.1.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.1.4. Wnioski
4.2. „Przewodnik Katolicki”
4.2.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego
4.2.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.2.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.2.4. Wnioski
4.3. „Niedziela”
4.3.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego
4.3.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.3.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.3.4. Wnioski
4.4. „Tygodnik Powszechny”
4.4.1. Pierwszy blok tematyczny – finansowanie Kościoła katolickiego 169
4.4.2. Drugi blok tematyczny – edukacja
4.4.3. Trzeci blok tematyczny – bioetyka
4.4.4. Wnioski

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

SPIS TABEL I WYKRESÓW

BIBLIOGRAFIA
Źródła
Akty prawne
Opracowania
Materiały prasowe
Inne

 WSTĘP

Podejmowany temat porusza zagadnienia istotne zarówno z punktu widzenia analiz natury politologicznej, jak i medioznawczej. Rozprawa dotyka bowiem problematyki związanej ze świeckim oraz wyznaniowym charakterem państwa, realizując jednocześnie autorski plan badawczy wykorzystujący analizę zawartości najbardziej poczytnych tytułów prasy katolickiej. Wybór tematu i konstrukcja pracy są odpowiedzią na istniejącą, zdaniem autorki, społeczną i akademicką potrzebę naukowej eksploracji w tym zakresie.

We współczesnej Polsce, począwszy od ukonstytuowania się III RP, trwają debaty wprost lub pośrednio odnoszące się do relacji między państwem a Kościołem katolickim. Od lat niezmienne pozostają też osie sporu biegnące wzdłuż kwestii związanych z finansami, edukacją oraz bioetyką. Jednocześnie w przestrzeni publicznej coraz wyraźniej słychać głosy diagnozujące pęknięcie Polski na dwie przeciwstawiane sobie części: odłam liberalny i konserwatywny. Konstrukty te przyjmowały już różne nazwy: mówiono m.in. o Polsce solidarnej i liberalnej[1], o Polsce A i B[2], a także o Polsce racjonalnej i radykalnej[3]. Co więcej, nic nie wskazuje na to, by w tej kwestii miały nastąpić zmiany. Najnowsze wydarzenia zwiastują raczej dalsze zaostrzanie różnic między „Polskami”. Wygląda na to, że nadal aktualne pozostaje pytanie zadane w wierszu przez Juliusza Słowackiego: Szli krzycząc „Polska! Polska” (…) / Wtem Bóg z mojżeszowego pokazał się krzaka / Spojrzał na te krzyczące i zapytał: „Jaka?”[4]. Powyższa indagacja poety stała się jednym z ważniejszych przyczynków do podjęcia badań opisanych w pracy. Autorka wyszła z założenia, że odpowiedzi na pytanie Słowackiego warto poszukiwać także w dyskursie prasy katolickiej, a więc w środkach przekazu kształtujących światopogląd pokaźnej części polskiego społeczeństwa oraz reprezentujących naukę Kościoła katolickiego. Zrekonstruowanie wizji państwa prezentowanej na łamach katolickich periodyków powinno umożliwić, przynajmniej w pewnej mierze, udzielenie odpowiedzi na pytanie postawione przez wieszcza epoki romantyzmu.

Należy wskazać, że temat rozprawy doktorskiej umocowuje ją na gruncie dwóch obszarów badawczych: z jednej strony zakotwicza w obrębie badań politologicznych (myśl polityczna, stosunki państwo – Kościół), z drugiej zaś odwołuje się też do badań medioznawczych. Aktualny stan wiedzy w obu dziedzinach pozwolił zbudować warstwę teoretyczną pracy, stając się jednocześnie inspiracją do własnych poszukiwań badawczych.

Zagadnienie stosunków między państwem a Kościołem doczekało się pokaźnej literatury przedmiotu, niezależnie od tego, czy mowa o ogólnych modelach relacji państwo – Kościół, czy o ich konkretnych realizacjach. Warto dodać, że tematyka ta podejmowana jest bodaj najczęściej na łonie nauk prawnych oraz politologicznych. Na szczególną uwagę zasługują rozważania na temat świeckości i wyznaniowości państwa podejmowane zarówno przez rodzimych, jak i zagranicznych badaczy. Dorobek badawczy w tym zakresie został szczegółowo omówiony w rozdziale pierwszym niniejszego opracowania. Tu, tytułem wprowadzenia, wypada odwołać się do dzieła Guya Haarschera, Laickość: Kościół, państwo, religia[5] czy zbiorowej publikacji pod redakcją Jarosława Szymanka, Państwo wyznaniowe. Doktryna, prawo i praktyka[6]. Niebagatelną rolę w przygotowaniu rozprawy odegrały publikacje poświęcone prawu wyznaniowemu, które wyposażają odbiorcę w podstawowy aparat pojęciowy i pokazują, w jaki sposób litera prawa organizuje ład wyznaniowy w państwie. Jest to o tyle istotne, że poszczególne przepisy są rozproszone między różnymi aktami prawnymi, co może utrudniać ich interpretację. Polskie prawo wyznaniowe doczekało się co najmniej kilku cenionych, regularnie aktualizowanych opracowań, by wspomnieć chociażby Prawo wyznaniowe Michała Pietrzaka[7] czy publikację o tym samym tytule przygotowaną przez Artura Mezglewskiego, Henryka Misztala i Piotra Stanisza[8]. Pozostając w obszarze polskiego prawa wyznaniowego, należy zauważyć, że zostało ono (podobnie zresztą jak relacje państwo – Kościół katolicki) poddane w literaturze gruntownej analizie i krytyce. O problemach w relacjach między państwem polskim a Kościołem katolickim mówi i pisze się od lat, co zostało doskonale ujęte w pracach: Pawła Boreckiego, Elementy konfesjonalizacji państwa we współczesnej Polsce[9], Ryszarda M. Małajnego, Neutralność a bezstronność światopoglądowa państwa. Uwagi na tle polskiej praktyki konstytucyjnej po 1989 r.[10], czy Michała Szewczyka, Wybrane problemy związane z realizacją konstytucyjnej zasady rozdziału Kościoła od państwa w III Rzeczypospolitej[11]. Ten obszar tematyczny ma niebagatelne znaczenie dla całej niniejszej rozprawy, gdyż to właśnie problemy związane ze stosunkami państwo – Kościół stały się kluczowym punktem odniesienia badań.

Jak wspominano powyżej, praca koresponduje także z dorobkiem badawczym gromadzonym na gruncie medioznawstwa. Badania polskiego rynku medialnego, tak jak dyskursu publicznego, znajdują się w fazie rozwojowej i wciąż wiele jest zagadnień godnych gruntownej analizy, a z uwagi na dynamikę charakteryzującą system medialny ciągle przybywa tematów interesujących z punktu widzenia badawczego. Polska prasa katolicka stała się przedmiotem wielu naukowych opracowań, zwłaszcza jeżeli chodzi o środki przekazu należące do konglomeratu ojca Tadeusza Rydzyka, w którego skład wchodzą m.in.: radio (Radio Maryja), telewizja (TV Trwam), dziennik („Nasz Dziennik”) oraz miesięcznik („W Naszej Rodzinie”). Warto tutaj wspomnieć o opracowaniu Ewy Bobrowskiej, Obrazowanie społeczeństwa w mediach. Analiza radiomaryjnego dyskursu[12], która na podstawie materiału badawczego zebranego między czerwcem a lipcem 2004 r. sformułowała wnioski dotyczące sposobu obrazowania rzeczywistości w „Naszym Dzienniku” i stylu, w jakim tytuł ten uczestniczy w dyskursie publicznym. Autorka doszła do wniosku, że w dyskursie tego pisma dominują uproszczone schematy poznawcze (my vs. oni), które w jakiś sposób konserwują schematy wyniesione z czasów PRL. Ponadto na łamach dziennika zaobserwowano też tendencję do bezwarunkowej afirmacji grupy własnej i daleko posuniętą niechęć w stosunku do pozostałych „zewnętrznych” grup oraz skłonność do poszukiwania wrogów. Radiomaryjny dyskurs okazał się też zamknięty – w tym sensie, że nie było w nim miejsca na tolerowanie innego światopoglądu niż tego przyjętego z góry. Z kolei Ireneusz Krzemiński w książce Czego nas uczy Radio Maryja[13] przeprowadził i opisał badanie radiomaryjnej audycji Rozmowy niedokończone. Jeden z głównych wniosków wyciągniętych przez autora dotyczył formy religijności prezentowanej na antenie radia – była to religijność ściśle złączona z kwestiami narodowymi i historycznymi. Autor zwrócił też uwagę, że ojcowi Rydzykowi udało się skonstruować wyraźną tożsamość słuchacza Radia Maryja, który stanowi jednocześnie część dobrze zorganizowanej wspólnoty.

Katolickie środki masowego przekazu przywołane zostały także w obszernym zbiorowym opracowaniu, Media a demokracja, wydanym w Lublinie w 2007 r. W tym zbiorze na uwagę zasługują w szczególności artykuły Katarzyny Pokornej-Ignatowicz, która opisała wkład mediów katolickich w rozwój polskiej demokracji[14], oraz Katarzyny Bernat, która skupiła się na obrazie demokracji kreowanym przez Radio Maryja oraz „Tygodnik Powszechny”. Bernat doszła do wniosku, że toruńskie radio jest konserwatywne i negatywnie odnosi się do liberalnych wartości, natomiast „Tygodnik Powszechny” reprezentuje bardziej ekumeniczne podejście, akcentując wartość wolności w demokracji[15]. To jednak nie wszystko – religijnym pismom, stacjom telewizyjnym i radiowym poświęca się również całe opracowania. Jednym z nowszych przykładów są Media religijne i wyznaniowe w Polsce i na świecie[16], przygotowane pod redakcją Jacka Sobczaka oraz Jędrzeja Skrzypczaka. Opracowanie to zajmuje się m.in. fenomenem Radia Maryja i TV Trwam, specyfiką Radia Emaus, a także zagadnieniem wolności słowa na przykładzie procesu prasowego, który wytoczono „Gościowi Niedzielnemu”.

W kontekście katolickich środków przekazu interesującą i nader aktualną pozycją jest publikacja Damiana Guzka, Media katolickie w polskim systemie medialnym, będąca owocem badań lustrujących środki masowego przekazu przez pryzmat teorii systemowej. Autor, poddawszy analizie katolickie środki masowego przekazu, doszedł do wniosku, że stanowią one podsystem polskiego systemu medialnego i – w przeciwieństwie do jego reszty – rozwijają się na zasadzie koncentryczności, a nie koncentracji. Oznacza to, że media katolickie posiadają kilka centrów napędzających ich rozwój (Warszawę, Toruń, Poznań, Częstochowę, Katowice). Stanowi to kontrast z resztą systemu medialnego, którego gracze orientują się raczej na stolicę Polski[17].

