Recenzja dr hab. Marek Sokołowski

ISSN 2450-8810

ISBN 978-83-66353-39-8 /druk/

978-83-66353-40-4 /e-book/

Redaktor naukowy – dr hab. Joanna Sadłowska-Wrzesińska

Redaktor prowadzący – Zbigniew Dziemianko

Skład komputerowy – Zbigniew Dziemianko

Autorzy:

ISBN

978-83-66353-27-5 -
Książka w miękkiej oprawie - cena 67,00 zł
978-83-66353-28-2 - 
Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia 

18 listopada 2019 roku na Uniwersytecie Humanistycznospołecznym SWPS w Katowicach odbędzie się konferencja poświęcona przestępstwom przeciwko kobietom, w szczególności tym, które pozostają niewykryte: Ciemna liczba przestępstw – przestępstwa przeciwko kobietom.
Konferencja będzie stanowiła interdyscyplinarne forum do wymiany doświadczeń w zakresie walki z ciemną liczbą przestępstw: dla funkcjonariuszy organów ścigania, wymiaru sprawiedliwości, psychologów, naukowców i praktyków zajmujących się walką z przestępczością i pomocą dla ofiar przestępstw, dla studentów oraz osób zajmujących się profilaktyką przestępczości, a także jej zwalczaniem.
Wydawnictwo Silva Rerum po raz kolejny przygotowuje publikację – tym razem Przypadki kryminalne. Przestępstwa przeciwko kobietom. To kolejny tom z serii Przypadków kryminalnych. Każda z części podejmuje inny problem z zakresu ciemnej liczby przestępstw.

/Z recenzji:/

To nie ja byłam Ewą !….. ten krótki cytat z jednego z popularnych przebojów muzycznych, mógłby być niewątpliwie mottem przyświecającym nowej pozycji książkowej pod redakcją  Pani dr Joanny Stojer – Polańskiej pt. Przypadki kryminalne. Przestępstwa przeciwko kobietom. Książka jest kontynuacją cyklu poświęconego problemowi nieujawnionych przestępstw, skali zjawiska i charakterystyki ich rodzajów.  W najnowszej części czytelnik odnajdzie nie tylko opracowania związane z przestępstwami przeciw kobietom, ale także intrygujące przypadki, kiedy to kobiety stają się sprawczyniami przestępstw.

W książce umiejętnie została przedstawiona i skompilowana problematyka dotycząca przestępstw seksualnych, przestępstw w rodzinie, przestępczości transgranicznej a także niewyjaśnione zbrodnie z kobietami w roli ofiar, które figurowały przez długi czas w statystykach jako typowe zaginięcia. Autorzy poruszyli także stosunkowo nowe zjawisko związane z przestrzenią cyfrową naszego życia, jakim jest stalking i inne formy cyberprzemocy.

Książka pod względem poruszanej tematyki jest bardzo ciekawym i szerokim opracowaniem, a co najważniejsze, zmienia przekonanie czytelnika, że przemoc wobec kobiet jest zjawiskiem marginalnym i dotyczy z reguły określonych środowisk. Jak podają autorzy, specyfika tego rodzaju przestępczości powoduje, że dotyka ona szerokich kręgów społecznych, a dramaty rozgrywają się najczęściej w zaciszu domowego ogniska. Oprawcami kobiet równie często są ludzie bez wykształcenia, jak i wzięci lekarze czy prawnicy. Dopełnieniem tragedii jest utarte od pokoleń mylne przekonanie, że kobieta powinna być podporządkowaną mężczyźnie i pogodzić się ze swoim losem.

Książka jest niezwykle poruszającym studium próbującym określić skalę i przyczyny przestępczości wobec kobiet, a także ukazać mechanizmy powodujące, że kobiety najczęściej milcząco godzą się ze swoim losem lub trwają przy oprawcy. Niewątpliwie jest to pozycja warta lektury i godna polecenia nie tylko dla profesjonalistów, którzy na co dzień stykają się z problemem przestępczości, ale także dla wszystkich, którym nie jest obojętny los drugiego człowieka.

dr Tomasz Kupiec

Kierownik Pracowni Genetyki Sądowej

Instytut Ekspertyz Sądowych
im. Prof. dra Jana Sehna w Krakowie

Kolejna zbiorowa praca pod redakcją dr Joanny Stojer-Polańskiej z pewnością nie należy do pozycji, obok których można przejść obojętnie. Nie jest to lektura ani lekka, ani łatwa. Ale chyba nie taka miała być. Padają w niej oskarżenia i mocne słowa kierowane w stronę organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, instytucji powołanych do szeroko pojętej ochrony dóbr człowieka. Każda opisana w książce sprawa jest inna. Są też historie, które tylko dzięki ogromnej determinacji, ciężkiej pracy i wytrwałości policjantów, prokuratorów, sędziów i innych osób zaangażowanych w rozwikłanie poszczególnych zagadek, znalazły swój finał. Nie zawsze szczęśliwy. Trudno bowiem mówić o szczęśliwym końcu, poznając historię, gdzie odnajdywane jest ciało osoby. Często jednak ujawnienie miejsca, w którym ono spoczywa, stanowi o tym, że sprawca może być ukarany, a rodzina i bliscy mają szansę na zakończenie, ciągnącej się nawet latami, żałoby. Wiara w  sprawiedliwość i w innych ludzi, poczucie ulgi po trwającej w nieskończoność niepewności, to mimo wszystko pozytywne uczucia.

Autorzy „Przypadków kryminalnych (…)”, doświadczeni eksperci i specjaliści, przedstawiciele różnych służb, środowisk akademickich, biegli, ale też osoby, którym nie jest obojętny los pokrzywdzonych ludzi, zmierzyli się z historiami, które chwilami wydają się być szokujące, wręcz niewiarygodne. W wielu przypadkach można było zapobiec takiemu, a nie innemu rozwojowi wydarzeń, popełnionemu zabójstwu, samobójstwu, czy o wiele szybciej rozwiązać konkretną sprawę.

Losy kobiet opisane na kolejnych kartach książki ukazują nie tylko słabe strony ludzkiej natury, obnażają również  bezwzględność i obojętność instytucji i organów powołanych do ochrony najwyższych dóbr człowieka. W wielu z opisanych historii ślepa wydaje się być nie tylko Temida. Ślepi pozostają ludzie, którym ofiary ufają i wierzą. Kobiety będące ofiarami przemocy – i fizycznej i psychicznej, dodatkowo „karane” przez osoby z bliskiego otoczenia
i opinię publiczną za swoją naiwność, bezradność, brak reakcji na krzywdę, której doznają one same albo osoby będące pod ich opieką, ulegają wtórnej wiktymizacji. Spirala nieszczęść, która je dotyka, nakręca się jeszcze bardziej i wpadają w błędne koło, z którego trudno wyjść.

Bohaterki „Przypadków (…)” to kobiety w różnym wieku, z różnych środowisk, o różnym pochodzeniu, wykształceniu, statusie materialnym. Łączy je jednak jedna wspólna cecha: wszystkie próbują walczyć. Pomimo trudności i beznadziejności sytuacji, w jakiej się znalazły, funkcjonują w świecie narzuconym im przez los. Częstokroć opuszczone, zaniedbywane i wykorzystywane już od wczesnego dzieciństwa, przystosowują się do panującej wokół rzeczywistości. Postawione pod ścianą, wyciągają ostatnią, najwyższą kartę obronną, jaka im została – stawiają na szali swoje lub cudze życie.

„Przypadki kryminalne – przestępstwa przeciwko kobietom” to lektura godna polecenia wszystkim, którym nie jest obojętny drugi człowiek. Autorom tej pozycji z pewnością nie jest. To bardzo cenna praca, która skłania do refleksji i mobilizuje. Jednych do jeszcze lepszego i skuteczniejszego działania, innych do bliższego przyjrzenia się poruszonym w niej problemom.

mł. insp. Małgorzata Puzio-Broda
Radca Wydziału Poszukiwań i Identyfikacji Osób
Biura Kryminalnego
Komendy Głównej Policji

Recenzja:
Magdalena Bednarek, Danuta Piniewska-Róg, Joanna Pulit

ISBN

978-83-66353-18-3  /cz-b/ cena 47.00 zł
978-83-66353-19-0  /kolor/ cena 57,00 zł
978-83-66353-20-6 /e-book/

Podczas pracy nad książką „Niesamowite przygody funkcjonariuszy na czterech łapach i kopytach” poznałyśmy tyle niezwykłych psów i koni, że konieczne stało się wydanie tych historii w dwóch książkach. Dlatego też już dziś pokazujemy okładkę kolejnych historii o czworonożnych bohaterach. Wyjazdów do zwierzaków było sporo. Wszystkie spotkania będą opisane w książeczce. Będzie sporo ilustracji i zdjęć. Wszystko oczywiście wydane w serii kryminalistycznej dla dzieci i młodzieży przez Wydawnictwo Naukowe Silva Rerum.

Joanna Stojer-Polańska, Lena Polańska, Maja Polańska

Posłuchaj audycji w TOK fm – rozmowa z Autorką na temat zwierząt służbowych i książki: https://audycje.tokfm.pl/podcast/80167,Ma-24-lata-i-zasluzyl-na-emeryture-ktorej-nie-dostanie

Pobierz darmowy plik DEMO: KONIE i PSY II – DEMO

I jak zwykle wspieramy Fundacje ratujące zwierzęta. Plik do pobrania: Bahati i Mondo Cane

Fragmenty recenzji:

dr Danuta Piniewska-Róg:

Jeśli poszukujemy głosu dziecka, które mieszka w naszej duszy to gorąco polecam tę książkę. Piękne i wzruszające opowiadania o losach psich i konnych bohaterów. Poznamy ich trudną i niejednokrotnie niebezpieczną pracę na rzecz ludzi i ich bezpieczeństwa. Kiedy trzeba przywrócić porządek, uratować osobę, znaleźć ciało czy rozpoznać ślad, to stają na wysokości zadania, czasem poświęcając swoje zdrowie, a nawet i życie. Zwierzęta w służbie człowiekowi są mu bezgranicznie oddane. I pomimo tak wymagającej pracy, są to zwierzęta radosne, pełne miłości do dzieci, osób niepełnosprawnych czy chorych. Te wszystkie wspaniałe cechy ich charakteru i historie poznajemy dzięki wielkiemu zaangażowaniu Autorek, które objeździły całą Polskę, by mogła powstać ta książka. Jest ona hołdem oddanym zwierzętom w służbie człowiekowi i ich prawdziwej przyjaźni.

Joanna Pulit, Zoosfera:

Książka o niezwykłych przygodach funkcjonariuszy na 4 łapach i kopytach to przedstawienie historii zwierząt służbowych na wesoło. Z jednej strony pokazane są  ich spektakularne akcje, jak na przykład szukanie narkotyków Bony ze Straży Granicznej, która pomimo zakończonych przez funkcjonariuszy  poszukiwań  wyszukała kolejne narkotyki i czekała, aż przewodnik zauważy, że je odnalazła. Z drugiej strony widzimy, że każdy bohater tej książki miewał w swoim życiu bardzo zabawne sytuację, które niejednego pewnie rozbawiły do łez. Niektóre nawet na służbie nie mogły oprzeć się pokusie zjedzenia smakołyka. Książka ta pokazuje, że pomimo, iż zwierzęta na służbie są dla nas superbohaterami, czasami po prostu są zwierzakami, które  potrzebują odpocząć i nieraz mocno narozrabiać. Ciekawym akcentem są rysunki młodej ilustratorki Lenki, dzięki nim możemy  zobaczyć naszych bohaterów oczami dzieci.

