• ISBN 978-83-64447-55-6 /druk/
• ISBN 978-83-64447-56-3 /e-book/

Stron 285

Oprawa miękka, folia, błysk

Spis treści

Rozdział 1

Mieszkanie i jego środowisko w XVII-XIX w. 7

Rozdział 2

Środowisko domu. Porządek miejski  w Rzeczypospolitej
i w Prusach  około roku 1800. 61

Rozdział 3

Problem mieszkaniowy i higiena w Prusach 1806-1871. 125

Rozdział 4

„Bzik na punkcie mieszkania”,  czyli mieszkanie i jego
otoczenie w Prusach w latach 1871-1918. 146

Rozdział 5

Mieszkanie – „długie trwanie” i struktura. 199

Rozdział 6

Rewolucja mieszkaniowa w XX w. 222

Fragment:

„Polska zabudowa mieszkaniowa już w średniowieczu była zdecydowanie bardziej prymitywna niż zachodnioeuropejska. Jak pisze Hanna Zaremska, średniowieczne i późnośredniowieczne budownictwo mieszkalne było zwykle drewniane, chociaż rozwijało się też budownictwo ceglane, stawiano i murowane zamki. Przeważały domy niewielkie i skromne[1]. Biskup Ratyzbony w 1475 r. relacjonował krytycznie swoją podróż: „Nigdzie nie napotkaliśmy łóżka ni miejsca do odpoczynku na osobności, a wszystkim za sypialnię służyła podłoga świetlicy, ze skąpo wydzielaną słomą zamiast łoża. Spały też pospołu z nami młode cielęta, by im mróz nie uczynił krzywdy. Tak to wzbronione nam było miękkie posłanie i zaprawdę używaliśmy worów, jako żeśmy nie mieli płacht płóciennych”[2]. Stopniowo średniowieczne ziemianki (a więc konstrukcje wziemne) dla chłopstwa zastąpiono jednoizbowymi lepiankami i chałupami o powierzchni 20-50 metrów kwadratowych, gdzie musiała się pomieścić cała rodzina. Ciepło zapewniało palenisko, a ponieważ domostwa te stanowiły nierzadko kurne chaty, więc dym zapełniał izbę i wydostawał się wszelkimi szczelinami. W izbie znajdował się piec do pieczenia chleba.

Pod koniec średniowiecza dominowały już większe drewniane chaty (ok. 70 m kw.), na które składały się izba mieszkalna oraz komora i kuchnia. Hanna Zaremska podaje, że na 70 metrów chaty chłopskiej 50 metrów stanowiła powierzchnia mieszkalna. Rodzina żyjąca w jednej izbie liczyła średnio od 4 do 6 osób, było więc ciasno, zwłaszcza że zimą w izbie trzymano również zwierzęta gospodarcze. Gromadzący się gnój i odpadki kuchenne usuwano, zamiatając izbę szczotkami z witek. Wyposażenie domów było skromne, a sprzętów niewiele. W komorze znajdował się spichlerz, gdzie trzymano ziarno. W zadymionych pomieszczeniach panował półmrok, łuczywa używano rzadko. Wielkich problemów przysparzało ogrzewanie – biedni zimą musieli rozgrzewać się ruchem, a bogaci przy kominku przypiekali się od przodu i nadal marzli z tyłu. Niskie stropy i małe okna w izbach wynikały także i z chęci zatrzymania ciepła, które było cenne i drogie, jak opał w tym czasie[3]. Izby były chłodne, okna i drzwi nieszczelne, chętnie używano podnóżków, bo ciągnęło od podłogi. Dom szlachecki odróżniał się wówczas tylko tym, że miał drugą izbę.

PROGRAM  KONFERENCJI  NAUKOWO-SZKOLENIOWEJ

PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ

9 grudzień 2016

Organizatorzy

• Wydział Nauk o Zdrowiu UMB
• Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej UMB
• Wydawnictwo Silva Rerum
• Fundacja  ”Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi                          i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku
• Polskie Towarzystwo Pielęgniarskie Koło UMB
• Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych w Białymstoku

8.00- rejestracja uczestników

8.30 – otwarcie Konferencji

• powitanie gości
• prezentacja monografii Pacjent „inny” wyzwaniem opieki medycznej – Silva Rerum

Wszyscy autorzy  oraz Wydawnictwo  Silva Rerum  pracowało  non profit przy powstawaniu monografii, a wszystkie zyski, zarówno Autorów, jak i Wydawnictwa,  w całości idą na potrzeby Fundacji  ”Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku.