Tytułem podsumowania należy zauważyć, że większość badań podejmowanych w obszarze mediów katolickich (skądinąd bardzo wartościowych) ma najczęściej charakter wycinkowy, niekoniecznie wnikający w meandry kilku prasowych dyskursów naraz. Zdaniem autorki udział prasy katolickiej w dyskursie publicznym zasługuje na szersze opracowanie porównawcze, które uwzględniałoby najważniejsze wydawane obecnie tytuły prasowe i objęłoby swoim zasięgiem dłuższy okres. Przemawia za tym nie tylko wciąż mocna pozycja Kościoła katolickiego w Polsce, lecz także fakt, że katolickie środki masowego przekazu stanowią istotną część pejzażu medialnego i nie można utożsamiać ich tylko ze znanymi mass mediami toruńskiego redemptorysty.

Warto zauważyć, że kwerenda biblioteczna spełniła, summa summarum, dwie funkcje: pomogła zbudować warstwę merytoryczną pracy oraz zaprojektować kierunek badań, tak by mogły one poszerzyć stan wiedzy we wskazanych dziedzinach nauki. Głównym problemem badawczym rozprawy jest wizja państwa konstruowana na łamach polskiej prasy katolickiej. Precyzując, należy dodać, że przedmiot badań stanowi wizja państwa polskiego prezentowana na łamach czterech największych tygodników katolickich: „Gościa Niedzielnego”, „Tygodnika Powszechnego”, „Niedzieli” oraz „Przewodnika Katolickiego” w latach 2005–2015. Słowo „wizja” rozumiane jest w pracy zgodnie ze swoją słownikową definicją, która przedstawia ją jako wyobrażenie, jakie ktoś ma o kimś lub o czymś[18]. Ten sam słownik wskazuje, że wizję rozpatrywać należy jako wytwór działań intelektualnych człowieka, który dotyczyć może nie tylko przyszłości in genere, lecz także konkretnych obszarów życia, np. polityki czy społeczeństwa[19]. Mając na uwadze konieczność ograniczenia objętości rozprawy, a przez to i zakresu podejmowanych badań, wizja państwa rozpatrywana jest w kontekście trzech kontrowersyjnych społecznie zagadnień: kwestii finansowania Kościoła katolickiego przez państwo, edukacji (lekcji religii i szkolnej edukacji seksualnej) oraz bioetyki (aborcji, in vitro, eutanazji). Autorka proponuje również, by kategorię wizji państwa traktować w sposób nieco rozszerzający, tj. jako wypadkową dwóch komponentów – „ocennego”, dotyczącego teraźniejszości, oraz „postulatywnego”, odnoszącego się do przyszłości. Za przyjęciem takiego podejścia przemawia troska o rzetelność i kompleksowość badań – wizja państwa będzie rekonstruowana na podstawie dyskursów medialnych, dlatego też uwzględnienie obu jej wymiarów pozwoli uzyskać pełniejszy obraz rzeczywistości, a przez to potwierdzić lub sfalsyfikować przyjęte hipotezy badawcze.

Zakres czasowy rozprawy obejmuje okres między 2005 a 2015 r. – horyzont badawczy otwierają i zamykają dwa wydarzenia istotne dla Polski oraz Kościoła katolickiego. 2 kwietnia 2005 r. zmarł papież Polak, Jan Paweł II – dla Kościoła w Polsce oznaczało to utratę wieloletniego przewodnika i konieczność samodzielnego stawiania czoła nowym wyzwaniom[20]. Z kolei w maju 2015 r. zakończyły się wybory prezydenckie, które okazały się najbardziej zaskakującym głosowaniem ostatnich lat – po intensywnej kampanii Andrzej Duda, kandydat Prawa i Sprawiedliwości, nieznacznie pokonał w drugiej turze urzędującego prezydenta Bronisława Komorowskiego, popieranego przez Platformę Obywatelską[21]. Zwycięstwo Andrzeja Dudy można rozpatrywać jako pewien przełom w rodzimej polityce. Jego triumf jednoznacznie przełamał pasmo wyborczych porażek PiS, pokazał też, że przy odpowiednio prowadzonej kampanii wyborczej można relatywnie szybko wypromować niezbyt znanego wcześniej kandydata[22]. Z punktu widzenia niniejszej rozprawy istotne jest także to, że kandydat PiS eksponował w kampanii swoje przywiązanie do Kościoła katolickiego, otwarcie deklarując, że np. w kwestii uregulowania procedury in vitro podziela zdanie Episkopatu[23]. W opinii części obserwatorów Andrzej Duda cieszył się też sympatią hierarchów Kościoła, która mogła mu pomóc w osiągnięciu wyborczego sukcesu[24].

Należy podkreślić, że głównym celem pracy jest weryfikacja przyjętych hipotez badawczych poprzedzona rekonstrukcją wizji państwa prezentowanej na łamach wybranych tygodników katolickich. Pobocznym celem opracowania jest także krytyczne spojrzenie na dyskurs katolickich tygodników. Autorka zamierza przy tym zweryfikować trzy hipotezy badawcze – jedną ogólną i dwie szczegółowe. Ogólna hipoteza zakłada, że dyskurs prasy katolickiej zmierzał do poszerzenia bądź utrzymania wpływów Kościoła katolickiego w odniesieniu do trzech konfliktogennych obszarów (tj. finansowania Kościoła, edukacji, zagadnień bioetycznych)[25]. W swojej istocie dyskurs ten konstruował wizję państwa de facto wyznaniowego – tak w literaturze określa się formalnie świeckie państwo, które uprzywilejowuje określoną konfesję[26]. Pierwsza hipoteza szczegółowa zakłada, że przekaz tworzony przez analizowane media charakteryzować będzie spójność relacji, a jedynym tytułem, który prezentować będzie mniej restrykcyjną linię redakcyjną, okaże się „Tygodnik Powszechny”. Druga hipoteza szczegółowa odnosi się do warstwy językowej. Autorka przyjęła, że język analizowanego dyskursu charakteryzować będzie konfrontacyjna retoryka bazująca na negatywnym wartościowaniu odmiennych poglądów i prezentowaniu katolickiego światopoglądu jako jedynie słusznego.

Metodologia badań bazowała na krytycznej analizie dyskursu (KAD), która ze względu na swoją interdyscyplinarność oraz elastyczność doskonale sprawdza się w przypadku badania zawartości prasy, zwłaszcza jeżeli elementem rozważań jest władza w jej szerokim rozumieniu[27]. Trzeba zauważyć bowiem, że zdolność do narzucenia określonej wizji państwa można rozpatrywać w kategorii władzy symbolicznej[28]. Precyzując, autorkę interesowały dwa wymiary dyskursu: konstruowanie obrazu rzeczywistości (ocena aktualnej sytuacji) oraz wyobrażenie pożądanej przyszłości (formułowane postulaty). Wymiary dyskursu korespondowały zatem bezpośrednio z istotną dla tej pracy dwuskładnikową koncepcją wizji państwa (element ewaluacyjny tego „jak jest” splata się z oczekiwaniami wobec tego „jak powinno być”).

Korzystając z elastyczności KAD, autorka uwzględniła w badaniach również założenia pierwszego oraz drugiego stopnia agenda setting, koncepcji wyczerpująco opisanej przez Maxwella McCombsa i objaśniającej zależność między obecnością pewnych kwestii w mediach a społecznym postrzeganiem ich ważności[29]. Badania przyjęły zatem jakościowy oraz ilościowy charakter: analiza dyskursu uzupełniona została danymi liczbowymi obrazującymi intensywność, z jaką dane tygodniki zajmowały się newralgicznymi zagadnieniami, istotnymi nie tylko dla społeczeństwa, lecz także dla relacji między państwem a Kościołem katolickim.

W wymiarze praktycznym badania składały się z dwóch zasadniczych etapów: pierwszy krok objął tworzenie korpusu badawczego, drugi zaś – jego analizę. Należy przy tym zwrócić uwagę, że etap pierwszy podzielony został na dwie procedury, czyli po pierwsze, identyfikację materiałów prasowych, które wpisują się w któryś z trzech bloków tematycznych, a po drugie, wstępną klasyfikację materiałów na trzech poziomach: (1) ze względu na reprezentowany przez nie blok tematyczny, (2) ze względu na reprezentowany gatunek dziennikarski oraz (3) ze względu na dział pisma, w którym umieszczono materiał. Z korpusu badawczego wyłączone zostały regionalne wkładki diecezjalne, wkładki specjalne, krótkie notki prasowe, a także materiały odnoszące się wyłącznie do innych państw (przedmiotem badań jest wizja państwa polskiego). Wyniki badań przedstawiono osobno dla każdego z tygodników, niemniej jednak uwzględniony został też komentarz porównawczy, odnoszący się do wszystkich badanych tytułów.

Opracowanie składa się z czterech rozdziałów uzupełnionych wstępem oraz podsumowaniem. Rozdział pierwszy poświęcono w całości ramom teoretycznym pracy. Autorka przybliża w nim najważniejsze dla rozprawy doktorskiej kategorie związane z demokracją czy koncepcją państwa świeckiego i wyznaniowego. W tym rozdziale omówiona została również koncepcja państwa w myśli katolickiej. W rozdziale drugim umieszczono węzłowe zagadnienia odnoszące się do pozycji Kościoła katolickiego w Polsce. Obejmuje on historyczne oraz współczesne uwarunkowania relacji państwo – Kościół ze szczególnym uwzględnieniem tego, co w tych relacjach najtrudniejsze, budzące największe zainteresowanie opinii publicznej. W tej części pracy znalazł się także podrozdział poświęcony mediom katolickim w Polsce, charakteryzujący tygodniki poddane badaniom. Rozdział trzeci rozprawy kumuluje wszystkie zagadnienia metodologiczne związane z pracą i przebiegiem badań – autorka, odwołując się do teorii analizy dyskursu, uzasadnia w nim wybór metodologii badań, formułuje hipotezy badawcze, przedstawiając jednocześnie własny warsztat pracy. Ostatni, czwarty rozdział stanowi prezentację wyników badań poszczególnych tygodników, jest zatem owocem i ukoronowaniem procesu badawczego.