Magdalena Bednarek, Pracownia Arete

Z każdej strony książki przebija pasja i zaangażowanie Autorek, które wszystkie przytoczone historie usłyszały w czasie swoich podróży i pracy. Prosty język czyni książkę przystępną w lekturze, nawet dla najmłodszych Czytelników. Empatyczny stosunek do zwierząt oraz umiejętność dostrzegania ich indywidualizmu łączą się z merytoryczną wiedzą i znajomością specyfiki pracy służb mundurowych, dzięki czemu Czytelnik ma szansę zyskać nowe spojrzenie na relacje między ludźmi i zwierzętami.

Recenzja:
Magdalena Bednarek, Danuta Piniewska-Róg, Joanna Pulit

ISBN 978-83-66353-14-5 /druk kolor/ – cena 57,00 zł
ISBN 978-83-66353-12-1 /druk czarno-biały/ – cena 47,00 zł
ISBN 978-83-66353-13-8 /e-book/

Stron 175

Plik DEMO do darmowego pobrania /kliknij/: KONIE i PSY I – DEMO small

Posłuchaj rozmowy o książce w TOKfm: https://audycje.tokfm.pl/podcast/80167,Ma-24-lata-i-zasluzyl-na-emeryture-ktorej-nie-dostanie

To pasjonująca książka dla dorosłych i młodych Czytelników ze wspaniałymi ilustracjami młodych rysowniczek, a także naszej nieocenionej graficzki i artystki Eli Krenz. Każda okładka jej autorstwa zawiera pewną zagadkę rysunkową do rozwiązania – tak jest i w tej pozycji.

Niesamowite przygody funkcjonariuszy na czterech łapach i kopytach – w poszukiwaniu śladów kryminalistycznych, autorzy Joanna Stojer-Polańska, Maja Polańska, Lena Polańska – to kontynuacja serii kryminalistycznej dla dzieci. Pasjonujące opowieści o tym, jak to psy i konie służbowe pomogły w odnalezieniu sprawców i rozwiązaniu zagadki kryminalnej. Także o tym, jak funkcjonariusze na czterech łapach pomagają w zapewnieniu bezpieczeństwa i jak bardzo są pomocni w służbach mundurowych.

Piszemy też o tym, że ci funkcjonariusze nie otrzymują państwowej emerytury, choć zwierzęta służbowe solidnie sobie na to zapracowały! A dlaczego? Tego właśnie nie wie nikt, a już najmniej wszystkie kolejne rządy, zarówno po 1989 roku, jak te będące u władzy  wcześniej… Opcja polityczna nie ma tu nic do rzeczy – tu akurat wszyscy byli, niestety, wyjątkowo zgodni w bezczynności wobec emerytowanych funkcjonariuszy na czterech łapach i kopytach. Bardzo liczymy na to, że to się kiedyś zmieni…

Publikacja recenzowana, opiniowana przez pedagoga, zootechnika oraz biologa, przydatna w edukacji dla bezpieczeństwa dzieci i młodzieży.

Fragmenty recenzji:

dr Danuta Piniewska-Róg:

Jeśli poszukujemy głosu dziecka, które mieszka w naszej duszy to gorąco polecam tę książkę. Piękne i wzruszające opowiadania o losach psich i konnych bohaterów. Poznamy ich trudną i niejednokrotnie niebezpieczną pracę na rzecz ludzi i ich bezpieczeństwa. Kiedy trzeba przywrócić porządek, uratować osobę, znaleźć ciało czy rozpoznać ślad, to stają na wysokości zadania, czasem poświęcając swoje zdrowie, a nawet i życie. Zwierzęta w służbie człowiekowi są mu bezgranicznie oddane. I pomimo tak wymagającej pracy, są to zwierzęta radosne, pełne miłości do dzieci, osób niepełnosprawnych czy chorych. Te wszystkie wspaniałe cechy ich charakteru i historie poznajemy dzięki wielkiemu zaangażowaniu Autorek, które objeździły całą Polskę, by mogła powstać ta książka. Jest ona hołdem oddanym zwierzętom w służbie człowiekowi i ich prawdziwej przyjaźni.

Joanna Pulit, Zoosfera:

Książka o niezwykłych przygodach funkcjonariuszy na 4 łapach i kopytach to przedstawienie historii zwierząt służbowych na wesoło. Z jednej strony pokazane są  ich spektakularne akcje, jak na przykład szukanie narkotyków Bony ze Straży Granicznej, która pomimo zakończonych przez funkcjonariuszy  poszukiwań  wyszukała kolejne narkotyki i czekała, aż przewodnik zauważy, że je odnalazła. Z drugiej strony widzimy, że każdy bohater tej książki miewał w swoim życiu bardzo zabawne sytuację, które niejednego pewnie rozbawiły do łez. Niektóre nawet na służbie nie mogły oprzeć się pokusie zjedzenia smakołyka. Książka ta pokazuje, że pomimo, iż zwierzęta na służbie są dla nas superbohaterami, czasami po prostu są zwierzakami, które  potrzebują odpocząć i nieraz mocno narozrabiać. Ciekawym akcentem są rysunki młodej ilustratorki Lenki, dzięki nim możemy  zobaczyć naszych bohaterów oczami dzieci.

Magdalena Bednarek, Pracownia Arete

Z każdej strony książki przebija pasja i zaangażowanie Autorek, które wszystkie przytoczone historie usłyszały w czasie swoich podróży i pracy. Prosty język czyni książkę przystępną w lekturze, nawet dla najmłodszych Czytelników. Empatyczny stosunek do zwierząt oraz umiejętność dostrzegania ich indywidualizmu łączą się z merytoryczną wiedzą i znajomością specyfiki pracy służb mundurowych, dzięki czemu Czytelnik ma szansę zyskać nowe spojrzenie na relacje między ludźmi i zwierzętami.

Recenzja naukowa
prof. nadzw. dr hab. Katarzyna Chałubińska-Jentkiewicz
prof. zw. dr hab. Jacek Sobczak

ISBN 978-83-65697-95-0 – druk oprawa miękka /cena 57,00 zł/
ISBN 978-83-65697-96-7 – e-book

Demo do darmowego pobrania - Kakareko demo

Spis treści
Wstęp…………………………………………………………………………………………. 7
I. Pojęcie filmu, kinematografii i praw filmowych……………………………. 23
1. Wprowadzenie………………………………………………………………………… 23
2. Problemy terminologiczne ………………………………………………………… 29
3. Utwór audiowizualny ………………………………………………………………. 31
4. Wideogram…………………………………………………………………………….. 41
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 45
II. Film w polskim systemie prawnym do wejścia w życie ustawy
z 1994 r………………………………………………………………………………….. 47
1. Pierwsze regulacje prawa filmowego w Polsce niepodległej………………. 47
2. Prawo filmowe pod rządami ustawy z 10 lipca 1952 r…………………….. 54
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 64
III. Międzynarodowe standardy prawa filmowego……………………………… 65
1. Różnorodność systemów…………………………………………………………… 65
2. Film w systemie powszechnego (uniwersalnego) prawa
międzynarodowego publicznego…………………………………………………. 68
A. Konwencja berneńska…………………………………………………………… 68
B. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych
i Kulturalnych…………………………………………………………………….. 71
C. Akty normatywne UNESCO…………………………………………………. 79
D. Traktaty Światowej Organizacji Własności Intelektualnej…………… 87
3. Prawo filmowe w prawie Unii Europejskiej………………………………….. 91
A. Ramy Traktatów…………………………………………………………………… 91
B. Dyrektywa 2006/116/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie czasu ochrony prawa
autorskiego i niektórych praw pokrewnych……………………………… 94
C. Filmowe utwory osierocone…………………………………………………… 98
D. Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia
22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów
praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym…. 103

E. Problem pomocy państwa dla produkcji filmów i innych utworów
audiowizualnych…………………………………………………………………. 107
4. Film w systemie prawa Rady Europy…………………………………………… 121
A. Zalecenie Komitetu Ministrów Rady Europy z 14 maja 1985 r.
o ochronie dziedzictwa filmowego………………………………………….. 122
B. Inne zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy dotyczące
produkcji filmowej, audiowizualnej i telewizyjnej……………………… 127
5. Film jako komponent kultury w systemie prawnym Organizacji
Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie……………………………………… 128
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 130
IV. Podmiot praw filmowych………………………………………………………….. 131
1. Producent………………………………………………………………………………. 131
A. Współautorstwo utworu audiowizualnego ……………………………….. 131
B. Autorstwo dzieł filmowych w ustawie z 29 marca 1926 r.
o prawie autorskim……………………………………………………………… 138
C. Ewolucja praw producenta do utworu audiowizualnego …………….. 142
D. Problem domniemania ………………………………………………………… 150
E. Obowiązki i prawa producenta……………………………………………….. 161
F. Prawo producenta do dokonywania bez zgody twórców utworów
audiowizualnych, tłumaczeń na różne wersje językowe………………. 171
2. Autorzy utworów wkładowych…………………………………………………… 173
3. Prawa producenta a prawa twórców utworów wkładowych…………….. 182
4. Reżyser…………………………………………………………………………………… 185
5. Scenarzysta……………………………………………………………………………… 196
6. Kompozytor. Muzyka w filmie…………………………………………………… 200
7. Artyści wykonawcy …………………………………………………………………. 207
Podsumowanie……………………………………………………………………………. 219
Zakończenie…………………………………………………………………………………. 221
Źródła…………………………………………………………………………………………. 227

Wstęp
Film pojmowany bywa przede wszystkim jako fenomen artystyczny, dzieło
sztuki, element kultury. Przez film są wyrażane emocje o bardzo różnym charakterze.
Podobnie jak różne emocje są przedmiotem przekazu literackiego, prozatorskiego
bądź poetyckiego. Oczywiście spełnia on różne cele: ma dostarczać rozrywki,
bawić i śmieszyć, przekazywać wizję świata formułowaną przez jego twórców,
przerażać, komentować, kreślić prognozy, oczekiwania, alternatywne wersje historii,
zmuszać do refleksji. Film fabularny podejmuje analizę psychologiczną fikcyjnych
bohaterów bądź stara się dociec motywów postępowania rzeczywistych
uczestników różnych zdarzeń historycznych, uczyć, wychowywać bądź jedynie
przekazywać informacje o florze, faunie, zjawiskach atmosferycznych bądź wypadkach
politycznych. Film odgrywa także ważną rolę polityczną i propagandową, na
zwracano wielokrotnie uwagę w literaturze. Może mieć w związku z tym charakter
komercyjny bądź niekomercyjny. Służy jednak, jak rzadko który rodzaj sztuki,
kształtowaniu świadomości politycznej, społecznej, narodowej i kulturowej. Jest
doskonałym narzędziem agitacji, na co zwrócono już uwagę dość wcześnie. Jest
więc film instrumentem polityki, ale przede wszystkim jest lub stara się być dziełem
sztuki. W tej płaszczyźnie film stanowi pole zainteresowania filmoznawców,
medioznawców, kulturoznawców, specjalistów z zakresu propagandy. Oczywiście
może pełnić i pełni, niekiedy zresztą wyłącznie, funkcję reklamową, stając się tej
sytuacji obiektem badań specjalistów, zajmujących się tą dziedziną.
Zwracając uwagę na film jako dzieło sztuki oraz na jego złożone cele i zadania,
zapomina się zwykle, że jest to także obiekt będący przedmiotem obrotu oraz dzieło
podporządkowane prawu autorskiemu. W przeszłości nie zauważano jednak, że
film jest bardzo specyficznym utworem, nie zawsze dostrzegano złożoność działań,
w wyniku których powstaje i związanych z tym problemów, dotyczących praw
twórców. Długi czas negowano istnienie prawa filmowego jako dyscypliny bądź
subdyscypliny naukowej. W chwili obecnej w doktrynie niemieckiej, francuskiej,
włoskiej i amerykańskiej nie ma w gruncie rzeczy wątpliwości co do tego, że