• prezentacja Fundacji  ”Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku

  9.30-10.00 -  Co to znaczy spotkać drugiego człowieka w chorym – rozważania w

duchu filozofii dialogu

dr Andrzej Guzowski

10.00-10.30 – Choroba   jako   przyczyna   samotności,   a  może   samotność    jako

przyczyna  choroby?  Stereotypowe przekonanie  w świetle wyników

badań

prof. Elżbieta Czykwin

10.30-11.00 –  Pacjent muzułmański w Polsce

                       dr Artur Konopacki

11.00-11.30 – Postrzeganie  „Innego” przez studentów kierunków medycznych

prof.  Elżbieta Krajewska-Kułak

11.30-12.00 – przerwa na kawę

12.00-12.30  – Uwarunkowania kulturowe żywienia  chorych

                       prof.   Elżbieta  Maciorkowska

12.30-13.00 – Pacjent Świadek Jehowy wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej

Świadkowie Jehowy w Polsce. Służba Informacji o  Szpitalach

13.00-13.30 –  Specyfika hospitalizacji  chorego psychicznie

                       dr hab.  Napoleon Waszkiewicz

13.30-14.00 -  Specyfika hospitalizacji pacjenta z wadą słuchu

                       mgr  Dorota Koncewicz

14.00-14.30 -  Bariery w komunikacji z zagranicznym pacjentem

                       dr Emilia Jaroszewska

14.30-15.00 – Co to znaczy spotkać Innego

dr Miłka Maltzan

15.00-15.30 – Wizerunek medialny pacjenta w kontekście bezpieczeństwa społecznego

Polski XXI wieku

dr  Paulina Wiśniewska,  dr Magdalena Zdrowicka-Wawrzyniak

15.00-15.30 - zakończenie Konferencji, rozdanie certyfikatów

Najgorszą chorobą nie jest trąd, czy gruźlica, ale świadomość, że jest się nikomu niepotrzebnym, przez nikogo niekochanym, przez wszystkich opuszczonym

Bł. Matka Teresa z Kalkuty

Plik demo do pobrania - PIWOM Demo

Wstęp

W praktyce medycznej mamy do czynienia z różnymi pacjentami – chorymi psychicznie, niepełnosprawnymi ruchowo i intelektualnie, niewidomymi, niesłyszącymi, z upośledzeniami genetycznymi, będącymi nosicielami wirusa HIV, chorymi na AIDS, homoseksualistami, osobami starszymi, alkoholikami czy też bezdomnymi, którzy często już za życia są traktowani jako nieobecni, usunięci na margines, tak jakby nie żyli. Antoni Kępiński uważał, że wykluczenie ze świata społecznego, śmierć społeczna równa się dla człowieka śmierci biologicznej.

 Różne kultury, różne narody i różne społeczności mogą mieć odmienne wizje zdrowia, choroby i śmierci, terapii i zachowań zdrowotnych, ale – jak mówił Leonardo da Vinci – Doktorzy, którzy zajmują się chorymi, powinni koniecznie zrozumieć, czym jest człowiek, czym jest życie i czym jest zdrowie, i w jaki sposób równowaga i harmonia tych elementów je podtrzymuje.

Jednym z problemów, który w Polsce przez szereg lat nie był dostrzegany, stanowi miejsce pacjenta odmiennego kulturowo w opiece medycznej, a obecnie, przy różnorodności wyznaniowej i ze względu na znaczny napływ emigrantów z różnych krajów, staje się on ogromnym wyzwaniem dla pracowników ochrony zdrowia.

W latach 50. i 60. XX wieku amerykańska pielęgniarka Madeleine Leninger, uważając człowieka za istotę kulturową i odwołując się do założeń antropologii kulturowej, sugerowała, by w sprawowaniu codziennej opieki nad pacjentem uwzględniać jego społeczną strukturę, światopogląd, wartości kulturowe, środowiskowy kontekst, a także naturalne (ludowe) i zawodowe systemy opieki.