Recenzent:
prof. dr hab. Stanisław Żerko

ISBN 978-83-65697-53-0 – Książka w miękkiej oprawie – cena 49,00 zł
ISBN 978-83-65697-54-7 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia

stron 406

Plik DEMO do darmowego pobrania: Łukasiewicz DEMO

Fragment wstępu:

Niedostatek badań nad dziejami kwestii zdrowotnych widoczny jest jasno w podręcznikach historii Polski i historii powszechnej, podczas gdy są to zagadnienia znaczące, ale i ciekawe. Podobnie jak w obszarze innej instytucji – szkolnictwa – w biegu epok następowały tu wielkie jakościowe zmiany, które miały zasadniczy wpływ na komfort ludzkiego życia. W minionych stuleciach jednym z głównych problemów była ogromna śmiertelność spowodowana przez epidemie, zwłaszcza śmiertelność dzieci. Od przełomu XIX i XX wieku stopniowo zaczęły następować w tym obszarze coraz szybsze, pozytywne zmiany, a służba zdrowia swym działaniem obejmowała już nie tylko szlachtę i zamożne mieszczaństwo, ale również warstwy uboższe. Także skuteczność medycyny zasadniczo się poprawiała. Lepsze było wyżywienie i większa odporność na choroby, co dla stanu zdrowotnego społeczeństwa ma zasadnicze znaczenie. Dzięki postępowi naukowemu przezwyciężono wielkie klęski nieurodzaju i głodu, które zawsze prowokowały epidemie. Od połowy XIX wieku głód w Europie odchodził do przeszłości. Pojawiły się nawozy sztuczne, nowe uprawy, poprawa jakości hodowli bydła, trzody chlewnej i drobiu. Za tym wzrastała konsumpcja mięsa. Zanim to nastąpiło, z zachorowaniami radzono sobie metodą prób i błędów w zakresie stosowania środków zielnych, gdzie osiągnięto duże sukcesy. Nie rozumiano, jak działa dany specyfik, ale ważne było, że działał. Teorie medyczne i wykoncypowane metody leczenia stanowiły jednak dla zdrowia zagrożenie. Medycyna uniwersytecka miała natomiast nad ludową przewagę większej plastyczności i łatwości poddawania się zmianom. Medycyna ludowa przekazywana była z pokolenia na pokolenie w systemie rzemieślniczym. Lekarze po uniwersytetach raczej więc szkodzili bogatym puszczając krew i dając środki na przeczyszczenie, a biednym starali się pomóc znachorzy, wiejskie baby, akuszerki i zielarki. Uważano, że ogromne znaczenie w profilaktyce i leczeniu miała religia, jako że modlitwy do świętych, pielgrzymki, relikwie oraz vota uznawano za bardzo ważne pomoce lecznicze. Nasze czasy racjonalizmu zmieniły również religię, gdzie zmniejszyła się wiara w cudowne uzdrowienia.

Spis treści
Wstęp ……………………………………………………………………………………….. 9
Rozdział 1
Główne zmiany w obszarze zdrowotności do XIX wieku ………………. 13
Bogaci i biedni …………………………………………………………………………… 13
Szpitale ………………………………………………………………………………………. 19
Wiedza i niewiedza medyczna ……………………………………………………. 22
Okulary ……………………………………………………………………………………… 26
Epidemie ……………………………………………………………………………………. 28
Trąd i inne choroby ……………………………………………………………………. 31
Choroby weneryczne …………………………………………………………………. 33
Lekarze i leczenie ……………………………………………………………………….. 38
Szpitale (2) …………………………………………………………………………………. 48
Starość ……………………………………………………………………………………….. 65
Choroby psychiczne …………………………………………………………………… 68
Położnictwo ……………………………………………………………………………….. 72
Histeria i sfera płciowości ………………………………………………………….. 76
Stomatologia ……………………………………………………………………………… 79
Apteki ………………………………………………………………………………………… 82
Warunki mieszkaniowe a zdrowotność ………………………………………. 85
Sprawy sanitarne ……………………………………………………………………….. 88
Latryny i miejsca sekretne ………………………………………………………….. 93
Rozdział 2
Religia a zdrowie i leczenie …………………………………………………………. 97
Rewolucja w medycynie …………………………………………………………….. 98
Rola religii w epoce przednowoczesnej ………………………………………. 101
Święte społeczeństwo socjalne ……………………………………………………. 103
Chrześcijaństwo a leczenie …………………………………………………………. 105
Medycyna religijna …………………………………………………………………….. 108
Modlitwa uzdrawiająca ………………………………………………………………. 112
Święci lekarze …………………………………………………………………………….. 114
Pielgrzymki ……………………………………………………………………………….. 121
Funkcje medyczne czarownic i czarowników ……………………………… 123
Relikwie …………………………………………………………………………………….. 127
Amulety i święte przedmioty ……………………………………………………… 133

Vota i ślubowania ………………………………………………………………………. 134
Religijny charakter chorób umysłowych …………………………………….. 135
Religijne przyczyny zachorowań ………………………………………………… 138
Leczenie dżumy i wścieklizny …………………………………………………….. 139
Znachorzy ………………………………………………………………………………….. 140
Poczucie bezpieczeństwa ……………………………………………………………. 142
Rozdział 3
Historia zdrowia i choroby w Prusach w XVIII wieku ………………….. 145
Rozdział 4
Sytuacja zdrowotna i służba zdrowia pod zaborem pruskim
i na ziemiach polskich w drugiej połowie XVIII i początku
XIX wieku …………………………………………………………………………………. 165
Splot modernizacyjny ………………………………………………………………… 165
Ocena sytuacji zdrowotnej na ziemiach polskich przez władze
pruskie ………………………………………………………………………………………. 178
Stan sanitarny miast i osiedli ……………………………………………………… 184
Stereotypy etniczne ……………………………………………………………………. 192
Organizacja służby zdrowia i informacji statystycznych …………….. 194
Próby poprawy sytuacji sanitarnej miast ……………………………………. 198
Przykład galicyjski ……………………………………………………………………… 203
Rozdział 5
Choroba i zdrowie w Królestwie Prus w XIX wieku (1806‑1871) …… 207
Choroby epidemiczne ………………………………………………………………… 207
Innowacje ………………………………………………………………………………….. 210
Liczba lekarzy w Prusach …………………………………………………………… 210
Nowoczesny szpital ……………………………………………………………………. 211
Organizacja służby zdrowia ……………………………………………………….. 214
Medycyna a demografia …………………………………………………………….. 215
Rola państwa i instytucji publicznych w służbie zdrowia ……………. 216
Rozdział 6
Zdrowie i choroba w Prusach 1871‑1933 …………………………………….. 219
Organizacja służby zdrowia i edukacja medyczna, weterynaria ….. 223
Polityka medyczna i medycyna społeczna ………………………………….. 229
Szpitale ………………………………………………………………………………………. 230
Lekarze ………………………………………………………………………………………. 236
Szarlatani, znachorzy, medycyna ludowa ……………………………………. 241
Epidemie ……………………………………………………………………………………. 244
Choroby weneryczne …………………………………………………………………. 247

Śmiertelność niemowląt …………………………………………………………….. 250
Starość ……………………………………………………………………………………….. 252
Sytuacja zdrowotna warstw niższych ………………………………………….. 253
Kasy Chorych …………………………………………………………………………….. 256
Rozdział 7
Zdrowotne aspekty żywienia ………………………………………………………. 261
Głód i obfitość ……………………………………………………………………………. 261
Swojskość i cudzoziemszczyzna …………………………………………………. 272
Chleb, czyli co jedzono ………………………………………………………………. 275
Kuchnia sarmacka ……………………………………………………………………… 278
Otyłość ………………………………………………………………………………………. 281
Dieta zalecana ……………………………………………………………………………. 283
Fast foody ………………………………………………………………………………….. 285
Rozdział 8
Pijaństwo i alkohol …………………………………………………………………….. 289
Polskie tabu pijaństwa ………………………………………………………………… 289
Alkohol w rozwoju cywilizacyjnym ……………………………………………. 299
Kościół, antyk i barbarzyńcy wobec pijaństwa ……………………………. 303
Klientela i pijaństwo w świecie feudalnym i mieszczańskim ……….. 306
Pijaństwo chłopów i system propinacyjny oraz bieda …………………. 320
Alkohol jako lekarstwo ………………………………………………………………. 324
Piwo …………………………………………………………………………………………… 326
Wino ………………………………………………………………………………………….. 334
Wódka ……………………………………………………………………………………….. 335
Alkoholizm w XIX wieku …………………………………………………………… 339
Rozdział 9
Używki (tytoń, kawa, herbata, czekolada, narkotyki) ……………………. 351
Kawa, czekolada …………………………………………………………………………. 352
Herbata ……………………………………………………………………………………… 355
Tytoń …………………………………………………………………………………………. 356
Narkotyki …………………………………………………………………………………… 365
Rozdział 10
Antykoncepcja i regulacja urodzeń w Prusach 1871‑1933 …………….. 367
Spadek urodzeń i spadek śmiertelności ……………………………………… 367
Regulacja urodzeń i aborcja ……………………………………………………….. 375
Bibliografia ……………………………………………………………………………….. 387

prof. dr hab. Małgorzata Mikołajczak
prof. dr hab. Roman Dziergwa

Stron 253

• ISBN 978-83-66353-00-8 – Książka w miękkiej oprawie /cena 54,00 zł/
• ISBN 978-83-66353-01-5 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – PDF
• ISBN 978-83-66353-02-2 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – EPUB

Spis treści
Wstęp………………………………………………………………………………………………. 9
Część pierwsza
Wobec teorii…………………………………………………………………………………….. 19
Rozdział I
Komparatystyczna imagologia – od studiów nad wpływem
do badań reprezentacji poznawczych……………………………………………. 21
Geneza i ewolucja imagologii………………………………………………………. 21
Cele i metody badań imagologicznych………………………………………… 34
Imagologia w Polsce……………………………………………………………………. 44
Rozdział II
Inny. W stronę ksenologii……………………………………………………………. 55
Inny – rekapitulacja…………………………………………………………………….. 59
Inny jako bohater literacki ………………………………………………………….. 69
Od stereotypów do etnotypów…………………………………………………….. 77
Część druga
Nie tylko Heimat. Niemieckie wyprawy na Wschód……………………………. 85
Rozdział I
„Wszystkie drogi prowadzą do dzieciństwa”. Pożegnanie z Górnym
Śląskiem w Podróży w krainę dzieciństwa Horsta Bienka ………………. 87
Długa droga do Polski…………………………………………………………………. 87
Wobec „dotkliwości wieku”…………………………………………………………. 91
Pamięć, tożsamość i gliwickie dzieciństwo.
Podróż jako gest pożegnania……………………………………………………….. 96
Rozdział II
Język milczenia. Perty Reski podróż do wyobrażonego
kraju przodków…………………………………………………………………………… 109
Kto pyta, nie błądzi. Znajomość języka w podróży………………………. 109
Daleki kraj…………………………………………………………………………………… 112