wykształciła się nowa dyscyplina lub ewentualnie subdyscyplina naukowa – wyrosła
z prawa autorskiego. W dużej mierze negowanie faktu, że prawo filmowe osiągnęło
taki status jest efektem zaprzeczania, że prawo ochrony własności intelektualnej,
a w jego ramach m.in. prawo autorskie – związane, czemu nie należy zaprzeczać,
z prawem cywilnym, ale przecież nie tylko – stało się odrębną dyscypliną naukową.
Z podobnymi kłopotami zmaga się prawo medyczne, którego istnienia jeszcze
pięćdziesiąt lat temu w ogóle nie zauważano. Stwierdzając powyższe, trzeba zaważyć,
że film jest przedmiotem regulacji nie tylko krajowych, ale i norm, które powstały
i istnieją w obszarze powszechnego (uniwersalnego) prawa międzynarodowego
publicznego oraz, co szczególnie ważne, praw regionalnych w odniesieniu do
Europy – Rady Europy, Unii Europejskiej i w mniejszym stopniu OBWE. Mimo
że istniejące w ramach tych systemów akty normatywne wydają się być względem
siebie kompatybilne i wyrażają w nieco innych sformułowaniach w gruncie rzeczy
podobne myśli, to godzi się zauważyć, że przepisy Unii Europejskiej w większym
stopniu od pozostałych systemów zwracają uwagę na gospodarcze aspekty produkcji
filmowych. System powszechnego (uniwersalnego) prawa, zwłaszcza stanowionego
pod auspicjami UNESCO, dostrzega głównie aspekty wolnościowe, podobnie
zresztą jak prawo Rady Europy.
Celem pracy jest ukazanie aspektów prawnych działalności filmowej, podkreślenie,
że film w obecnej dobie nie powstaje i nie funkcjonuje jedynie w granicach
obowiązującej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zamiarem autorki
było zwrócenie uwagi na wszystkie normy wspomnianych wyżej systemów
prawnych, które z natury rzeczy dotyczą twórców polskich. Konieczne okazało
się jednak ukazanie rozwiązań zawartych w pierwszych polskich regulacjach, odnoszących
się do zjawiska filmu, gdyż w dużej mierze zaważyły one na kształcie
późniejszych norm prawnych i na całej koncepcji pojmowania filmu w prawie polskim.
Ambicją pracy było ustalenie zakresu praw przysługujących zarówno producentowi,
jak i współtwórcom filmu oraz podjęcie dyskusji co do charakteru praw
filmowych.
Generalna teza pracy sprowadza się do twierdzenia, że obecna regulacja prawna
statusu twórców utworów audiowizualnych jest wynikiem dość długiego procesu
ewolucji, mającej korzenie jeszcze w ustawie o prawie autorskim z 1926 r.,
a której ostateczny kształt zaistniał pod wpływem regulacji w Konwencji berneńskiej
w tekście paryskim z 24 lipca 1971 r., a więc powszechnego (uniwersalnego)
międzynawowego prawa publicznego, a także w następstwie rozwiązań prawa Unii
Europejskiej oraz Rady Europy. Przyjęte w Polsce w tej kwestii rozwiązania normatywne
są całkowicie zgodne z istniejącymi standardami prawnymi, istniejącymi
zarówno w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie publicznym,

jak i w europejskich systemach regionalnych. Wypada jednak zwrócić uwagę, na
fakt, że w systemach tych wzrasta status reżysera wobec innych twórców utworu
audiowizualnego. Zarówno na gruncie Konwencji berneńskiej, jak i w dokumentach
prawa unijnego określa się go mianem „głównego reżysera”. Wprawdzie terminologia
ta nie zaistniała jeszcze w polskich aktach normatywnych, ale znalazła już
obywatelstwo zarówno w doktrynie, jak i w dorobku polskiej judykatury – w uzasadnieniach
licznych orzeczeń. Można oczekiwać, że w tym względzie nastąpią,
z jakiś czas, zmiany w odpowiednich przepisach.
Tak sformułowanej tezie towarzyszy pięć hipotez badawczych. Pierwsza z nich
wychodzi z założenia, że kształt normatywny polskich rozwiązań prawnych w zakresie
prawa do utworów audiowizualnych (prawa filmowego) jest wypadkową
zmian organizacyjnych i technologicznych w zakresie produkcji utworów audiowizualnych.
Ich efektem jest zwiększanie się liczby specjalistów współpracujących
przy powstawaniu utworów audiowizualnych, przy czym nie da się zaprzeczyć, że
działalność większości z nich, chociaż nie zawsze i nie w całości, ma charakter
twórczy. Kształt art. 69 p.a.p.p., kluczowego w zakresie ustalenia grona osób wnoszący
twórczy wkład w powstawanie takiego utworu, daje praktyczną możliwość
rozszerzania tej grupy o dodatkowe, niewymienione w zawartym w treści przepisu
nieenumeratywnym wyliczeniu. Oczywiście ewentualne zmiany przyjętego rozwiązania
mogą zostać poprzedzone stanowiskami judykatury.
Kolejna hipoteza odnosi się do statusu prawnego producenta. W chwili, gdy
trzy lata temu przystępowano do konceptualizacji podjętego w monografii problemu,
wydawało się, że zaistniały w Polsce zdecentralizowany model organizacji
produkcji audiowizualnej będzie zmierzał w kierunku rozwiązań przyjętych na zachodzie
Europy. Przedstawiane obecnie propozycje nowelizacji zdają się wskazywać
na to, że preferowany jest zupełnie inny kierunek zmian w zakresie produkcji
utworów audiowizualnych. W miejsce istniejących studiów filmowych powstać ma
jeden scentralizowany ośrodek producencki. W ten sposób ustawodawca zdaje się
dążyć do przywrócenia rozwiązań znanych z okresu przed transformacji, opartych
o rozwiązania ustawy o prawie autorskim z 1952 r., preferujących dominującą rolę
producenta, który, co należy przypomnieć, posiadał szczególne uprawnienia. Także
z tych względów więc konieczne było nawiązanie w treści monografii do wspomnianych
rozwiązań normatywnych zawartych w ustawie z 1952 r.
Zauważyć należy, że wszystkie systemy prawa międzynarodowego, zarówno
powszechnego (uniwersalnego), jak i europejskich systemów regionalnych, ukierunkowane
są na wzmocnienie pozycji reżysera, akcentując jednocześnie znaczenie
twórców utworów wkładowych. W tej sytuacji przyjęcie modelu scentralizowanego
z dominującą faktycznie pozycją producenta spowoduje dysonans między

rozwiązaniami tego modelu a koncepcjami istniejącymi w państwach członkowskich
Unii Europejskiej. W efekcie albo takowa koncepcja poniesie klęskę i nie zostanie
wprowadzona w życie, albo zostanie zaakceptowany model istniejący w państwach
unijnych w jednej z jego odmian. Założeniem koncepcji centralistycznej jest – co
wyraźnie widać – to, że administracja publiczna osiągnie pełną kontrolę nad produkcją
utworów audiowizualnych, będąc jedynym źródłem państwowego finansowania
kinematografii. Oczywiście taka sytuacja wymusi współpracę podmiotów,
które z różnych względów nie uzyskają takich subwencji, z instytucjami państw
członkowskich Unii Europejskiej. Te okoliczności tłumaczą, dlaczego tak obszernie
i szczegółowo przedstawiono w tekście monografii rozwiązania unijne i towarzyszące
im judykaty.
Trzecia hipoteza sprowadza się do stwierdzenia, że istniejące w polskim prawie
autorskim domniemanie, sformułowane w art. 70 ust. 1 p.a.p.p., zaspokaja
całkowicie interesy producenta, nie krzywdząc w żaden sposób twórców utworów
wkładowych.
Czwarta hipoteza wskazuje na fakt, iż stosowne wynagrodzenie, o jakim mowa
w treści art. 70 ust. 21 pkt 2–4 p.a.p.p. odpowiada założeniom, zawartych w licznych
aktach prawa międzynarodowego, implementowanych do prawa polskiego.
W szczególności, w dyrektywie 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych
aspektów praw autorskich i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym.
Piąta hipoteza odnosi się do sytuacji artystów wykonawców, którzy, co oczywiste,
nie są współtwórcami utworu audiowizualnego, ale nie da się zaprzeczyć
o ich decydującej roli w sukcesie lub klęsce finansowej takowego utworu. Z faktu
tego niewątpliwie zdawał sobie sprawę polski ustawodawca, wskazując artystów
wykonawców, obok współtwórców utworu audiowizualnego, jako tych, którzy są
uprawnieni do wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania
utworu audiowizualnego w kinach oraz stosownego wynagrodzenia z racji
pozostałych wskazanych w art. 70 21 pkt 2-3 p.a.p.p. tytułów.
Tak określonym celowi, tezie i hipotezom pracy podporządkowany został
układ jej treści. W rozdziale pierwszym, poświęconym w pierwszym rzędzie problemom
terminologicznym, podjęto próbę osadzenia zjawiska filmu jako szczególnego
typu utworu, będącego obiektem dociekań różnych dyscyplin naukowych.
Starano się tu wskazać na kluczowy problem, przed którym stanęli ustawodawcy,
zmierzający do stworzenia przepisów, chroniących twórców dzieła filmowego: czy
normy te powinny stać na straży uprawnień twórców czy producentów, których
wkłady finansowe i zdolności organizacyjne umożliwiały pracę nad filmem? Zdając
sobie sprawę, że w optyce europejskiej film jest kojarzony ze sztuką i kulturą
narodową oraz jej dziedzictwem, odrzucono jednak kuszącą perspektywę rozważań

dotyczących filmu jako dobra kultury narodowej, badania kwestii odnoszących się
do prawa do kultury, dostępu do kultury, a także kwestii dotykających jego wpływu
na kształtowanie świadomości politycznej. Nie oznacza to jednak, że w ten
sposób autorka afirmuje rozwiązanie przyjęte w systemie prawnym USA, gdzie
film jako udostępniony utwór jest towarem, a dobro publiczne przedkładane jest
nad indywidualny interes twórcy. Zamiarem piszącej te słowa było ograniczenie się
do zasygnalizowania tych ważnych treści i skupienie się na warstwie normatywnej.
Inna koncepcja poważnie rozszerzyłaby tekst monografii, rozsadzając jej treść prze
to utrudniałaby jej percepcję przez odbiorców. W rozdziale tym konieczne było
podjęcie kluczowego dla rozważań problemu utworu audiowizualnego, zwrócenie
uwagi na jego rozmaite pojmowanie oraz wskazanie relacji z pojęciem wideogramu.
W kolejnym rozdziale należało poświęcić uwagę analizie rozwiązań, zawartych
w pierwszych polskich regulacjach normatywnych po odzyskaniu niepodległości
przez Rzeczpospolitą po I wojnie światowej. W dalszej części konieczne było odniesienie
się do funkcjonowania utworów filmowych w reżimie prawa autorskiego
z 10 lipca 1952 r. Te krótkie rozważania wydawały się niezbędne, zważywszy,
że na tle rozwiązań normatywnych najpierw z okresu międzywojennego, a potem
związanych z ustawą z 1952 r., kształtowały się poglądy dotyczące sytuacji podmiotu
praw filmowych, których refleksem były rozwiązania przyjęte obowiązującej
ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r. Trzeci z rozdziałów
monografii poświęcony został prezentacji międzynarodowych standardów prawa
filmowego, najpierw w systemie powszechnego (uniwersalnego) prawa międzynarodowego
publicznego, w ramach którego ukazano Konwencję berneńską, Międzynarodowy
Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych, akty normatywne
UNESCO oraz traktaty Światowej Organizacji Własności Intelektualnej.
W dalszej części tego rozdziału zaprezentowano unormowania prawne odnoszące
się do prawa filmowego w prawie Unii Europejskiej, analizując ramy traktatów
oraz rozwiązania przyjęte w dyrektywach. Następnie zanalizowano zalecenia Komitetu
Ministrów Rady Europy, aby na koniec przedstawić stanowisko OBWE,
która wyraźnie pojmuje film jako jeden z komponentów kultury, nie wdając się
w głębsze rozważania prawne.
Zasadniczy trzon rozważań zawarty został w obszernym rozdziale czwartym.
Podjęto w nim problem pojmowania filmu jako współautorskiego utworu audiowizualnego.
Zajęto się ewolucją praw producenta do takowego utworu, szczególnie
akcentując kwestie jego obowiązków i praw, w tym także praw do dokonywania bez
zgody twórców utworów audiowizualnych tłumaczeń na różne wersje językowe.
W dalszej części tego rozdziału przeprowadzono analizę praw twórców utworów
wkładowych, rozważając związki tych praw z prawami producenta. Szczególniejszą