W zależności od uwarunkowań kulturowych wyróżnia się różne rodzaje reakcji na chorobę np. religijną, magiczną, opiekuńczo-pielęgnacyjną czy medyczną.

Obecnie pracownicy ochrony zdrowia stają wobec konsekwencji zróżnicowania kulturowego, gdzie istotną rolę odgrywa zrozumienie, iż różnice kulturowe występują w postawach w stosunku do zdrowia oraz sposobach reagowania na chorobę i śmierć. Przedstawiciele różnych religii mają bowiem odmienne potrzeby podczas choroby oraz pobytu w szpitalu i w związku z tym osoby zajmujące się opieką nad nimi i ich leczeniem powinny być odpowiednio przygotowane do udzielania wsparcia, szczególnie potrzebnego w tym okresie.

Przekonania, praktyki i różnice kulturowe dotyczą nie tylko preferowanych strategii radzenia sobie z tymi problemami, ale w znaczy sposób wpływają na przebieg leczenia oraz kształtują definicje i interpretacje problemu, formułowane nie tylko przez pacjenta, ale także przez terapeutę, w tym pielęgniarki i położne.

Carl Gustaw Jung, jeden z najznamienitszych psychoanalityków, podkreślał znaczenie doświadczenia religijnego w procesie terapii, pisząc: Od 30 lat mam pacjentów z całego świata, różnych kultur… w wieku około 35. roku życia nie było ani jednego pacjenta, u którego nie znalazłoby się problemów religijnych. Każdy z nich chorował dlatego, bo brakło mu tego, co od wieków daje religia. Nikt nie wyzdrowiał, o ile nie wróciło u niego jakieś odnowienie zaniedbanego życia religijnego.

Kulturę zdrowotną kształtuje wiele czynników, takich jak między innymi ogólny poziom życia członków danej zbiorowości, wierzenia i wiedza na temat przyczyn chorób, postawy i zachowania chorego wobec leczenia oraz postawy pracowników sektora opieki zdrowotnej wobec pacjentów, sposób odczuwania, postrzegania, opisywania i interpretowania objawów choroby, definiowanie zdrowia i postrzeganie choroby oraz styl życia.

Postawy i zachowania zdrowotne wobec choroby uwarunkowane są także religią, magią, działaniami medycznymi, opiekuńczo-pielęgnacyjnymi, udzielanym wsparciem społecznym.

Pracownicy ochrony zdrowia oraz studenci muszą mieć możliwość zapoznania się i przedyskutowania problemów wynikających z różnic kulturowych swoich podopiecznych oraz zdobyć umiejętność reagowania na nie zgodnie z ich etyką zawodową. Brak wrażliwości pracowników ochrony zdrowia na różnice kulturowe pacjentów powoduje bowiem zagrożenie dla poszanowania godności osoby pacjenta.

Podręcznik ma się przyczynić do zrozumienia, iż jednym z filarów opieki całego zespołu terapeutycznego jest zrozumienie, że pacjenci różnią się między sobą nie tylko rodzajem schorzenia, ale także przynależnością kulturową, statusem społecznym oraz że istnieje ścisły związek między różnorodnością między ludźmi a etyką zawodową.

W związku z powyższym stworzenie podręcznika poruszającego problemy związane z terapią pacjenta „innego” wydaje się jak najbardziej słuszne.

W naszym odczuciu, jako autorów podręcznika, kwestie różnic kulturowych oraz społecznych, a także ich znaczenie dla praktyki, powinny stanowić podstawowy element programów nauczania profesjonalistów medycznych, zarówno na poziomie przeddyplomowym, jak i podyplomowym. Muszą oni zrozumieć, że szpital, przychodnia, hospicjum czy inna placówka medyczna, to nie miejsce szkolenia, nie zwykły warsztat pracy, a pacjent to nie jest obojętny obiekt czy model do wykonania ćwiczeń. To cierpiący człowiek, który liczy na pomoc i jej potrzebuje bez względu na chorobę, wiek, płeć, kolor skóry, pochodzenie. Od tego bowiem, w jaki sposób ta pomoc będzie udzielana, będzie zależał jego dalszy los i powrót do zdrowia.