Rozdział III
Niemka jedzie do Polski – Tina Stroheker i jej poetycka topografia
Polski…………………………………………………………………………………………. 127
Dlaczego do Polski? Kwestia motywacji………………………………………. 127
„Język jest dotykiem” (niekiedy bolesnym). W lustrach
stereotypów…………………………………………………………………………………. 134
Rozdział IV
Widokówki ze Śląska i Mazur. Miejsca pamięci
w podróżopisarstwie Matthiasa Kneipa………………………………………… 147
Dyskurs pamięciologiczny – rekonesans …………………………………….. 147
Pamięć Mazur w literaturze niemieckiej i polskiej……………………….. 150
Z Niemiec na Śląsk. Na tropach turystyki nostalgicznej………………. 152
„Mazury to coś całkiem innego”………………………………………………….. 162
Część trzecia
Na przecięciu szlaków. Polskie ekskursje do Niemiec………………………….. 167
Rozdział I
„Do Niemiec nie można pojechać bezkarnie”. Dojczland Andrzeja
Stasiuka jako quasi-przewodnik literacki……………………………………… 169
Wobec tradycji literackich przewodników…………………………………… 169
„Literacki gastarbajter”………………………………………………………………… 173
Tożsamość ponowoczesnego podróżnika…………………………………….. 183
Rozdział II
Blisko – daleko. Śląskie wędrówki Henryka Wańka……………………….. 191
Henryk Waniek – malarz, pisarz, outsider…………………………………… 191
Mapa i terytorium. Śląskie peregrynacje……………………………………… 198
Podmiot i pamięć………………………………………………………………………… 201
Śląski mistycyzm…………………………………………………………………………. 208
Literacki kształt podróży…………………………………………………………….. 212
Zamiast zakończenia………………………………………………………………………… 221
Nota bibliograficzna…………………………………………………………………………. 227
Bibliografia………………………………………………………………………………………. 229
Bibliografia podmiotowa…………………………………………………………….. 229
Bibliografia przedmiotowa………………………………………………………….. 230
Źródła internetowe i filmy…………………………………………………………… 245
Indeks osób……………………………………………………………………………………… 247

Niniejsza książka dotyczy słabo obecnego w polskich i niemieckich badaniach
literackich tematu współczesnych niemieckich podróży do Polski oraz
polskich podróży do Niemiec. Poprzedzone bogatą tradycją gatunku współczesne
niemieckie podróżopisarstwo zawiera wiele interesujących uwag i obserwacji
na temat Polski. Charakteryzują one zarówno przedmiot, jak i podmiot
dokonujący opisu. Polskie podróżopisarstwo wyraźnie ewokuje następstwa historycznych
zależności i uwarunkowań. Zawarte w książce rozważania dotyczą
szczególnego typu podróżopisarstwa i skupiają się na niewystarczająco rozpoznanym
temacie współczesnych podróży do kraju sąsiada. Spośród wielu zagadnień,
które wiążą się z tą tematyką, będzie w niej brany pod uwagę przede
wszystkim problem relacji między obydwoma narodami, wpisanych w opozycję
Wschód – Zachód. Taka perspektywa ukierunkowana jest na badanie wzajemnych
stosunków oscylujących między obcością i bliskością, między zainteresowaniem
i niewiedzą.

/fragment Wstępu/

Recenzja naukowa
prof. nadzw. dr hab. Katarzyna Chałubińska-Jentkiewicz
prof. zw. dr hab. Jacek Sobczak

ISBN 978-83-65697-95-0 – druk oprawa miękka /cena 57,00 zł/
ISBN 978-83-65697-96-7 – e-book

Demo do darmowego pobrania - Kakareko demo

Spis treści
Wstęp…………………………………………………………………………………………. 7
I. Pojęcie filmu, kinematografii i praw filmowych……………………………. 23
1. Wprowadzenie………………………………………………………………………… 23
2. Problemy terminologiczne ………………………………………………………… 29
3. Utwór audiowizualny ………………………………………………………………. 31
4. Wideogram…………………………………………………………………………….. 41
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 45
II. Film w polskim systemie prawnym do wejścia w życie ustawy
z 1994 r………………………………………………………………………………….. 47
1. Pierwsze regulacje prawa filmowego w Polsce niepodległej………………. 47
2. Prawo filmowe pod rządami ustawy z 10 lipca 1952 r…………………….. 54
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 64
III. Międzynarodowe standardy prawa filmowego……………………………… 65
1. Różnorodność systemów…………………………………………………………… 65
2. Film w systemie powszechnego (uniwersalnego) prawa
międzynarodowego publicznego…………………………………………………. 68
A. Konwencja berneńska…………………………………………………………… 68
B. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych
i Kulturalnych…………………………………………………………………….. 71
C. Akty normatywne UNESCO…………………………………………………. 79
D. Traktaty Światowej Organizacji Własności Intelektualnej…………… 87
3. Prawo filmowe w prawie Unii Europejskiej………………………………….. 91
A. Ramy Traktatów…………………………………………………………………… 91
B. Dyrektywa 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa
autorskiego i niektórych praw pokrewnych……………………………… 94
C. Filmowe utwory osierocone…………………………………………………… 98
D. Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia
22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów
praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym…. 103

E. Problem pomocy państwa dla produkcji filmów i innych utworów
audiowizualnych…………………………………………………………………. 107
4. Film w systemie prawa Rady Europy…………………………………………… 121
A. Zalecenie Komitetu Ministrów Rady Europy z 14 maja 1985 r.
o ochronie dziedzictwa filmowego………………………………………….. 122
B. Inne zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy dotyczące
produkcji filmowej, audiowizualnej i telewizyjnej……………………… 127
5. Film jako komponent kultury w systemie prawnym Organizacji
Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie……………………………………… 128
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 130
IV. Podmiot praw filmowych………………………………………………………….. 131
1. Producent………………………………………………………………………………. 131
A. Współautorstwo utworu audiowizualnego ……………………………….. 131
B. Autorstwo dzieł filmowych w ustawie z 29 marca 1926 r.
o prawie autorskim……………………………………………………………… 138
C. Ewolucja praw producenta do utworu audiowizualnego …………….. 142
D. Problem domniemania ………………………………………………………… 150
E. Obowiązki i prawa producenta……………………………………………….. 161
F. Prawo producenta do dokonywania bez zgody twórców utworów
audiowizualnych, tłumaczeń na różne wersje językowe………………. 171
2. Autorzy utworów wkładowych…………………………………………………… 173
3. Prawa producenta a prawa twórców utworów wkładowych…………….. 182
4. Reżyser…………………………………………………………………………………… 185
5. Scenarzysta……………………………………………………………………………… 196
6. Kompozytor. Muzyka w filmie…………………………………………………… 200
7. Artyści wykonawcy …………………………………………………………………. 207
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 219
Zakończenie…………………………………………………………………………………. 221
Źródła…………………………………………………………………………………………. 227

Wstęp
Film pojmowany bywa przede wszystkim jako fenomen artystyczny, dzieło
sztuki, element kultury. Przez film są wyrażane emocje o bardzo różnym charakterze.
Podobnie jak różne emocje są przedmiotem przekazu literackiego, prozatorskiego
bądź poetyckiego. Oczywiście spełnia on różne cele: ma dostarczać rozrywki,
bawić i śmieszyć, przekazywać wizję świata formułowaną przez jego twórców,
przerażać, komentować, kreślić prognozy, oczekiwania, alternatywne wersje historii,
zmuszać do refleksji. Film fabularny podejmuje analizę psychologiczną fikcyjnych
bohaterów bądź stara się dociec motywów postępowania rzeczywistych
uczestników różnych zdarzeń historycznych, uczyć, wychowywać bądź jedynie
przekazywać informacje o florze, faunie, zjawiskach atmosferycznych bądź wypadkach
politycznych. Film odgrywa także ważną rolę polityczną i propagandową, na
zwracano wielokrotnie uwagę w literaturze. Może mieć w związku z tym charakter
komercyjny bądź niekomercyjny. Służy jednak, jak rzadko który rodzaj sztuki,
kształtowaniu świadomości politycznej, społecznej, narodowej i kulturowej. Jest
doskonałym narzędziem agitacji, na co zwrócono już uwagę dość wcześnie. Jest
więc film instrumentem polityki, ale przede wszystkim jest lub stara się być dziełem
sztuki. W tej płaszczyźnie film stanowi pole zainteresowania filmoznawców,
medioznawców, kulturoznawców, specjalistów z zakresu propagandy. Oczywiście
może pełnić i pełni, niekiedy zresztą wyłącznie, funkcję reklamową, stając się tej
sytuacji obiektem badań specjalistów, zajmujących się tą dziedziną.
Zwracając uwagę na film jako dzieło sztuki oraz na jego złożone cele i zadania,
zapomina się zwykle, że jest to także obiekt będący przedmiotem obrotu oraz dzieło
podporządkowane prawu autorskiemu. W przeszłości nie zauważano jednak, że
film jest bardzo specyficznym utworem, nie zawsze dostrzegano złożoność działań,
w wyniku których powstaje i związanych z tym problemów, dotyczących praw
twórców. Długi czas negowano istnienie prawa filmowego jako dyscypliny bądź
subdyscypliny naukowej. W chwili obecnej w doktrynie niemieckiej, francuskiej,
włoskiej i amerykańskiej nie ma w gruncie rzeczy wątpliwości co do tego, że