uwagę poświęcono prawom reżysera, scenarzysty i kompozytora. Wynikało to
z faktu, że właśnie sytuacja tych trzech podmiotów praw filmowych stała się obiektem
rozważań w doktrynie oraz w licznych judykatach sądów. Co ciekawe, poza
kilkoma kwestiami, odnoszącymi się do operatorów i lektorów, pozostali współtwórcy
utworów audiowizualnych nie byli obiektem szerszych rozważań doktryny,
nie doszło także wykształcenia linii orzeczniczej. Odnotowano w toku rozważań
w tym rozdziale umocnienie, pod wpływem rozwiązań normatywnych Unii Europejskiej
oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, pozycji
reżysera. Nie tylko w systemie prawa unijnego, lecz także w tekstach polskich
judykatów oraz coraz częściej w doktrynie nosi on miano „głównego reżysera”,
co nastąpiło pod wyraźnym i jednoznacznym wpływem rozwiązań unijnych. Nie
można zaprzeczyć, że zmierza to wyraźnie do uznania, że reżyser jest, może nie tyle
głównym, co najważniejszym ze współtwórców utworu audiowizualnego.
Z pewnymi wahaniami omówiono w tym miejscu sytuację prawną artystów
wykonawców, zwracając uwagę, że w świetle art. 69 ustawy o prawie autorskim
i prawach pokrewnych z 1994 r. nie należą oni do grona współtwórców utworu audiowizualnego.
Chociaż jeśli, niezależnie od roli aktora, wezmą udział w tworzeniu
filmu w charakterze np. reżysera, scenografa, kompozytora, operatora, to, oczywiście,
będą współtwórcami, ale nie jako artyści wykonawcy, lecz jako twórcy utworów
wkładowych. W wypadku, gdyby, niezależnie od pracy aktora, wykonywali
także funkcje producenta bądź koproducenta, to przysługiwałyby im, niezaprzeczalnie,
prawa producenta. Podejmując problem sytuacji artystów wykonawców,
miano przy tym także na uwadze fakt, że to właśnie oni przyciągają w pierwszym
rzędzie uwagę publiczności i ich gra decyduje o sukcesie finansowym filmu.
Pragnąc skupić się na problematyce statusu producenta i prawach współtwórców
utworu audiowizualnego, zrezygnowano z omawiania tematyki umów przenoszące
autorskie prawa majątkowe, kwestii dotyczących pól eksploatacji, essentialia
negotii tych umów, licencji etc.
Praca obejmuje swoim zasięgiem chronologicznym generalnie okres od 1926 r.
po dzień dzisiejszy. Cezura wyjściowa znajduje uzasadnienie w wejściu w życie ustawy
z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskim. Należy jednak podkreślić, że w zakresie
umów międzynarodowych, w odniesieniu do Konwencji berneńskiej sięga
wstecz do czasów uchwalenia jej pierwotnego tekstu, a w zakresie polskich aktów
normatywnych wykorzystano także te, które weszły w życie po powstaniu państwo
polskiego, czyli po 1918 r., a więc przed wejściem uchwaleniem ustawy o prawie
autorskim z 1926 r. Cezura końcowa nie jest związana w gruncie rzeczy z żadnym
konkretnym wydarzeniem, gdyż takiego przełomowego wydarzenia, uzasadniającego

jej wyodrębnienie, trudno byłoby się dopatrzeć. Należy jedynie stwierdzić, że
rozważania monografii uwzględniają stan prawny na dzień 1 marca 2019 r.
Zakres terytorialny i rzeczowy wynika z tytułu rozprawy oraz ze wskazania jej
celu. Gwoli uściślenia, należy jedynie zauważyć, że odnosi się ona do terytorium
Rzeczpospolitej Polskiej, pojmowanej jako państwo funkcjonujące w ramach Unii
Europejskiej, państwo członkowskiej Rady Europy, będące także podmiotem prawa
powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego.
Złożony i szeroki charakter problematyki, objętej przedmiotem dociekań,
spowodował konieczność zastosowania takich metod badawczych, które spełniłyby
postulat adekwatności, doprowadzając do osiągnięcia zamierzonych rezultatów.
W pierwszym rzędzie konieczne okazało się zastosowanie takich metod, które mogły
sprostać głównemu celowi, jakim okazała się analiza. Dlatego prezentując zmiany,
jakim podlegały przepisy aktów normatywnych, odnoszących się do podjętego problemu,
należało sięgnąć po metodę historyczną dostarczającą materiału do głębokiej
generalizacji. Okazała się ona niezastąpiona przy konstruowaniu drugiego i trzeciego
rozdziałów. Metodę tę stosowano zarówno w ujęciu pragmatycznym, stawiając
sobie za cel wydobycie z nieobwiązujących już aktów normatywnych danych przydatnych
do wyjaśnienia obecnych rozwiązań normatywnych, jak i w ujęciu genetycznym
(historyczno-krytycznym), starając się wskazać na genezę zjawisk, których
skutki można zaobserwować obecnie. Założenie, że każde zjawisko ma swoją genezę
oraz rodzi określone następstwa, skłaniało do wyboru metody genetycznej, opartej
ponadto na indukcyjnych i dedukcyjnych metodach wnioskowania.
Monografia jest jednak pracą prawniczą w dużej mierze bazującą na analizie
tekstów normatywnych, co uzasadniało zastosowanie całej palety metod prawniczych.
W pierwszym rzędzie należała do nich metoda wykładni tekstu prawnego,
stosowana według wskazań zawartych w koncepcji derywacyjnej w ujęciu prof. Macieja
Zielińskiego. Towarzyszyła jej także analiza lingwistyczna tekstu prawnego,
zarówno w ujęciu topiczno-retorycznym Chaima Perelmana, jak i w nieco mniejszym
stopniu w ujęciu proceduralnym. Oczywiście konieczne było odniesienie się
do hermeneutyki prawniczej jako metody wyjaśniania tekstu. Zastosowanie wspomnianych
metod znalazło swój wyraz w przyjętej metodzie eksplanacji tekstów
polskich aktów normatywnych, jak i aktów prawa międzynarodowego wszystkich
analizowanych systemów. Zmuszało to do posłużenia się metodą leksykalną, co
wynikało z faktu, że wykładnia językowa, zwana także semantyczną lub gramatyczną,

W konstruowaniu pracy nie można było uciec się od metody porównawczej,
pozwalającej na eksplorację głębokich źródeł obowiązującego systemu prawnego,
jak i wychodzącej poza ten system i pozwalającej na odniesienie jego założeń do
wzorców istniejących w powszechnym (uniwersalnym) międzynarodowym prawie
publicznym oraz w regionalnych systemach europejskich. Metoda ta pełniła jednak
jedynie funkcję aplikacyjną.
Z uwagi na fakt, że treść rozdziału trzeciego opiera się na analizie aktów normatywnych
prawa międzynarodowego, w tym zwłaszcza unijnego, należy zwrócić uwagę
na problem wykładni tego ostatniego prawa. Fakt, że wszystkie wersje językowe
Traktatu są w różnym stopniu wiążące, z natury rzeczy może, a nawet musi powodować
trudności, zważywszy, że tłumaczenia tekstu na poszczególne języki członków
Unii nie są precyzyjne i jak wielokrotnie wskazywano w literaturze zachodzą między
nimi różnice. Zaistniałe wątpliwości, niejasności, a nawet sprzeczności między rozmaitymi
wersjami traktatu muszą być usunięte w drodze wykładni. Dokonując jej,
Europejski Trybunał Sprawiedliwości już w wyroku z 5 grudnia 1967 r. akcentował,
że wykładnia powinna mieć charakter jednolity i autonomiczny, a przy jej dokonywaniu
należy koniecznie brać pod uwagę wszystkie wersje językowe, nie ograniczając
się tylko do języka narodowego, lecz uwzględniając inne języki urzędowe
obowiązujące w Unii Europejskiej. Stanowisko to powtórzone zostało w wyroku
z 16 września 2004 r., kiedy podkreślono, że w razie konieczności wykładni prawa
wspólnotowego w przypadku rozbieżności między różnymi wersjami językowymi
przepisu wymaga, aby był on interpretowany zgodnie z logiką i celem regulacji,
której część stanowi. Ta sytuacja diametralnie różni się od tej, która dotyczy prawa
Rady Europy oraz powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego.
Oczywiście, w toku wywodów przedstawiano jedynie ostateczny produkt
wykładni, wskazując na rozbieżności w bardzo nielicznych przypadkach.
Kilkanaście lat później w wyroku z 29 kwietnia 2010 r. Trybunał stwierdził
jeszcze wyraźniej, że w razie różnic między różnymi wersjami językowymi tekstu
Traktatu należy dany przepis interpretować na podstawie ogólnej systematyki
i celu regulacji, którą część on stanowił. Ponadto tekst wtórnego prawa Unii
Europejskiej należy interpretować na tyle, na ile jest to możliwe, przede wszystkim
w zgodzie z ogólnymi zasadami prawa Unii i w szczególności zasadą pewności
prawa. Wskazano, że zasada ta wymaga, aby uregulowanie, które nakłada środki