wykształciła się nowa dyscyplina lub ewentualnie subdyscyplina naukowa – wyrosła
z prawa autorskiego. W dużej mierze negowanie faktu, że prawo filmowe osiągnęło
taki status jest efektem zaprzeczania, że prawo ochrony własności intelektualnej,
a w jego ramach m.in. prawo autorskie – związane, czemu nie należy zaprzeczać,
z prawem cywilnym, ale przecież nie tylko – stało się odrębną dyscypliną naukową.
Z podobnymi kłopotami zmaga się prawo medyczne, którego istnienia jeszcze
pięćdziesiąt lat temu w ogóle nie zauważano. Stwierdzając powyższe, trzeba zaważyć,
że film jest przedmiotem regulacji nie tylko krajowych, ale i norm, które powstały
i istnieją w obszarze powszechnego (uniwersalnego) prawa międzynarodowego
publicznego oraz, co szczególnie ważne, praw regionalnych w odniesieniu do
Europy – Rady Europy, Unii Europejskiej i w mniejszym stopniu OBWE. Mimo
że istniejące w ramach tych systemów akty normatywne wydają się być względem
siebie kompatybilne i wyrażają w nieco innych sformułowaniach w gruncie rzeczy
podobne myśli, to godzi się zauważyć, że przepisy Unii Europejskiej w większym
stopniu od pozostałych systemów zwracają uwagę na gospodarcze aspekty produkcji
filmowych. System powszechnego (uniwersalnego) prawa, zwłaszcza stanowionego
pod auspicjami UNESCO, dostrzega głównie aspekty wolnościowe, podobnie
zresztą jak prawo Rady Europy.
Celem pracy jest ukazanie aspektów prawnych działalności filmowej, podkreślenie,
że film w obecnej dobie nie powstaje i nie funkcjonuje jedynie w granicach
obowiązującej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zamiarem autorki
było zwrócenie uwagi na wszystkie normy wspomnianych wyżej systemów
prawnych, które z natury rzeczy dotyczą twórców polskich. Konieczne okazało
się jednak ukazanie rozwiązań zawartych w pierwszych polskich regulacjach, odnoszących
się do zjawiska filmu, gdyż w dużej mierze zaważyły one na kształcie
późniejszych norm prawnych i na całej koncepcji pojmowania filmu w prawie polskim.
Ambicją pracy było ustalenie zakresu praw przysługujących zarówno producentowi,
jak i współtwórcom filmu oraz podjęcie dyskusji co do charakteru praw
filmowych.
Generalna teza pracy sprowadza się do twierdzenia, że obecna regulacja prawna
statusu twórców utworów audiowizualnych jest wynikiem dość długiego procesu
ewolucji, mającej korzenie jeszcze w ustawie o prawie autorskim z 1926 r.,
a której ostateczny kształt zaistniał pod wpływem regulacji w Konwencji berneńskiej
w tekście paryskim z 24 lipca 1971 r., a więc powszechnego (uniwersalnego)
międzynawowego prawa publicznego, a także w następstwie rozwiązań prawa Unii
Europejskiej oraz Rady Europy. Przyjęte w Polsce w tej kwestii rozwiązania normatywne
są całkowicie zgodne z istniejącymi standardami prawnymi, istniejącymi
zarówno w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym,

jak i w europejskich systemach regionalnych. Wypada jednak zwrócić uwagę, na
fakt, że w systemach tych wzrasta status reżysera wobec innych twórców utworu
audiowizualnego. Zarówno na gruncie Konwencji berneńskiej, jak i w dokumentach
prawa unijnego określa się go mianem „głównego reżysera”. Wprawdzie terminologia
ta nie zaistniała jeszcze w polskich aktach normatywnych, ale znalazła już
obywatelstwo zarówno w doktrynie, jak i w dorobku polskiej judykatury – w uzasadnieniach
licznych orzeczeń. Można oczekiwać, że w tym względzie nastąpią,
z jakiś czas, zmiany w odpowiednich przepisach.
Tak sformułowanej tezie towarzyszy pięć hipotez badawczych. Pierwsza z nich
wychodzi z założenia, że kształt normatywny polskich rozwiązań prawnych w zakresie
prawa do utworów audiowizualnych (prawa filmowego) jest wypadkową
zmian organizacyjnych i technologicznych w zakresie produkcji utworów audiowizualnych.
Ich efektem jest zwiększanie się liczby specjalistów współpracujących
przy powstawaniu utworów audiowizualnych, przy czym nie da się zaprzeczyć, że
działalność większości z nich, chociaż nie zawsze i nie w całości, ma charakter
twórczy. Kształt art. 69 p.a.p.p., kluczowego w zakresie ustalenia grona osób wnoszący
twórczy wkład w powstawanie takiego utworu, daje praktyczną możliwość
rozszerzania tej grupy o dodatkowe, niewymienione w zawartym w treści przepisu
nieenumeratywnym wyliczeniu. Oczywiście ewentualne zmiany przyjętego rozwiązania
mogą zostać poprzedzone stanowiskami judykatury.
Kolejna hipoteza odnosi się do statusu prawnego producenta. W chwili, gdy
trzy lata temu przystępowano do konceptualizacji podjętego w monografii problemu,
wydawało się, że zaistniały w Polsce zdecentralizowany model organizacji
produkcji audiowizualnej będzie zmierzał w kierunku rozwiązań przyjętych na zachodzie
Europy. Przedstawiane obecnie propozycje nowelizacji zdają się wskazywać
na to, że preferowany jest zupełnie inny kierunek zmian w zakresie produkcji
utworów audiowizualnych. W miejsce istniejących studiów filmowych powstać ma
jeden scentralizowany ośrodek producencki. W ten sposób ustawodawca zdaje się
dążyć do przywrócenia rozwiązań znanych z okresu przed transformacji, opartych
o rozwiązania ustawy o prawie autorskim z 1952 r., preferujących dominującą rolę
producenta, który, co należy przypomnieć, posiadał szczególne uprawnienia. Także
z tych względów więc konieczne było nawiązanie w treści monografii do wspomnianych
rozwiązań normatywnych zawartych w ustawie z 1952 r.
Zauważyć należy, że wszystkie systemy prawa międzynarodowego, zarówno
powszechnego (uniwersalnego), jak i europejskich systemów regionalnych, ukierunkowane
są na wzmocnienie pozycji reżysera, akcentując jednocześnie znaczenie
twórców utworów wkładowych. W tej sytuacji przyjęcie modelu scentralizowanego
z dominującą faktycznie pozycją producenta spowoduje dysonans między

rozwiązaniami tego modelu a koncepcjami istniejącymi w państwach członkowskich
Unii Europejskiej. W efekcie albo takowa koncepcja poniesie klęskę i nie zostanie
wprowadzona w życie, albo zostanie zaakceptowany model istniejący w państwach
unijnych w jednej z jego odmian. Założeniem koncepcji centralistycznej jest – co
wyraźnie widać – to, że administracja publiczna osiągnie pełną kontrolę nad produkcją
utworów audiowizualnych, będąc jedynym źródłem państwowego finansowania
kinematografii. Oczywiście taka sytuacja wymusi współpracę podmiotów,
które z różnych względów nie uzyskają takich subwencji, z instytucjami państw
członkowskich Unii Europejskiej. Te okoliczności tłumaczą, dlaczego tak obszernie
i szczegółowo przedstawiono w tekście monografii rozwiązania unijne i towarzyszące
im judykaty.
Trzecia hipoteza sprowadza się do stwierdzenia, że istniejące w polskim prawie
autorskim domniemanie, sformułowane w art. 70 ust. 1 p.a.p.p., zaspokaja
całkowicie interesy producenta, nie krzywdząc w żaden sposób twórców utworów
wkładowych.
Czwarta hipoteza wskazuje na fakt, iż stosowne wynagrodzenie, o jakim mowa
w treści art. 70 ust. 21 pkt 2–4 p.a.p.p. odpowiada założeniom, zawartych w licznych
aktach prawa międzynarodowego, implementowanych do prawa polskiego.
W szczególności, w dyrektywie 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych
aspektów praw autorskich i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym.
Piąta hipoteza odnosi się do sytuacji artystów wykonawców, którzy, co oczywiste,
nie są współtwórcami utworu audiowizualnego, ale nie da się zaprzeczyć
o ich decydującej roli w sukcesie lub klęsce finansowej takowego utworu. Z faktu
tego niewątpliwie zdawał sobie sprawę polski ustawodawca, wskazując artystów
wykonawców, obok współtwórców utworu audiowizualnego, jako tych, którzy są
uprawnieni do wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania
utworu audiowizualnego w kinach oraz stosownego wynagrodzenia z racji
pozostałych wskazanych w art. 70 21 pkt 2-3 p.a.p.p. tytułów.
Tak określonym celowi, tezie i hipotezom pracy podporządkowany został
układ jej treści. W rozdziale pierwszym, poświęconym w pierwszym rzędzie problemom
terminologicznym, podjęto próbę osadzenia zjawiska filmu jako szczególnego
typu utworu, będącego obiektem dociekań różnych dyscyplin naukowych.
Starano się tu wskazać na kluczowy problem, przed którym stanęli ustawodawcy,
zmierzający do stworzenia przepisów, chroniących twórców dzieła filmowego: czy
normy te powinny stać na straży uprawnień twórców czy producentów, których
wkłady finansowe i zdolności organizacyjne umożliwiały pracę nad filmem? Zdając
sobie sprawę, że w optyce europejskiej film jest kojarzony ze sztuką i kulturą
narodową oraz jej dziedzictwem, odrzucono jednak kuszącą perspektywę rozważań

dotyczących filmu jako dobra kultury narodowej, badania kwestii odnoszących się
do prawa do kultury, dostępu do kultury, a także kwestii dotykających jego wpływu
na kształtowanie świadomości politycznej. Nie oznacza to jednak, że w ten
sposób autorka afirmuje rozwiązanie przyjęte w systemie prawnym USA, gdzie
film jako udostępniony utwór jest towarem, a dobro publiczne przedkładane jest
nad indywidualny interes twórcy. Zamiarem piszącej te słowa było ograniczenie się
do zasygnalizowania tych ważnych treści i skupienie się na warstwie normatywnej.
Inna koncepcja poważnie rozszerzyłaby tekst monografii, rozsadzając jej treść prze
to utrudniałaby jej percepcję przez odbiorców. W rozdziale tym konieczne było
podjęcie kluczowego dla rozważań problemu utworu audiowizualnego, zwrócenie
uwagi na jego rozmaite pojmowanie oraz wskazanie relacji z pojęciem wideogramu.
W kolejnym rozdziale należało poświęcić uwagę analizie rozwiązań, zawartych
w pierwszych polskich regulacjach normatywnych po odzyskaniu niepodległości
przez Rzeczpospolitą po I wojnie światowej. W dalszej części konieczne było odniesienie
się do funkcjonowania utworów filmowych w reżimie prawa autorskiego
z 10 lipca 1952 r. Te krótkie rozważania wydawały się niezbędne, zważywszy,
że na tle rozwiązań normatywnych najpierw z okresu międzywojennego, a potem
związanych z ustawą z 1952 r., kształtowały się poglądy dotyczące sytuacji podmiotu
praw filmowych, których refleksem były rozwiązania przyjęte obowiązującej
ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r. Trzeci z rozdziałów
monografii poświęcony został prezentacji międzynarodowych standardów prawa
filmowego, najpierw w systemie powszechnego (uniwersalnego) prawa międzynarodowego
publicznego, w ramach którego ukazano Konwencję berneńską, Międzynarodowy
Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych, akty normatywne
UNESCO oraz traktaty Światowej Organizacji Własności Intelektualnej.
W dalszej części tego rozdziału zaprezentowano unormowania prawne odnoszące
się do prawa filmowego w prawie Unii Europejskiej, analizując ramy traktatów
oraz rozwiązania przyjęte w dyrektywach. Następnie zanalizowano zalecenia Komitetu
Ministrów Rady Europy, aby na koniec przedstawić stanowisko OBWE,
która wyraźnie pojmuje film jako jeden z komponentów kultury, nie wdając się
w głębsze rozważania prawne.
Zasadniczy trzon rozważań zawarty został w obszernym rozdziale czwartym.
Podjęto w nim problem pojmowania filmu jako współautorskiego utworu audiowizualnego.
Zajęto się ewolucją praw producenta do takowego utworu, szczególnie
akcentując kwestie jego obowiązków i praw, w tym także praw do dokonywania bez
zgody twórców utworów audiowizualnych tłumaczeń na różne wersje językowe.
W dalszej części tego rozdziału przeprowadzono analizę praw twórców utworów
wkładowych, rozważając związki tych praw z prawami producenta. Szczególniejszą