ograniczające, mające znaczący wpływ na prawa i wolności oznaczonych osób było
jasne i dokładne, tak aby zainteresowane podmioty, w tym osoby trzecie mogły
poznać jednoznacznie treść swoich praw i obowiązków i aby mogły w konsekwencji
podjąć odpowiednie działania. W judykaturze podkreślono też, że potrzeba
jednolitej wykładni przepisów wspólnotowych, uniemożliwia w razie wątpliwości
rozpatrywanie brzmienia danego przepisu w oderwaniu od innych wersji, wymaga
natomiast, by był on interpretowany i stosowany w świetle jego wersji istniejący
w innych językach urzędowych.
Przedmiot monografii wymagał wykorzystania szerokiej i zróżnicowanej bazy
źródłowej oraz odwołania się do literatury przedmiotu. W zakresie źródeł rozprawa
oparta jest w pierwszym rzędzie na materiale normatywnym systemu prawa
powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego, unijnego,
Rady Europy oraz prawa polskiego. Pełen spis aktów normatywnych przynosi dział
Źródła w bibliografii. W tym miejscu wypada jedynie zauważyć, że w odniesieniu
do powszechnego (uniwersalnego) międzynarodowego prawa publicznego, szczególne
znaczenie miał akt paryski Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich
i artystycznych, Powszechna Konwencja o prawie autorskim, Międzynarodowy
Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, Międzynarodowy Pakt
Praw Obywatelskich i Politycznych, Konwencja w sprawie ochrony światowego
dziedzictwa kulturalnego oraz Traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej
o artystycznych wykonaniach i fonogramach, wreszcie Traktat Światowej
Organizacji Własności Intelektualnej o prawie autorskim.
Wśród aktów Rady Europy należy zwrócić w pierwszym rzędzie uwagę na treść
Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz
na zalecenie o ochronie europejskiego dziedzictwa filmowego z 14 maja 1985 r., zalecenie
odnoszące się do relacji między państwem a kinem z 11 maja 1979 r., Europejską
Konwencję o koprodukcji filmowej z 2 października 2002 r., Europejską
Konwencję w sprawie ochrony dziedzictwa audiowizualnego z 8 listopada 2001 r.,
zalecenie w sprawie promocji produkcji audiowizualnej z 14 lutego 1986 r., zalecenie
w sprawie dystrybucji filmów w Europie z 20 marca 1987 r., zalecenie dotyczące
prywatnego kopiowania przekazów dźwiękowych i audiowizualnych z 18 stycznia
1988 r., zalecenie odnoszące się do problemu piractwa praw autorskich i pokrewnych
z 18 stycznia 1988 r., zalecenie w sprawie środków ochrony praw autorskich

i pokrewnych oraz zwalczania piractwa w środowisku cyfrowym z 5 września 2001 r.
oraz zalecenie w sprawie środków służących wzmocnieniu ochrony praw pokrewnych
organizacji nadawczych z 11 września 2002 r. Wykorzystano szczególnie liczne
i różnorodne akty normatywne z zakresu prawa Unii Europejskiej, których pełen
wykaz zawarto w zestawieniu źródeł w bibliografii. Szczególnie cenne okazały się
rozwiązania zawarte w dyrektywach Rady oraz Parlamentu Europejskiego i Rady,
których wpływ na rozwiązania polskie okazał się bardzo istotny.
W zakresie prawa polskiego należy wskazać, że odniesiono się do kolejnych
ustaw, zawierających regulacje w zakresie prawa autorskiego, a więc ustaw
z 29 marca 1926 r. i z 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim oraz obowiązującej ustawy
z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mając oczywiście
na względzie kolejne nowelizacje tej ustawy. Nie sposób było pominąć przepisów
Konstytucji oraz ustaw: z 13 marca 1933 o filmach i ich wyświetlaniu, z 15 grudnia
1951 r. o kinematografii, z 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji. Niezbędne
było także odniesienie się do licznych aktów wykonawczych.
Wśród źródeł należy podnieść fakt wykorzystania obszernego orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a wśród judykatów sądów polskich
orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sąd Administracyjnego,
wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sądów apelacyjnych,
okręgowych i b. sądów wojewódzkich.
Szczegółowe omówienie literatury, której pełne zestawienie znajduje się w bibliografii,
znacząco przekraczałoby objętość, jaką zwyczajowo wypada we wstępie
przeznaczyć dla tej kwestii. Dlatego ograniczyć się należy do prac, które okazały
się najważniejsze przy opracowywaniu, zarówno całej monografii, jak i jej poszczególnych
części. Do takich dzieł niewątpliwie należą obok Prawa autorskiego pod
red. J. Barty stanowiącego tom XIII Systemu prawa prywatnego pod red. Z. Radwańskiego, komentarze do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: pod
red. J. Barty i R. Markiewicza, a także D. Flisaka. Ponadto wskazać tu należy niezwykle
ważną monografię E. Traple, z której szczególnie istotne była treść zawarta
w rozdziale VIII podrozdział 5 Umowy o produkcję i eksploatację utworu audiowizualnego,
a obok niej książki autorstwa P. Ślęzaka. /Fragment/

Recenzenci:
prof. dr hab. Marek Chmaj
prof. dr hab. Jacek Sobczak

ISBN

• 978-83-65697-87-5 – Książka w miękkiej oprawie /cena 55,00 zł/
• 978-83-65697-68-4 - Książka w twardej oprawie /cena 65,00 zł/
• 978-83-65697-88-2 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia /e-Pub/
• 978-83-65697-69-1 - Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia  /PDF/

Spis treści
Wstęp………………………………………………………………………………………………. 13
Introduction…………………………………………………………………………………….. 19
Вступление……………………………………………………………………………………… 25
Wykaz skrótów…………………………………………………………………………………. 31
Rozdział I. Problemy definicyjne i metodologiczne…………………………….. 33
1. Spór o pojęcie narodu……………………………………………………………………….. 33
2. Pojęcie tożsamości narodowej…………………………………………………………… 46
3. Świadomość narodowa……………………………………………………………………… 58
4. Grupa etniczna………………………………………………………………………………….. 62
Rozdział II. Pojmowanie mniejszości narodowych
i ich definiowanie w prawie międzynarodowym…………………………………. 71
1. Pojmowanie mniejszości narodowych w doktrynie…………………………… 71
2. Normatywne ujęcie mniejszości narodowej w prawie
międzynarodowym……………………………………………………………………………. 85
3. Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych………….. 99
4. Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych………………….. 104
5. Problem mniejszości narodowych i wielokulturowości w prawie
Unii Europejskich……………………………………………………………………………… 107
6. Język jako wyznacznik tożsamości mniejszości…………………………………. 120
A. Język jako element tożsamości…………………………………………………….. 121
B. Języki Unii Europejskiej………………………………………………………………. 124
C. System językowy Unii Europejskiej……………………………………………… 128
D. Języki urzędowe i robocze Unii Europejskiej……………………………….. 131
E. Problemy językowe w postępowaniu przed Trybunałem
Sprawiedliwości UE…………………………………………………………………….. 135
F. Problemy wykładni językowej w praktyce Trybunału
Sprawiedliwości UE…………………………………………………………………….. 138
G. Języki półoficjalne w świetle konkluzji Rady……………………………….. 140
Rozdział III. Mniejszości narodowe w polskim porządku prawnym…….. 151
1. Konstytucjonalizacja mniejszości narodowych i etnicznych………………. 151
2. Prace legislacyjne nad ustawą o mniejszościach narodowych
i etnicznych oraz o języku regionalnym…………………………………………….. 166

A. Pierwsze projekty………………………………………………………………………… 166
B. Projekt ustawy, jego założenia i opinie doktryny…………………………. 167
C. Pierwsze czytanie projektu …………………………………………………………. 176
D. Praca w Komisjach i Podkomisji nadzwyczajnej …………………………. 178
E. Drugie czytanie w Sejmie …………………………………………………………… 183
F. Trzecie czytanie ………………………………………………………………………….. 185
G. Prace w Senacie…………………………………………………………………………… 187
H. Rozpatrzenie przez Sejm poprawek Senatu………………………………….. 190
I. Wejście w życie ustawy………………………………………………………………… 193
J. Kształt prawny ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych
oraz o języku regionalnym…………………………………………………………… 194
Rozdział IV. Polityka etniczna…………………………………………………………… 205
Zakończenie…………………………………………………………………………………….. 215
Bibliografia………………………………………………………………………………………. 219
Źródła……………………………………………………………………………………………….. 219
Literatura………………………………………………………………………………………….. 229

Wstęp
Mniejszości narodowe jako problem badawczy to zagadnienie niezwykle
interesujące, będące wdzięcznym polem dociekań socjologów, politologów, kulturoznawców, demografów i historyków. Ma ono także swój wymiar prawny i,
co za tym idzie, polityczny. Sytuacja prawna mniejszości jest bowiem przedmiotem
badań zarówno konstytucjonalistów, jak i specjalistów z zakresu prawa
międzynarodowego publicznego, a także administracyjnego. Wiążą się z tym
kwestie tożsamości i świadomości narodowej, u których podstaw leżą poważne
spory definicyjne, metodologiczne oraz ideologiczne. Tożsamość narodowa
i etniczna dzieli bowiem społeczeństwa według kryterium: swoi – obcy. Przy
czym im mniejszy poziom rozwoju kultury, tym bardziej eksponuje się ładunek
emocjonalny i zazwyczaj w mniejszym stopniu eksponowana jest tolerancja.
Rzeczywistość tę w poważnym stopniu ugruntowują mity i stereotypy. Problemem
bowiem jest nie to, że istnieją jacyś „inni”, lecz to, że ci „inni” funkcjonują
w ramach konkretnego państwa, społeczności mieszkańców tego państwa i bywają
jeszcze jego obywatelami. Na ten stan rzeczy mogą nakładać się i nakładają
uprzedzenia rasowe bądź religijne, gdyż jakże często przedstawiciele mniejszości
różnią się od grupy większościowej rasą, wyznaniem, językiem, tradycjami
i obyczajami. Problem mniejszości narodowych ze szczególną mocą wystąpił
w Europie i towarzyszył powstawaniu państw narodowych od średniowiecza
po XX w. Próby przezwyciężenia podziału na „swoich” i „obcych”, na mniejszości
i większość, podejmowano w historii wielokrotnie, ale bezskutecznie, być
może dlatego, że aż po schyłek XIX w. takie starania czyniono w poszczególnych
państwach europejskich, i to wcale nie wszystkich. Nie obejmowały one także
wszystkich istniejących w tych państwach mniejszości, gdyż z różnych względów
niektóre z nich uważano za lepsze, a inne za gorsze, niegodne uwagi.
Warto zauważyć, że państwem, które w zasadzie nie zostało dotknięte zjawiskiem
ostracyzmu w odniesieniu do mniejszości, była Rzeczpospolita Obojga
Narodów, gdzie, jak to niegdyś poetycko zauważono, „pod wspólnym niebem”
żyli obok siebie: Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Węgrzy, Wołosi, Szkoci, Żydzi,
Karaimi, Ormianie, wyznający islam Tatarzy oraz Cyganie. Przy czym tylko
Żydzi stawali się niekiedy obiektem ataków motywowanych religijnie.

Władze państwowe nie podejmowały w dobie Rzeczypospolitej Szlacheckiej prób zmierzających do wynarodowienia bądź przymusowej asymilacji mniejszości. Wręcz
przeciwnie, wszystkie starano się traktować jednakowo w duchu trudnej wówczas
w Europie do przyjęcia i zrozumienia tolerancji. Szczególną opieką władze
państwowe otaczały zwłaszcza Żydów, widząc w nich sługi skarbu. Godzi się
podkreślić, że ludność Rzeczypospolitej różniła się nie tylko etnicznie i językowo,
ale też religijnie. Wśród chrześcijan oprócz katolików byli prawosławni,
unici (grekokatolicy), luteranie, zwolennicy kalwinizmu, menonici, anabaptyści,
bracia polscy i czescy. W dużej mierze tolerancją cieszyli się mieszkańcy
Imperium Otomańskiego.
Nie wdając się w rozważania natury historycznej, wypada zauważyć, że problem
mniejszości w Europie sprowadzał się przede wszystkim do kwestii natury
wyznaniowej, a dopiero na dalszym planie – językowej i obyczajowej. Tłumaczy
to, dlaczego starając się zadbać o pokój wewnętrzny, zajęto się na gruncie prawnym
w pierwszym rzędzie właśnie kwestiami konfesyjnymi. Dopiero po I wojnie
światowej, i to początkowo bardzo nieśmiało, podjęto problem unormowania
sytuacji mniejszości narodowych. Po II wojnie światowej, jak się wydaje,
kwestia normatywnej regulacji w płaszczyźnie międzynarodowej stała się przez
długie lata jednym z zadań priorytetowych, zarówno w płaszczyźnie powszechnego
(uniwersalnego) prawa międzynarodowego publicznego, jak i w trzech
europejskich systemach regionalnych, tj. Rady Europy, Unii Europejskiej oraz
OBWE. Z pewnym zdziwieniem można skonstatować, że kwestie te nie zaprzątają
tak bardzo uwagi prawników i polityków z obszaru Afryki i Azji, chociaż
właśnie tam dają się obecnie zaobserwować poważne konflikty o charakterze
narodowym, etnicznym, religijnym i kulturowym. Kontynentem wolnym od
tego typu konfliktów jest Ameryka Południowa, dość jednorodna etnicznie i religijnie.
W Ameryce Północnej konflikty mniejszości dotyczą w pierwszym rzędzie
podziałów rasowych oraz w pewnym stopniu społecznych.
Praca poświęcona jest analizie sytuacji prawnej mniejszości narodowych
w systemie konstytucyjnym Rzeczypospolitej Polskiej. Na problem wypadało
jednak spojrzeć z możliwie szerokiej perspektywy i chociaż są to rozważania
prawnicze, mieszczące się w płaszczyźnie prawa konstytucyjnego i międzynarodowego
publicznego, a także praw europejskich systemów regionalnych.
Nie można było uciec od kwestii definicyjnych i metodologicznych, w praktyce
niezwykle kontrowersyjnych i spornych, leżących na styku prawa, politologii
i socjologii. Stąd też w rozdziale pierwszym, poświęconym problemom definicyjnym
i metodologicznym, ukazano spór o pojęcie narodu, zajęto się kwestią
tożsamości i świadomości narodowej, a także zwrócono uwagę na funkcjonujące
w literaturze, zwłaszcza socjologicznej, ale i prawniczej, określenie „grupa
etniczna”.

Rozdział drugi, ściśle prawniczy, poświęcony został pojmowaniu mniejszości
narodowych i ich definiowaniu w prawie międzynarodowym. Wywody
zawarte w nim otwierają kwestie rozumienia mniejszości narodowych w doktrynie.
Stało się to punktem wyjścia dla ukazania normatywnego ujęcia mniejszości
narodowych w prawie międzynarodowym. Szczegółowo przekazano
zawarte w aktach prawa międzynarodowego standardy praw mniejszości, prezentując
Europejską Kartę Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, Konwencję
ramową o ochronie mniejszości narodowych. W dalszej części ukazano
problem funkcjonowania mniejszości narodowych i wielokulturowości w prawie
Unii Europejskiej. Rozważania zawarte w tym rozdziale zamykają wywody
odnoszące się do języka jako wyznacznika tożsamości mniejszości, ze szczególnym
uwzględnieniem systemu językowego Unii Europejskiej i istniejących
w tym obszarze problemów postępowania i wykładni.
W rozdziale trzecim ukazano regulacje odnoszące się do mniejszości narodowych
w polskim porządku prawnym. Przedstawiono tu kolejno prace nad
tymi przepisami Konstytucji, które odnoszą się do praw mniejszości narodowych
i etnicznych, czyli do art. 35, 13 i 27. W dalszej części tego rozdziału rozważano
treść art. 35, aby wreszcie przedstawić prace nad ustawą z 6 stycznia
2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym.
W ostatniej części rozdziału analizowano obowiązującą ustawę na tle poglądów
doktryny i stanowisk judykatury.
Ostatni, czwarty rozdział odnosi się do polityki etnicznej Rzeczypospolitej
Polskiej na tle polityk innych państw europejskich. W kolejnych podrozdziałach
podjęto kwestie definiowania polityki etnicznej, zderzając ten termin z etnopolityką
i kwestiami sekurytyzacji. Zasygnalizowano też kwestie wykluczenia
etnicznego.
Celem pracy było przeprowadzenie szczegółowej analizy istniejących w powszechnym
(uniwersalnym) prawie międzynarodowym publicznym, w regionalnych
prawach europejskich oraz w krajowym polskim porządku prawnym
pod kątem regulacji odnoszących się do sytuacji mniejszości narodowych. Rozważania
te stanowić miały asumpt do próby odpowiedzi na pytanie, czy udało
się wypracować, chociażby tylko w płaszczyźnie normatywnej, standardy praw
mniejszości.
Generalna teza pracy sprowadza się do stwierdzenia, że odnoszące się do
mniejszości narodowych i etnicznych regulacje są w generalnych założeniach
zbieżne i zgodne z regulacjami zapisanymi w dokumentach o wolnościach
i prawach człowieka. Tak sformułowanej tezie towarzyszy pięć hipotez badawczych.
Pierwsza z nich wychodzi z założenia, że wyznaczenie zakresu wolności
mniejszości narodowych jest procesem dyskursywnym, w którym biorą udział
z jednej strony organy władz poszczególnych państw, z drugiej – instytucje

tworzące normy prawa międzynarodowego zadowalają się tworzeniem standardów
normatywnych, nie badając, jak funkcjonują w praktyce. Trzecia z hipotez
wychodzi z założenia, że prawa i wolności mniejszości narodowych i etnicznych
pojmowane są mimo istnienia standardów normatywnych różnie w różnych
państwach, w zależności od doświadczeń historycznych i postawy obywateli.
W myśl kolejnej, czwartej hipotezy istniejący w Polsce system prawny zabezpiecza
interesy tych mniejszości, które taksatywnie zostały wymienione w ustawie
6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku
regionalnym, lecz prawa późniejszych mniejszości, których przedstawiciele
nie są obywatelami Rzeczypospolitej, a nawet tych przedstawicieli mniejszości
wymienionych w ustawie, którzy nie posiadają obywatelstwa polskiego, nie zostały
w sposób należyty obwarowane. Piąta, ostatnia hipoteza badawcza sprowadza
się do stwierdzenia, że poza systemem prawnym ważnym czynnikiem
stymulującym zakres praw mniejszości w państwie jest kultura polityczna klasy
rządzącej i uwarunkowania psychologiczne nie tylko elit, ale całego społeczeństwa.
W narastającej fali nietolerancji, ksenofobii, sztucznie podsycanej przez
niektóre grupy polityczne i niestety część ugrupowań kościelnych prawa mniejszości
narodowych będą bezkarnie łamane, oczywiście dotyczy to w Polsce tych
mniejszości, których status nie jest zapisany w ustawie, a których przedstawiciele
różnią się wyglądem, rasą bądź słabym opanowaniem języka od reszty mieszkańców.
Zagadnienia podjęte w pracy wymagały znajomości kilku dziedzin: prawa,
socjologii, nauki o polityce i historii. Do tak złożonej i szerokiej problematyki
należało zastosować adekwatne metody badawcze zapewniające osiągnięcie
założonego rezultatu. Najważniejszą z metod była analiza tekstów normatywnych,
do której zastosowano metody prawnicze, np.: metoda egzegezy tekstu
prawnego, według koncepcji derywacyjnej M. Zielińskiego. Towarzyszyła jej
analiza topiczno-retoryczna Ch. Perelmana, a także proceduralna. Użyto też
hermeneutyki prawniczej. Posłużono się tymi metodami przy analizie tekstu
Konstytucji i aktów prawa międzynarodowego analizowanych systemów. Użyto
więc metody leksykalnej, uznawanej za wykładnię najwłaściwszą. Niezmiernie
ważna okazała się również metoda porównawcza, ułatwiająca czy wręcz umożliwiająca
wykrywanie wzorców w głębokich źródłach systemu prawnego i spoza
tego systemu i odniesienie do wzorców z prawa międzynarodowego publicznego
w obu systemach europejskich. Pomocna była analiza instytucjonalno-prawna
– zastosowano ją do badania funkcjonowania przyjętych w prawie

międzynarodowym i krajowym standardów normatywnych. Zastosowano również
metodę opisową.
Niezbędne przy konstruowaniu zwłaszcza rozdziału pierwszego okazały się
metody historyczne do pozyskania materiału do szerokiej generalizacji. Stosowano
je w ujęciu pragmatycznym, aby znaleźć dane do odtworzenia procesu
historycznego kształtującego ideę zabezpieczenia sytuacji prawnej mniejszości
narodowych i etnicznych. Stosowano je także w ujęciu genetycznym (historyczno-
krytycznym), aby wskazać genezę zjawisk, których skutki obecnie można
obserwować. Zgodnie z koncepcją związków przyczynowo-skutkowych wybrano
metodę genetyczną polegającą na indukcyjnych i dedukcyjnych sposobach
wnioskowania.
Do analizy korzystano zarówno ze zróżnicowanej bazy źródłowej, jak i z obszernej
literatury. Pełne zestawienie źródeł i literatury przynoszą stosowne działy
bibliografii, omówienie ich w tym miejscu stanowczo przekraczałoby objętość
zwyczajowo przeznaczoną na wstęp i na prezentację tych kwestii.

ISBN

• 978-83-65697-78-3 - Książka w miękkiej oprawie
• 978-83-65697-79-0 - Książka w twardej oprawie
• 978-83-65697-80-6 - Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia

Stron 260, wymiary 140×200

Książka w miękkiej oprawie  – 42,00 zł
Książka w twardej oprawie – 52.00 zł

Demo do darmowego pobrania - Gadkowski demo

Monografia poświęcona jest problematyce zdolności organizacji międzynarodowych do zawierania umów w kontekście ich prawnomiędzynarodowej podmiotowości. Autor prezentuje w niej szczególne miejsce organizacji międzynarodowych we współczesnej społeczności międzynarodowej i definiuje ich status prawny na gruncie prawa międzynarodowego. Przedmiotem szczegółowych rozważań jest istota i charakter ich podmiotowości prawnomiędzynarodowej, która różni się – co do istoty, charakteru i źródeł, od podmiotowości państw. Autor podkreśla przy tym, że pomimo tych różnic, rządowe organizacje międzynarodowe są dzisiaj pełnoprawnymi podmiotami prawa międzynarodowego, a ich podmiotowość oznacza zwłaszcza możliwość czynnego i szerokiego udziału w procesie stanowienia tego prawa. Szczególnie ważna jest aktywność organizacji międzynarodowych w zakresie zawierania umów nie tylko z państwami członkowskimi, ale przede wszystkim z państwami trzecimi i innymi organizacjami międzynarodowymi. Taka aktywność organizacji jest możliwa, jako że podstawowym atrybutem prawnomiędzynarodowej podmiotowości jest ich zdolność traktatowa. Realizując swoje szczegółowe kompetencje w tym zakresie organizacje międzynarodowe w istotny sposób wpływają na kształt współczesnego prawa międzynarodowego.

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział I

Organizacje międzynarodowe – wprowadzenie do problematyki badawczej

1. Instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej – nowa jakość prawa międzynarodowego

2. Organizacje międzynarodowe jako instytucje współpracy międzynarodowej

3. Organizacje międzynarodowe – minimum definicyjne

3.1. Prace kodyfikacyjne Komisji Prawa Międzynarodowego

3.2. Doktryna

3.3. Proponowana definicja

Rozdział II

Podmiotowość prawnomiędzynarodowa jako szczególna metacecha organizacji międzynarodowych

1. Uwagi wprowadzające

2. Podmiotowość a osobowość prawa międzynarodowego

3. Najważniejsze atrybuty podmiotowości prawnomiędzynarodowej w odniesieniu do organizacji międzynarodowych

4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa organizacji międzynarodowych – istota i charakter

4.1. Uwagi ogólne

4.2. Koncepcje podmiotowości prawnomiędzynarodowej organizacji międzynarodowych – podmiotowość subiektywna i obiektywna

5. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa organizacji międzynarodowych – stanowisko Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości

Rozdział III

Zdolność traktatowa organizacji międzynarodowych w kontekście ich prawnomiędzynarodowej podmiotowości

1. Zdolność traktatowa organizacji międzynarodowych – istota i charakter

2. Podstawy zdolności traktatowej organizacji międzynarodowych

3. Zakres zdolności traktatowej organizacji międzynarodowych

Zakończenie

Bibliografia

Summary

 ———————————————————————–

Tadeusz Gadkowski – Prof. UAM dr hab., Kierownik Zakładu Prawa Międzynarodowego i Organizacji Międzynarodowych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autor publikacji z zakresu problematyki prawa organizacji międzynarodowych, prawa traktatów, prawa Unii Europejskiej, międzynarodowego prawa atomowego i międzynarodowego prawa praw człowieka.