uwagę poświęcono prawom reżysera, scenarzysty i kompozytora. Wynikało to
z faktu, że właśnie sytuacja tych trzech podmiotów praw filmowych stała się obiektem
rozważań w doktrynie oraz w licznych judykatach sądów. Co ciekawe, poza
kilkoma kwestiami, odnoszącymi się do operatorów i lektorów, pozostali współtwórcy
utworów audiowizualnych nie byli obiektem szerszych rozważań doktryny,
nie doszło także wykształcenia linii orzeczniczej. Odnotowano w toku rozważań
w tym rozdziale umocnienie, pod wpływem rozwiązań normatywnych Unii Europejskiej
oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, pozycji
reżysera. Nie tylko w systemie prawa unijnego, lecz także w tekstach polskich
judykatów oraz coraz częściej w doktrynie nosi on miano „głównego reżysera”,
co nastąpiło pod wyraźnym i jednoznacznym wpływem rozwiązań unijnych. Nie
można zaprzeczyć, że zmierza to wyraźnie do uznania, że reżyser jest, może nie tyle
głównym, co najważniejszym ze współtwórców utworu audiowizualnego.
Z pewnymi wahaniami omówiono w tym miejscu sytuację prawną artystów
wykonawców, zwracając uwagę, że w świetle art. 69 ustawy o prawie autorskim
i prawach pokrewnych z 1994 r. nie należą oni do grona współtwórców utworu audiowizualnego.
Chociaż jeśli, niezależnie od roli aktora, wezmą udział w tworzeniu
filmu w charakterze np. reżysera, scenografa, kompozytora, operatora, to, oczywiście,
będą współtwórcami, ale nie jako artyści wykonawcy, lecz jako twórcy utworów
wkładowych. W wypadku, gdyby, niezależnie od pracy aktora, wykonywali
także funkcje producenta bądź koproducenta, to przysługiwałyby im, niezaprzeczalnie,
prawa producenta. Podejmując problem sytuacji artystów wykonawców,
miano przy tym także na uwadze fakt, że to właśnie oni przyciągają w pierwszym
rzędzie uwagę publiczności i ich gra decyduje o sukcesie finansowym filmu.
Pragnąc skupić się na problematyce statusu producenta i prawach współtwórców
utworu audiowizualnego, zrezygnowano z omawiania tematyki umów przenoszące
autorskie prawa majątkowe, kwestii dotyczących pól eksploatacji, essentialia
negotii tych umów, licencji etc.
Praca obejmuje swoim zasięgiem chronologicznym generalnie okres od 1926 r.
po dzień dzisiejszy. Cezura wyjściowa znajduje uzasadnienie w wejściu w życie ustawy
z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskim. Należy jednak podkreślić, że w zakresie
umów międzynarodowych, w odniesieniu do Konwencji berneńskiej sięga
wstecz do czasów uchwalenia jej pierwotnego tekstu, a w zakresie polskich aktów
normatywnych wykorzystano także te, które weszły w życie po powstaniu państwo
polskiego, czyli po 1918 r., a więc przed wejściem uchwaleniem ustawy o prawie
autorskim z 1926 r. Cezura końcowa nie jest związana w gruncie rzeczy z żadnym
konkretnym wydarzeniem, gdyż takiego przełomowego wydarzenia, uzasadniającego

jej wyodrębnienie, trudno byłoby się dopatrzeć. Należy jedynie stwierdzić, że
rozważania monografii uwzględniają stan prawny na dzień 1 marca 2019 r.
Zakres terytorialny i rzeczowy wynika z tytułu rozprawy oraz ze wskazania jej
celu. Gwoli uściślenia, należy jedynie zauważyć, że odnosi się ona do terytorium
Rzeczpospolitej Polskiej, pojmowanej jako państwo funkcjonujące w ramach Unii
Europejskiej, państwo członkowskiej Rady Europy, będące także podmiotem prawa
powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego.
Złożony i szeroki charakter problematyki, objętej przedmiotem dociekań,
spowodował konieczność zastosowania takich metod badawczych, które spełniłyby
postulat adekwatności, doprowadzając do osiągnięcia zamierzonych rezultatów.
W pierwszym rzędzie konieczne okazało się zastosowanie takich metod, które mogły
sprostać głównemu celowi, jakim okazała się analiza. Dlatego prezentując zmiany,
jakim podlegały przepisy aktów normatywnych, odnoszących się do podjętego problemu,
należało sięgnąć po metodę historyczną dostarczającą materiału do głębokiej
generalizacji. Okazała się ona niezastąpiona przy konstruowaniu drugiego i trzeciego
rozdziałów. Metodę tę stosowano zarówno w ujęciu pragmatycznym, stawiając
sobie za cel wydobycie z nieobwiązujących już aktów normatywnych danych przydatnych
do wyjaśnienia obecnych rozwiązań normatywnych, jak i w ujęciu genetycznym
(historyczno-krytycznym), starając się wskazać na genezę zjawisk, których
skutki można zaobserwować obecnie. Założenie, że każde zjawisko ma swoją genezę
oraz rodzi określone następstwa, skłaniało do wyboru metody genetycznej, opartej
ponadto na indukcyjnych i dedukcyjnych metodach wnioskowania.
Monografia jest jednak pracą prawniczą w dużej mierze bazującą na analizie
tekstów normatywnych, co uzasadniało zastosowanie całej palety metod prawniczych.
W pierwszym rzędzie należała do nich metoda wykładni tekstu prawnego,
stosowana według wskazań zawartych w koncepcji derywacyjnej w ujęciu prof. Macieja
Zielińskiego. Towarzyszyła jej także analiza lingwistyczna tekstu prawnego,
zarówno w ujęciu topiczno-retorycznym Chaima Perelmana, jak i w nieco mniejszym
stopniu w ujęciu proceduralnym. Oczywiście konieczne było odniesienie się
do hermeneutyki prawniczej jako metody wyjaśniania tekstu. Zastosowanie wspomnianych
metod znalazło swój wyraz w przyjętej metodzie eksplanacji tekstów
polskich aktów normatywnych, jak i aktów prawa międzynarodowego wszystkich
analizowanych systemów. Zmuszało to do posłużenia się metodą leksykalną, co
wynikało z faktu, że wykładnia językowa, zwana także semantyczną lub gramatyczną,

W konstruowaniu pracy nie można było uciec się od metody porównawczej,
pozwalającej na eksplorację głębokich źródeł obowiązującego systemu prawnego,
jak i wychodzącej poza ten system i pozwalającej na odniesienie jego założeń do
wzorców istniejących w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie
publicznym oraz w regionalnych systemach europejskich. Metoda ta pełniła jednak
jedynie funkcję aplikacyjną.
Z uwagi na fakt, że treść rozdziału trzeciego opiera się na analizie aktów normatywnych
prawa międzynarodowego, w tym zwłaszcza unijnego, należy zwrócić uwagę
na problem wykładni tego ostatniego prawa. Fakt, że wszystkie wersje językowe
Traktatu są w różnym stopniu wiążące, z natury rzeczy może, a nawet musi powodować
trudności, zważywszy, że tłumaczenia tekstu na poszczególne języki członków
Unii nie są precyzyjne i jak wielokrotnie wskazywano w literaturze zachodzą między
nimi różnice. Zaistniałe wątpliwości, niejasności, a nawet sprzeczności między rozmaitymi
wersjami traktatu muszą być usunięte w drodze wykładni. Dokonując jej,
Europejski Trybunał Sprawiedliwości już w wyroku z 5 grudnia 1967 r. akcentował,
że wykładnia powinna mieć charakter jednolity i autonomiczny, a przy jej dokonywaniu
należy koniecznie brać pod uwagę wszystkie wersje językowe, nie ograniczając
się tylko do języka narodowego, lecz uwzględniając inne języki urzędowe
obowiązujące w Unii Europejskiej. Stanowisko to powtórzone zostało w wyroku
z 16 września 2004 r., kiedy podkreślono, że w razie konieczności wykładni prawa
wspólnotowego w przypadku rozbieżności między różnymi wersjami językowymi
przepisu wymaga, aby był on interpretowany zgodnie z logiką i celem regulacji,
której część stanowi. Ta sytuacja diametralnie różni się od tej, która dotyczy prawa
Rady Europy oraz powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego.
Oczywiście, w toku wywodów przedstawiano jedynie ostateczny produkt
wykładni, wskazując na rozbieżności w bardzo nielicznych przypadkach.
Kilkanaście lat później w wyroku z 29 kwietnia 2010 r. Trybunał stwierdził
jeszcze wyraźniej, że w razie różnic między różnymi wersjami językowymi tekstu
Traktatu należy dany przepis interpretować na podstawie ogólnej systematyki
i celu regulacji, którą część on stanowił. Ponadto tekst wtórnego prawa Unii
Europejskiej należy interpretować na tyle, na ile jest to możliwe, przede wszystkim
w zgodzie z ogólnymi zasadami prawa Unii i w szczególności zasadą pewności
prawa. Wskazano, że zasada ta wymaga, aby uregulowanie, które nakłada środki

ograniczające, mające znaczący wpływ na prawa i wolności oznaczonych osób było
jasne i dokładne, tak aby zainteresowane podmioty, w tym osoby trzecie mogły
poznać jednoznacznie treść swoich praw i obowiązków i aby mogły w konsekwencji
podjąć odpowiednie działania. W judykaturze podkreślono też, że potrzeba
jednolitej wykładni przepisów wspólnotowych, uniemożliwia w razie wątpliwości
rozpatrywanie brzmienia danego przepisu w oderwaniu od innych wersji, wymaga
natomiast, by był on interpretowany i stosowany w świetle jego wersji istniejący
w innych językach urzędowych.
Przedmiot monografii wymagał wykorzystania szerokiej i zróżnicowanej bazy
źródłowej oraz odwołania się do literatury przedmiotu. W zakresie źródeł rozprawa
oparta jest w pierwszym rzędzie na materiale normatywnym systemu prawa
powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego, unijnego,
Rady Europy oraz prawa polskiego. Pełen spis aktów normatywnych przynosi dział
Źródła w bibliografii. W tym miejscu wypada jedynie zauważyć, że w odniesieniu
do powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego, szczególne
znaczenie miał akt paryski Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich
i artystycznych, Powszechna Konwencja o prawie autorskim, Międzynarodowy
Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, Międzynarodowy Pakt
Praw Obywatelskich i Politycznych, Konwencja w sprawie ochrony światowego
dziedzictwa kulturalnego oraz Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej
o artystycznych wykonaniach i fonogramach, wreszcie Traktat Światowej
Organizacji Własności Intelektualnej o prawie autorskim.
Wśród aktów Rady Europy należy zwrócić w pierwszym rzędzie uwagę na treść
Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz
na zalecenie o ochronie europejskiego dziedzictwa filmowego z 14 maja 1985 r., zalecenie
odnoszące się do relacji między państwem a kinem z 11 maja 1979 r., Europejską
Konwencję o koprodukcji filmowej z 2 października 2002 r., Europejską
Konwencję w sprawie ochrony dziedzictwa audiowizualnego z 8 listopada 2001 r.,
zalecenie w sprawie promocji produkcji audiowizualnej z 14 lutego 1986 r., zalecenie
w sprawie dystrybucji filmów w Europie z 20 marca 1987 r., zalecenie dotyczące
prywatnego kopiowania przekazów dźwiękowych i audiowizualnych z 18 stycznia
1988 r., zalecenie odnoszące się do problemu piractwa praw autorskich i pokrewnych
z 18 stycznia 1988 r., zalecenie w sprawie środków ochrony praw autorskich

i pokrewnych oraz zwalczania piractwa w środowisku cyfrowym z 5 września 2001 r.
oraz zalecenie w sprawie środków służących wzmocnieniu ochrony praw pokrewnych
organizacji nadawczych z 11 września 2002 r. Wykorzystano szczególnie liczne
i różnorodne akty normatywne z zakresu prawa Unii Europejskiej, których pełen
wykaz zawarto w zestawieniu źródeł w bibliografii. Szczególnie cenne okazały się
rozwiązania zawarte w dyrektywach Rady oraz Parlamentu Europejskiego i Rady,
których wpływ na rozwiązania polskie okazał się bardzo istotny.
W zakresie prawa polskiego należy wskazać, że odniesiono się do kolejnych
ustaw, zawierających regulacje w zakresie prawa autorskiego, a więc ustaw
z 29 marca 1926 r. i z 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim oraz obowiązującej ustawy
z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mając oczywiście
na względzie kolejne nowelizacje tej ustawy. Nie sposób było pominąć przepisów
Konstytucji oraz ustaw: z 13 marca 1933 o filmach i ich wyświetlaniu, z 15 grudnia
1951 r. o kinematografii, z 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji. Niezbędne
było także odniesienie się do licznych aktów wykonawczych.
Wśród źródeł należy podnieść fakt wykorzystania obszernego orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a wśród judykatów sądów polskich
orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sąd Administracyjnego,
wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sądów apelacyjnych,
okręgowych i b. sądów wojewódzkich.
Szczegółowe omówienie literatury, której pełne zestawienie znajduje się w bibliografii,
znacząco przekraczałoby objętość, jaką zwyczajowo wypada we wstępie
przeznaczyć dla tej kwestii. Dlatego ograniczyć się należy do prac, które okazały
się najważniejsze przy opracowywaniu, zarówno całej monografii, jak i jej poszczególnych
części. Do takich dzieł niewątpliwie należą obok Prawa autorskiego pod
red. J. Barty stanowiącego tom XIII Systemu prawa prywatnego pod red. Z. Radwańskiego, komentarze do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: pod
red. J. Barty i R. Markiewicza, a także D. Flisaka. Ponadto wskazać tu należy niezwykle
ważną monografię E. Traple, z której szczególnie istotne była treść zawarta
w rozdziale VIII podrozdział 5 Umowy o produkcję i eksploatację utworu audiowizualnego,
a obok niej książki autorstwa P. Ślęzaka. /Fragment/

Recenzenci:
prof. dr hab. Marek Chmaj
prof. dr hab. Jacek Sobczak

ISBN

• 978-83-65697-87-5 – Książka w miękkiej oprawie /cena 55,00 zł/
• 978-83-65697-68-4 - Książka w twardej oprawie /cena 65,00 zł/
• 978-83-65697-88-2 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia /e-Pub/
• 978-83-65697-69-1 - Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia  /PDF/

Spis treści
Wstęp………………………………………………………………………………………………. 13
Introduction…………………………………………………………………………………….. 19
Вступление……………………………………………………………………………………… 25
Wykaz skrótów…………………………………………………………………………………. 31
Rozdział I. Problemy definicyjne i metodologiczne…………………………….. 33
1. Spór o pojęcie narodu……………………………………………………………………….. 33
2. Pojęcie tożsamości narodowej…………………………………………………………… 46
3. Świadomość narodowa……………………………………………………………………… 58
4. Grupa etniczna………………………………………………………………………………….. 62
Rozdział II. Pojmowanie mniejszości narodowych
i ich definiowanie w prawie międzynarodowym…………………………………. 71
1. Pojmowanie mniejszości narodowych w doktrynie…………………………… 71
2. Normatywne ujęcie mniejszości narodowej w prawie
międzynarodowym……………………………………………………………………………. 85
3. Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych………….. 99
4. Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych………………….. 104
5. Problem mniejszości narodowych i wielokulturowości w prawie
Unii Europejskich……………………………………………………………………………… 107
6. Język jako wyznacznik tożsamości mniejszości…………………………………. 120
A. Język jako element tożsamości…………………………………………………….. 121
B. Języki Unii Europejskiej………………………………………………………………. 124
C. System językowy Unii Europejskiej……………………………………………… 128
D. Języki urzędowe i robocze Unii Europejskiej……………………………….. 131
E. Problemy językowe w postępowaniu przed Trybunałem
Sprawiedliwości UE…………………………………………………………………….. 135
F. Problemy wykładni językowej w praktyce Trybunału
Sprawiedliwości UE…………………………………………………………………….. 138
G. Języki półoficjalne w świetle konkluzji Rady……………………………….. 140
Rozdział III. Mniejszości narodowe w polskim porządku prawnym…….. 151
1. Konstytucjonalizacja mniejszości narodowych i etnicznych………………. 151
2. Prace legislacyjne nad ustawą o mniejszościach narodowych
i etnicznych oraz o języku regionalnym…………………………………………….. 166

A. Pierwsze projekty………………………………………………………………………… 166
B. Projekt ustawy, jego założenia i opinie doktryny…………………………. 167
C. Pierwsze czytanie projektu …………………………………………………………. 176
D. Praca w Komisjach i Podkomisji nadzwyczajnej …………………………. 178
E. Drugie czytanie w Sejmie …………………………………………………………… 183
F. Trzecie czytanie ………………………………………………………………………….. 185
G. Prace w Senacie…………………………………………………………………………… 187
H. Rozpatrzenie przez Sejm poprawek Senatu………………………………….. 190
I. Wejście w życie ustawy………………………………………………………………… 193
J. Kształt prawny ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych
oraz o języku regionalnym…………………………………………………………… 194
Rozdział IV. Polityka etniczna…………………………………………………………… 205
Zakończenie…………………………………………………………………………………….. 215
Bibliografia………………………………………………………………………………………. 219
Źródła……………………………………………………………………………………………….. 219
Literatura………………………………………………………………………………………….. 229

Wstęp
Mniejszości narodowe jako problem badawczy to zagadnienie niezwykle
interesujące, będące wdzięcznym polem dociekań socjologów, politologów, kulturoznawców, demografów i historyków. Ma ono także swój wymiar prawny i,
co za tym idzie, polityczny. Sytuacja prawna mniejszości jest bowiem przedmiotem
badań zarówno konstytucjonalistów, jak i specjalistów z zakresu prawa
międzynarodowego publicznego, a także administracyjnego. Wiążą się z tym
kwestie tożsamości i świadomości narodowej, u których podstaw leżą poważne
spory definicyjne, metodologiczne oraz ideologiczne. Tożsamość narodowa
i etniczna dzieli bowiem społeczeństwa według kryterium: swoi – obcy. Przy
czym im mniejszy poziom rozwoju kultury, tym bardziej eksponuje się ładunek
emocjonalny i zazwyczaj w mniejszym stopniu eksponowana jest tolerancja.
Rzeczywistość tę w poważnym stopniu ugruntowują mity i stereotypy. Problemem
bowiem jest nie to, że istnieją jacyś „inni”, lecz to, że ci „inni” funkcjonują
w ramach konkretnego państwa, społeczności mieszkańców tego państwa i bywają
jeszcze jego obywatelami. Na ten stan rzeczy mogą nakładać się i nakładają
uprzedzenia rasowe bądź religijne, gdyż jakże często przedstawiciele mniejszości
różnią się od grupy większościowej rasą, wyznaniem, językiem, tradycjami
i obyczajami. Problem mniejszości narodowych ze szczególną mocą wystąpił
w Europie i towarzyszył powstawaniu państw narodowych od średniowiecza
po XX w. Próby przezwyciężenia podziału na „swoich” i „obcych”, na mniejszości
i większość, podejmowano w historii wielokrotnie, ale bezskutecznie, być
może dlatego, że aż po schyłek XIX w. takie starania czyniono w poszczególnych
państwach europejskich, i to wcale nie wszystkich. Nie obejmowały one także
wszystkich istniejących w tych państwach mniejszości, gdyż z różnych względów
niektóre z nich uważano za lepsze, a inne za gorsze, niegodne uwagi.
Warto zauważyć, że państwem, które w zasadzie nie zostało dotknięte zjawiskiem
ostracyzmu w odniesieniu do mniejszości, była Rzeczpospolita Obojga
Narodów, gdzie, jak to niegdyś poetycko zauważono, „pod wspólnym niebem”
żyli obok siebie: Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Węgrzy, Wołosi, Szkoci, Żydzi,
Karaimi, Ormianie, wyznający islam Tatarzy oraz Cyganie. Przy czym tylko
Żydzi stawali się niekiedy obiektem ataków motywowanych religijnie.