Redakcja:

Daria Bieńkowska

Ryszard Kozłowski

Mikołaj Jacek Łuczak

• ISBN
• 978-83-66353-05-3 Książka w miękkiej oprawie /cena 41,00 zł/
• 978-83-66353-06-0 Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – EPUB
• 978-83-66353-07-7 Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – PDF
• 978-83-66353-08-4 Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – Mobi

Wprowadzenie

Mikołaj Jacek Łuczak: Między narracją a dogmatem. O prawach człowieka w kontekście myśli Yuvala Noaha Harariego

Ryszard Kozłowski: Godność a najwznioślejszy sens i cel życia człowieka

Grzegorz Piekarski, O kulturę pamięci milczących i przemilczanych ofiar obozów koncentracyjnych. Rozważania w kontekście praw człowieka

Natasza Duraj, Praktyka wymierzania i wykonywania kar w Federacji Rosyjskiej

Wojciech Marek Kasprzyk, Prawo do korespondencji osoby osadzonej

Samuel Štefan Mahút, Sprzeciw sumienia w kontekście praw człowieka

Sebastian Czechowicz, Bezpieczeństwo i gwarancje praw człowieka dziecka nienarodzonego w obliczu karnoprawnych aspektów nielegalnego przerywania ciąży w Polsce

Wiktor Portka, Prawo do ochrony zdrowia w polskim systemie opieki zdrowotnej

Daria Bieńkowska, Prawo do świadczenia zdrowotnego w transgranicznej opiece zdrowotnej jako element polityki bezpieczeństwa pacjenta

Katarzyna Chotkowska, Łamanie praw człowieka i praw pacjenta osób chorujących psychiczne w Polsce

Aleksandra Zadrożna, Działania grup samopomocowych osób doświadczających kryzysu psychicznego jako możliwość przeciwdziałania stygmatyzacji i dyskryminacji osób chorujących psychicznie

Karol Rutkowski, Prawo do sprawiedliwości

Tomasz Błaszków, Fenomen kultury jako konstytutywny element praw człowieka

Masaki Ichinose, On Human Rights of Dead People

Zuzana Magurová, Human rights of trans people in Slovakia

Bibliografia

ISBN

• 978-83-65697-93-6 /druk/
• 978-83-65697-94-3 /e-book/
• cena 59,00 /druk/

Recenzenci

• prof. Jarosław Mikołajewicz (UAM)
• prof. Bartosz Wojciechowski (UŁ)

Spis treści

Objaśnienie niektórych  terminów występujących w tekście. 7

Wstęp. 9

Rozdział I. 13

Definicje pojęć „eutanazja” i „wspomagane samobójstwo”. 13

1. Ewolucja znaczenia słowa „eutanazja”. 13

2. Problem z definicją eutanazji 19

2.1 Cechy definicyjne i przykłady definicji terminu „eutanazja”. 22

2.2 Wspomagane samobójstwo. 27

3. Typy eutanazji 29

Rozdział II. 33

Sytuacje graniczne związane z leczeniem u schyłku życia. 33

1. Uwagi wstępne. 33

2. Problem sztucznego nawadniania i odżywiania. 36

2.1 Przykłady spraw sądowych dotyczących przerwania nawadniania i odżywiania. 37

2.2 Czym jest sztuczne nawadnianie i odżywianie. 44

3. Zasada podwójnego skutku jako usprawiedliwienie przyspieszenia śmierci w opiece paliatywnej 47

3.1 Zasada podwójnego skutku u św. Tomasza z Akwinu. 47

3. 2 Współczesne zastosowanie zasady podwójnego skutku. 49

3.2.1 Zastosowania zasady podwójnego skutku w prawie i normach organizacji zawodowych lekarzy. 51

3.2.2  Zastosowanie zasady podwójnego skutku w orzecznictwie – przykład brytyjski 52

3.2.3 Letalna analgezja w prawie polskim.. 54

3.2.3  Zasada podwójnego skutku w normach wybranych organizacji zawodowych lekarzy. 55

3.2.4 Raport brytyjskiej Komisji Waltona. 57

3.2.5 Krytyka zasady podwójnego skutku. 58

3.2.5.1 Dylematy związane z opieką paliatywną. 58

3.2.5.2 Krytyka intencji (zamiaru) 59

3.2.5.3 Lekarz i jego odpowiedzialność za śmierć chorego. 62

3.2.5.4 Obrona intencji 63

3.3           Zakwestionowanie aktualności zasady podwójnego skutku. 66

4. Terminalna sedacja 67

5. Zabić a pozwolić umrzeć 73

5.1 Zaprzestanie terapii ratującej życie. 73

5.2 Eutanazja a zaprzestanie terapii 74

5.3 Działanie i zaniechanie, ocena konsekwencji 75

5.4 Zaprzestanie terapii a eutanazja bierna. 76

5.5 Uporczywość (daremność) terapeutyczna. 77

5.6 Autonomia pacjenta i przerwanie leczenia. 79

6. Podsumowanie. 82

Rozdział III. 84

Argument religijny. 84

1. … Stanowisko chrześcijaństwa. 84

1.1 Zagadnienia wstępne. 84

1.2 Stanowisko Kościoła katolickiego. 85

1.3 Stanowisko Kościołów prawosławnych. 99

1.4 Stanowisko wybranych Kościołów protestanckich. 108

1.4.1 Zagadnienia wstępne. 108

1.4.2 Stanowisko Kościoła anglikańskiego. 110

1.4.3 Stanowisko metodystów. 113

1.4.4  Stanowisko Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. 116

1.4.5 Stanowisko Kościołów reformowanych. 121

1.4.6 Stanowisko prezbiterian. 123

1.4.7 Stanowisko Wspólnoty Kościołów Ewangelickich w Europie. 124

1.4.8 Podsumowanie. 126

2. Stanowisko judaizmu. 127

3. Stanowisko islamu. 138

4. Stanowisko buddyzmu. 150

Rozdział IV 162

Argument z prawa naturalnego – wersja laicka. 162

1. Uwagi wstępne. 162

2. Prawo naturalne jako obiektywny porządek norm.. 163

2.1 Problem z akceptacją prawa naturalnego. 164

2.2 Źródła poznania prawa naturalnego. 166

2.3 Krytyka – błąd naturalistyczny. 168

3. Prawo naturalne a prawo stanowione. 170

4. Prawa człowieka jako przykład uniwersalnych praw naturalnych. 171

5. Dobro ludzkiego życia. 173

6. Podsumowanie. 176

Rozdział V 178

Argument z autonomii jednostki 178

1. Uwagi ogólne. 178

2. Autonomia w medycynie. 180

2.1 Europejska konwencja bioetyczna. 182

3. Problem zgody pacjenta na leczenie. 183

3.1 . Zgoda kompetentnej osoby na zabieg. 183

3.2 Problem zgody pacjenta niekompetentnego. 185

3.3 Oświadczenia woli pro futuro. 189

3.4 Krytyka oświadczeń woli pro futuro. 192

3.5 Koncepcja najlepszego interesu pacjenta. 193

3.6 Krytyka koncepcji najlepszego interesu pacjenta. 195

4. Eutanazja na prośbę pacjenta jako wyraz autonomii 196

5. „Obowiązek umierania”. 208

6. Eutanazja a powinności lekarza. 211

7. Podsumowanie. 213

Rozdział VI. 216

Argument z jakości życia. 216

1. Uwagi wstępne. 216

1.1 Czym jest jakość życia. 217

1.2 Próby opisu i zastosowania kategorii jakości życia. 217

1.3 Problem mierzalności jakości życia. 218

1.3.1 Przykładowe mierniki jakości życia. 218

1.4 Jakość życia w decyzjach etycznych. 221

1.4.1 Pacjenci kompetentni i ich jakość życia. 222

1.4.2 Przykłady rozstrzygnięć sądowych w przypadkach osób kompetentnych. 223

1.4.3  Jakość życia w przypadkach pacjentów niekompetentnych. 225

1.5 Bycie osobą a prawo do życia. 226

1.5.1 Przynależność do gatunku ludzkiego jako kryterium bycia osobą. 227

1.5.2 Przykłady rozstrzygnięć sądowych w przypadkach osób niekompetentnych. 228

1.5.3  Holenderski protokół z Groningen jako przykład zastosowania oceny jakości życia. 237

2. Podsumowanie. 242

Rozdział VII. 245

Argument równi pochyłej 245

1. Uwagi ogólne. 245

2. Formy argumentu równi pochyłej 246

2.1 Logiczna postać argumentu równi pochyłej 247

2.2 Empiryczna postać argumentu równi pochyłej 248

2.3 Historyczna postać argumentu równi pochyłej 250

3. Wytyczenie granicy jako zabezpieczenia przed skutkami równi pochyłej 252

4. Próby wytyczenia granic w praktyce ─ wybrane obowiązujące rozwiązania prawne. 254

4.1 Wspomagane samobójstwo ─ rozwiązania amerykańskie. 254

4.2 Eutanazja w rozwiązaniach europejskich. 259

4.2.1 Holandia. 259

4.2.1.1 Orzecznictwo sądowe. 259

4.2.1.2 Ustawa „O kontroli zakończenia życia na żądanie i pomocy w samobójstwie”. 263

4.2.2  Belgia. 265

4.2.2.1  Ustawa i orzecznictwo sądowe. 265

4.2.3 Luksemburg. 268

4.2.4  Kanada. 270

4.2.5  Australijski stan Wiktoria. 277

4.2.6 Prawny status eutanazji i wspomaganego samobójstwa w Polsce. 279

4.2.6.1 Zabójstwo na żądanie i ze współczucia w polskim kodeksie karnym.. 279

4.2.6.1.1 Problem z terminem „eutanazja”. 279

4.2.6.1.2 Przedmiot ochrony. 280

4.2.6.1.3 Eutanazja a zaniechanie lub niepodejmowanie terapii 281

4.2.6.1.4 Warunki uprzywilejowania zabójstwa z art. 150 kk. 284

4.2.6.1.5 Sankcja za zabójstwo z art. 150 kk. 286

4.2.6.2 Namowa lub udzielenie pomocy do samobójstwa w polskim kodeksie karnym.. 287

4.2.6.2.1 Przedmiot ochrony. 287

4.2.6.2.2 Forma i przesłanki popełnienia przestępstwa z art. 151 kk. 288

4.2.6.2.3 Wątpliwości związane z karalnością przestępstwa z art. 151 kk. 289

4.2.7 Polski projekt legalizacji eutanazji 291

5. Wątpliwości dotyczące efektywności zabezpieczeń przed równią pochyłą. 292

5.1 Płynna granica między wspomaganym samobójstwem a eutanazją oraz rodzajami cierpienia. 292

5.2 Statystyki holenderskie i belgijskie. 299

5.2.1 Raport Remmelinka i jego krytyka. 299

5.2.2 Kontynuacja badań nad zjawiskiem wspomaganej śmierci w Holandii 302

5.2.3 Statystyki regionalnych komisji ds. eutanazji 303

5.2.4 Dyskusyjność przytaczanych danych. 307

5.2.5  Statystki belgijskie i ich analiza. 308

5.2.6  Wątpliwości odnośnie przestrzegania granic wykonywania eutanazji wytyczonych przez ustawodawcę belgijskiego. 314

5.3 Zmiany w prawie brytyjskim po sprawie Dianne Pretty. 317

5.4 Od autonomii decyzji do eutanazji osób niekompetentnych motywowanej współczuciem. 324

6. Podsumowanie. 326

Rozdział VIII. 333

Typy argumentów w sporze o dopuszczalność eutanazji i wspomaganego samobójstwo. 333

1.Wprowadzenie. 333

2. Czym jest eutanazja i wspomagane samobójstwo. 333

3. Argumenty formułowane przez przeciwników przyspieszania śmierci 335

3.1 Argument ze świętości życia w wersji religijnej 336

3.2 Argument nienaruszalności życia z prawa naturalnego w wersji laickiej 338

3.3  Argument równi pochyłej 340

4. Argumenty formułowane przez zwolenników przyspieszania śmierci 343

4.1 Argument z autonomii jednostki 343

4.2 Argument z jakości życia. 346

5. Inne argumenty. 349

6.  Podsumowanie. 351

Bibliografia. 354

Praca niniejsza ma na celu prezentację argumentów, które są używane w sporze
o dopuszczalność eutanazji i wspomaganego samobójstwa, polegająca na analizie ich treści.