Władze państwowe nie podejmowały w dobie Rzeczypospolitej Szlacheckiej prób zmierzających do wynarodowienia bądź przymusowej asymilacji mniejszości. Wręcz
przeciwnie, wszystkie starano się traktować jednakowo w duchu trudnej wówczas
w Europie do przyjęcia i zrozumienia tolerancji. Szczególną opieką władze
państwowe otaczały zwłaszcza Żydów, widząc w nich sługi skarbu. Godzi się
podkreślić, że ludność Rzeczypospolitej różniła się nie tylko etnicznie i językowo,
ale też religijnie. Wśród chrześcijan oprócz katolików byli prawosławni,
unici (grekokatolicy), luteranie, zwolennicy kalwinizmu, menonici, anabaptyści,
bracia polscy i czescy. W dużej mierze tolerancją cieszyli się mieszkańcy
Imperium Otomańskiego.
Nie wdając się w rozważania natury historycznej, wypada zauważyć, że problem
mniejszości w Europie sprowadzał się przede wszystkim do kwestii natury
wyznaniowej, a dopiero na dalszym planie – językowej i obyczajowej. Tłumaczy
to, dlaczego starając się zadbać o pokój wewnętrzny, zajęto się na gruncie prawnym
w pierwszym rzędzie właśnie kwestiami konfesyjnymi. Dopiero po I wojnie
światowej, i to początkowo bardzo nieśmiało, podjęto problem unormowania
sytuacji mniejszości narodowych. Po II wojnie światowej, jak się wydaje,
kwestia normatywnej regulacji w płaszczyźnie międzynarodowej stała się przez
długie lata jednym z zadań priorytetowych, zarówno w płaszczyźnie powszechnego
(uniwersalnego) prawa międzynarodowego publicznego, jak i w trzech
europejskich systemach regionalnych, tj. Rady Europy, Unii Europejskiej oraz
OBWE. Z pewnym zdziwieniem można skonstatować, że kwestie te nie zaprzątają
tak bardzo uwagi prawników i polityków z obszaru Afryki i Azji, chociaż
właśnie tam dają się obecnie zaobserwować poważne konflikty o charakterze
narodowym, etnicznym, religijnym i kulturowym. Kontynentem wolnym od
tego typu konfliktów jest Ameryka Południowa, dość jednorodna etnicznie i religijnie.
W Ameryce Północnej konflikty mniejszości dotyczą w pierwszym rzędzie
podziałów rasowych oraz w pewnym stopniu społecznych.
Praca poświęcona jest analizie sytuacji prawnej mniejszości narodowych
w systemie konstytucyjnym Rzeczypospolitej Polskiej. Na problem wypadało
jednak spojrzeć z możliwie szerokiej perspektywy i chociaż są to rozważania
prawnicze, mieszczące się w płaszczyźnie prawa konstytucyjnego i międzynarodowego
publicznego, a także praw europejskich systemów regionalnych.
Nie można było uciec od kwestii definicyjnych i metodologicznych, w praktyce
niezwykle kontrowersyjnych i spornych, leżących na styku prawa, politologii
i socjologii. Stąd też w rozdziale pierwszym, poświęconym problemom definicyjnym
i metodologicznym, ukazano spór o pojęcie narodu, zajęto się kwestią
tożsamości i świadomości narodowej, a także zwrócono uwagę na funkcjonujące
w literaturze, zwłaszcza socjologicznej, ale i prawniczej, określenie „grupa
etniczna”.

Rozdział drugi, ściśle prawniczy, poświęcony został pojmowaniu mniejszości
narodowych i ich definiowaniu w prawie międzynarodowym. Wywody
zawarte w nim otwierają kwestie rozumienia mniejszości narodowych w doktrynie.
Stało się to punktem wyjścia dla ukazania normatywnego ujęcia mniejszości
narodowych w prawie międzynarodowym. Szczegółowo przekazano
zawarte w aktach prawa międzynarodowego standardy praw mniejszości, prezentując
Europejską Kartę Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, Konwencję
ramową o ochronie mniejszości narodowych. W dalszej części ukazano
problem funkcjonowania mniejszości narodowych i wielokulturowości w prawie
Unii Europejskiej. Rozważania zawarte w tym rozdziale zamykają wywody
odnoszące się do języka jako wyznacznika tożsamości mniejszości, ze szczególnym
uwzględnieniem systemu językowego Unii Europejskiej i istniejących
w tym obszarze problemów postępowania i wykładni.
W rozdziale trzecim ukazano regulacje odnoszące się do mniejszości narodowych
w polskim porządku prawnym. Przedstawiono tu kolejno prace nad
tymi przepisami Konstytucji, które odnoszą się do praw mniejszości narodowych
i etnicznych, czyli do art. 35, 13 i 27. W dalszej części tego rozdziału rozważano
treść art. 35, aby wreszcie przedstawić prace nad ustawą z 6 stycznia
2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym.
W ostatniej części rozdziału analizowano obowiązującą ustawę na tle poglądów
doktryny i stanowisk judykatury.
Ostatni, czwarty rozdział odnosi się do polityki etnicznej Rzeczypospolitej
Polskiej na tle polityk innych państw europejskich. W kolejnych podrozdziałach
podjęto kwestie definiowania polityki etnicznej, zderzając ten termin z etnopolityką
i kwestiami sekurytyzacji. Zasygnalizowano też kwestie wykluczenia
etnicznego.
Celem pracy było przeprowadzenie szczegółowej analizy istniejących w powszechnym
(uniwersalnym) prawie międzynarodowym publicznym, w regionalnych
prawach europejskich oraz w krajowym polskim porządku prawnym
pod kątem regulacji odnoszących się do sytuacji mniejszości narodowych. Rozważania
te stanowić miały asumpt do próby odpowiedzi na pytanie, czy udało
się wypracować, chociażby tylko w płaszczyźnie normatywnej, standardy praw
mniejszości.
Generalna teza pracy sprowadza się do stwierdzenia, że odnoszące się do
mniejszości narodowych i etnicznych regulacje są w generalnych założeniach
zbieżne i zgodne z regulacjami zapisanymi w dokumentach o wolnościach
i prawach człowieka. Tak sformułowanej tezie towarzyszy pięć hipotez badawczych.
Pierwsza z nich wychodzi z założenia, że wyznaczenie zakresu wolności
mniejszości narodowych jest procesem dyskursywnym, w którym biorą udział
z jednej strony organy władz poszczególnych państw, z drugiej – instytucje

tworzące normy prawa międzynarodowego zadowalają się tworzeniem standardów
normatywnych, nie badając, jak funkcjonują w praktyce. Trzecia z hipotez
wychodzi z założenia, że prawa i wolności mniejszości narodowych i etnicznych
pojmowane są mimo istnienia standardów normatywnych różnie w różnych
państwach, w zależności od doświadczeń historycznych i postawy obywateli.
W myśl kolejnej, czwartej hipotezy istniejący w Polsce system prawny zabezpiecza
interesy tych mniejszości, które taksatywnie zostały wymienione w ustawie
6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku
regionalnym, lecz prawa późniejszych mniejszości, których przedstawiciele
nie są obywatelami Rzeczypospolitej, a nawet tych przedstawicieli mniejszości
wymienionych w ustawie, którzy nie posiadają obywatelstwa polskiego, nie zostały
w sposób należyty obwarowane. Piąta, ostatnia hipoteza badawcza sprowadza
się do stwierdzenia, że poza systemem prawnym ważnym czynnikiem
stymulującym zakres praw mniejszości w państwie jest kultura polityczna klasy
rządzącej i uwarunkowania psychologiczne nie tylko elit, ale całego społeczeństwa.
W narastającej fali nietolerancji, ksenofobii, sztucznie podsycanej przez
niektóre grupy polityczne i niestety część ugrupowań kościelnych prawa mniejszości
narodowych będą bezkarnie łamane, oczywiście dotyczy to w Polsce tych
mniejszości, których status nie jest zapisany w ustawie, a których przedstawiciele
różnią się wyglądem, rasą bądź słabym opanowaniem języka od reszty mieszkańców.
Zagadnienia podjęte w pracy wymagały znajomości kilku dziedzin: prawa,
socjologii, nauki o polityce i historii. Do tak złożonej i szerokiej problematyki
należało zastosować adekwatne metody badawcze zapewniające osiągnięcie
założonego rezultatu. Najważniejszą z metod była analiza tekstów normatywnych,
do której zastosowano metody prawnicze, np.: metoda egzegezy tekstu
prawnego, według koncepcji derywacyjnej M. Zielińskiego. Towarzyszyła jej
analiza topiczno-retoryczna Ch. Perelmana, a także proceduralna. Użyto też
hermeneutyki prawniczej. Posłużono się tymi metodami przy analizie tekstu
Konstytucji i aktów prawa międzynarodowego analizowanych systemów. Użyto
więc metody leksykalnej, uznawanej za wykładnię najwłaściwszą. Niezmiernie
ważna okazała się również metoda porównawcza, ułatwiająca czy wręcz umożliwiająca
wykrywanie wzorców w głębokich źródłach systemu prawnego i spoza
tego systemu i odniesienie do wzorców z prawa międzynarodowego publicznego
w obu systemach europejskich. Pomocna była analiza instytucjonalno-prawna
– zastosowano ją do badania funkcjonowania przyjętych w prawie

międzynarodowym i krajowym standardów normatywnych. Zastosowano również
metodę opisową.
Niezbędne przy konstruowaniu zwłaszcza rozdziału pierwszego okazały się
metody historyczne do pozyskania materiału do szerokiej generalizacji. Stosowano
je w ujęciu pragmatycznym, aby znaleźć dane do odtworzenia procesu
historycznego kształtującego ideę zabezpieczenia sytuacji prawnej mniejszości
narodowych i etnicznych. Stosowano je także w ujęciu genetycznym (historyczno-
krytycznym), aby wskazać genezę zjawisk, których skutki obecnie można
obserwować. Zgodnie z koncepcją związków przyczynowo-skutkowych wybrano
metodę genetyczną polegającą na indukcyjnych i dedukcyjnych sposobach
wnioskowania.
Do analizy korzystano zarówno ze zróżnicowanej bazy źródłowej, jak i z obszernej
literatury. Pełne zestawienie źródeł i literatury przynoszą stosowne działy
bibliografii, omówienie ich w tym miejscu stanowczo przekraczałoby objętość
zwyczajowo przeznaczoną na wstęp i na prezentację tych kwestii.