Tytuł rozprawy wskazuje jednoznacznie na aspekt treściowy dyskusji toczonej na płaszczyźnie moralnej, religijnej, pragmatycznej i wszystkich innych, których przedstawione argumenty dotyczą. Rozprawa nie dotyczy sfery teorii argumentacji czy erystyki, ma ona bowiem na celu wskazanie tego aspektu argumentów w debacie, które pomóc mogą ustawodawcy w podejmowaniu określonych decyzji w tej bardzo delikatnej materii, nie zaś ukazywanie formalnych właściwości argumentów, które miałyby służyć zwyciężeniu w jakimś toczącym się sporze.

Warto zauważyć, że same argumenty, pomimo że rozwój medycyny przyniósł niemające miejsca wcześniej sytuacje związane ze śmiercią i umieraniem, nie są nowe. Druga połowa ubiegłego wieku przyniosła zmianę pozycji pacjenta w jego relacji
z lekarzem, polegającą na uzyskaniu zgody chorego na interwencję medyczną oraz na przeniesieniu akcentu na autonomię pacjenta, który wspólnie z lekarzem podejmuje decyzje dotyczące terapii.

Szybki postęp medycyny i rozwój jej technicznych możliwości dostarcza nowych metod leczenia chorób i ratowania życia. Jednocześnie wyostrza on najbardziej fundamentalne i trudne problemy moralne, dotyczące życia i śmierci. Oczywiście sam problem eutanazji, rozumianej jako zadanie bezbolesnej śmierci w przypadku przedłużającej się agonii lub choroby niedającej nadziei na wyleczenie, nie jest nowy. Nie dotyczy już tylko sytuacji, w której nieuleczalnie chora osoba (najczęściej na nowotwór) prosi o skrócenie życia np. poprzez podanie jej dawki morfiny. Pojawiły się bowiem nowe sytuacje związane z rozwojem technologii medycznych, a szczególnie intensywnej terapii, które nie miały miejsca jeszcze 50-60 lat temu. Powstają w związku z tym pytania: jak postępować z pacjentami np. w stanie trwale wegetatywnym? Czy można zrezygnować: z nawadniania i odżywiania takich pacjentów, z podawania leków zwalczających infekcje oraz odłączyć aparaturę podtrzymującą życie? Jak postępować w przypadku dzieci dotkniętych nieuleczalnymi wadami, np. bezmózgowiem?
W jakich sytuacjach rezygnacja ze środków ratujących i podtrzymujących życie jest przerwaniem uporczywej terapii, a w jakich przypadkach jest to eutanazja bierna?
W jakich przypadkach podawanie środków przeciwbólowych, będące głównym zadaniem opieki paliatywnej nad nieuleczalnie chorym pacjentem, może stać się eutanazją czynną? W jaki sposób ocenić terminalną sedację?

Kontrowersje wokół przytoczonych problemów pogłębia niewystarczająca dla wszystkich ilość środków medycznych oraz problemy związane z ich podziałem.

Ponieważ powyższe zagadnienia stanowią przedmiot wykraczający poza relację lekarz – pacjent, istnieje niewątpliwie potrzeba pogłębionej dyskusji i refleksji nad związanymi z nimi problemami.

Nad toczącą się od lat 60. ubiegłego wieku dyskusją tanatologiczną, związaną
z takimi zagadnieniami jak definicja śmierci czy właściwa opieka terminalna, znaczący wpływ miały losy pacjentów w stanie trwale wegetatywnym, takich jak Karen Quinlan, Nancy Cruzan czy Vincent Lambert[6]. Głośne stają się również sprawy osób nieuleczalnie chorych lub niepełnosprawnych, które proszą o możliwość skorzystania z prawa do śmierci w formie eutanazji, nie chcąc ponosić cierpień związanych ze swoim stanem oraz obarczać swoich rodzin ciężarem opieki nad sobą. Przykładami są tutaj przypadki Janusza Świtaja, Vincenta Humberta, Dianne Pretty, Kay Carter czy Glorii Taylor.

Nie mniejszą wagę ma także problem nielegalnej pomocy w zakończeniu życia osobom nieuleczalnie i śmiertelnie chorym. Spektakularnymi przykładami są: działalność amerykańskiego patologa Jacka Kevorkiana, twórcy „maszyny śmierci”, za pomocą której nawet bardzo chorzy pacjenci mogli skrócić swoje cierpienia czy „klinika” prowadzona w Szwajcarii przez Ludwiga Minelle’ego, do której przyjeżdżają odbywający ostatnią podróż ludzie z różnych zakątków Europy.

W dyskusji nad prawną dopuszczalnością eutanazji i wspomaganego samobójstwa należy wspomnieć o następujących możliwościach. Pierwsza z nich jest polega na dekryminalizacji obydwu tych czynów, czyli likwidacji przepisów, według których są one przestępstwami. Ta forma dekryminalizacji ma charakter formalny. W przypadku, gdy dany czyn nie jest ścigany ani też karany przez sądy, pomimo że pozostaje on przestępstwem, mamy do czynienia z dekryminalizacją o charakterze faktycznym (w przypadku eutanazji i wspomaganego samobójstwa miało to miejsce np. w Holandii oraz Belgii[7]). Kolejne rozwiązanie to depenalizacja polegająca na złagodzeniu lub całkowitym uchyleniu karalności określonych czynów. Inną możliwość stanowi legalizacja eutanazji i wspomaganego samobójstwa, tj. stworzenie takich ram prawnych, które określałyby warunki, jakie muszą być spełnione, aby dane zachowanie było wyłączone od odpowiedzialności karnej. Ponieważ eutanazja i wspomagane samobójstwo są związane z odebraniem życia, uważa się, że nie mogą podlegać całkowitej dekryminalizacji, aby nie stwarzać pola do nadużyć i zagrożenia dla życia ludzkiego[8].

Państwami, które zalegalizowały dopuszczalność eutanazji w ściśle określonych warunkach, są: Holandia, Belgia i Luksemburg, Kanada i australijski stan Wiktoria. Z kolei w Stanach Zjednoczonych dopuszczalne jest wspomagane samobójstwo w stanach: Oregon,Waszyngton, Vermont, Kalifornia, Kolorado, Dystrykcie Kolumbii natomiast w stanie Montana orzeczenie tamtejszego Sądu Najwyższego otworzyło drogę do zalegalizowania pomocy w samobójstwie.

Skrócenie życia w związku ze śmiertelną czy nieuleczalną chorobą oraz niepełnosprawnością fizyczną i psychiczną budzi wiele skrajnych emocji. Bardzo często udaje się, że problem nie istnieje lub dyskusja, nawet jeśli się ją podejmuje, pozostaje daleka od rzetelnego przedstawienia racji obydwu stron sporu.

Spór komplikuje przypisywanie różnego zakresu znaczeniowego terminowi „eutanazja”, na skutek czego następuje np. mieszanie jego pojęć z metodami stosowanymi w opiece paliatywnej lub rezygnacja z leczenia czy jego niepodejmowanie. W konsekwencji może to prowadzić do zwiększenia (możliwych do uniknięcia) cierpień osób umierających i umocnienia się paternalizmu w relacji lekarz – pacjent.

Dyskusja nad dopuszczalnością eutanazji i wspomaganego samobójstwa, a tym samym uczynieniem legalnym różnych form pomocy w umieraniu, ma charakter interdyscyplinarny. Oscyluje ona pomiędzy zasadą nienaruszalności życia, podnoszoną przez przeciwników przyspieszania śmierci jako fundamentalną zasadą funkcjonowania porządku społecznego, od której nie należy czynić wyjątków, gdyż grozi to relatywizmem, a zasadą autonomii, przywoływaną przez zwolenników „prawa do śmierci”, którzy jako podstawowe widzą prawo do decydowania o własnym losie, zwłaszcza zaś o momencie odejścia.

Należy zaznaczyć raz jeszcze, że celem niniejszej pracy nie jest zajęcie stanowiska w sporze, lecz rzetelne przedstawienie argumentów, jakie podnoszą jego strony, a także ich sklasyfikowanie oraz ocena siły tych argumentów z punktu widzenia bezstronnego obserwatora. Nie ma bowiem bardziej fundamentalnych i trudniejszych problemów moralnych, dotyczących życia i śmierci, które wyostrza postęp medycyny
i rozwój jej technicznych możliwości. Autorka żywi nadzieję, że będzie to stanowiło skromny przyczynek, umożliwiający dyskusję nad omawianym problemem, albowiem podjęcie nawet bardzo trudnej polemiki jest lepsze niż udawanie, że problem nie istnieje. Niniejsza praca ma na celu dostarczenie i uporządkowanie narzędzi, służących prowadzeniu rzeczowej dyskusji. Przedstawiona w pracy argumentacja „przeciw” i „za” legalizacją eutanazji oraz wspomaganego samobójstwa, a także poglądy wyrażone w dyskusji nad tymi zagadnieniami, pochodzą od ich autorów, którzy wymienieni zostali
w przypisach oraz w spisie literatury. W celu uniknięcia powtórzeń oraz zachowania ciągłości wywodu opisy dotyczące poszczególnych fragmentów polemiki kończą się przypisami wskazującymi na ich pochodzenie. Autorka rozprawy nie opowiada się po żadnej stronie sporu, pozostając dla celów naukowych osobą neutralną. Zadaniem, jakie ma spełniać praca, nie jest wydanie osądu, ale obiektywne przedstawienie rozumowania, jakim posługują się przeciwnicy i zwolennicy legalizacji eutanazji
i wspomaganego samobójstwa oraz przybliżenie efektywności użytych argumentów.

Warto na zakończenie dodać, że Franciszek Bacon, który jako pierwszy użył terminu „eutanazja” w kontekście związanym ze skracaniem męki agonii, już w 1605 roku rozumiał, że pytanie, czy człowiek może przerwać życie drugiego człowieka na jego prośbę, jeśli obydwaj uważają takie postępowanie za akt miłosierdzia, jest nierozstrzygalnym problemem ludzkiego sumienia. Spór o legalizację eutanazji i wspomaganego samobójstwa pomimo upływu czasu takim problemem pozostał.

Obejrzyj program: https://vod.tvp.pl/video/ktokolwiek-widzial,01122018,40233604