We współczesnym społeczeństwie, w tym także w ochronie zdrowia, bardzo ważną rolę musi odgrywać przekazywanie wiedzy o innych kulturach zamieszkujących Polskę, kwestionowanie wszelkich stereotypów, uwrażliwianie na różnice kulturowe i społeczne oraz wzmacnianie postawy szacunku wobec drugiego człowieka i jego kultury oraz pozycji.

Podopieczni placówek medycznych i pomocy społecznej wywodzą się z różnych środowisk, które są w szczególny sposób narażone na dyskryminację i negatywną schematyzację ich wizerunku ze strony personelu medycznego i innych pacjentów.

Pracownicy ochrony powinni znać i rozumieć wszystkie czynniki kulturowe czy społeczne danej grupy ludności i odpowiednio je uwzględniać w procesach planowania, a także realizowania opieki. Istotne jest, aby systematycznie uzupełniając swoją wiedzę, mogli w swej codziennej pracy uwzględniać poszanowanie zróżnicowania kulturowego i religijnego i społecznego.

Celem podręcznika jest więc rozbudzenie zainteresowania czytelników wielokulturowością, „innością”, w kontekście medycznym, zapoznanie ich ze zwyczajami osób będących wyznawcami różnych religii, należących do różnych społeczności, mających różny status społeczny, którzy są i będą potencjalnymi podopiecznymi placówek ochrony zdrowia oraz uwrażliwienie na ich potrzeby.

Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa, Dz. U. 2012 poz. 631, umożliwia studentom kierunków medycznych także zdobycie wiedzy z wpływu nierówności społecznych na stan zdrowia, społeczno-kulturowych różnic, kulturowych, etnicznych i narodowych uwarunkowań zachowań ludzkich, zapoznania się z wybranymi obszarami odrębności kulturowych i religijnych, kulturowymi, społecznymi i ekonomicznymi uwarunkowaniami zdrowia publicznego, ale – niestety – wiele uczelni z powyższego nie korzysta.

Uważamy, iż wiedza o określonych oczekiwaniach pacjentów innych kulturowo i o innym statusie społecznym wobec pracowników ochrony zdrowia jest kluczowa w świadczeniu opieki zdrowotnej. W naszej opinii przyczyni się to do umocnienia terapeutycznych związków pomiędzy personelem medycznym a pacjentem i uzmysłowi pracownikom ochrony zdrowia znaczenie wzajemnego szacunku i tolerancji wobec„innych”.

Mamy także nadzieję, iż zespół redaktorów podręcznika, wywodzących się ze środowisk reprezentujących różne religie i kultury oraz pracowników naukowych, posiadających ogromne doświadczenie zawodowe i dydaktyczne stanowi gwarancję, że będzie to cenna pozycja, mogąca z powodzeniem znaleźć zastosowanie nie tylko w procesie dydaktycznym, ale także w codziennej praktyce wszystkich pracowników ochrony zdrowia.

Niech jego przesłaniem będą słowa Elizabeth Kübler-Ross Największym darem, jaki otrzymałam od swych pacjentów, było zrozumienie, że istnieje coś więcej niż same lekarstwa. Coś poza ścisłą wiedzą medyczną. Troską i miłością można uzdrowić wielu cierpiących ludzi. Nie chcę przez to powiedzieć, że wiedza medyczna nie jest potrzebna, lecz sama tylko wiedza nikomu nie pomoże. Nie pomożecie ani jednemu człowiekowi, jeśli nie zaangażujecie przy tym głowy, serca i duszy. W mojej pracy z pacjentami nauczyłam się że niezależnie od tego, czy są to schizofrenicy, czy niedorozwinięci umysłowo, czy po prostu umierający, że ich życie ma swój cel. Wszyscy oni nie tylko mogą się od Was uczyć, od Was otrzymywać pomoc, ale mogą też stać się Waszymi nauczycielami.

Polska tradycja językowa nakazuje narodowości pisać wielką literą, wyznanie zaś małą, my – jako autorzy podręcznika, z szacunku dla wszystkich religii oraz ich wyznawców, postanowiliśmy zarówno narodowość, jak i wyznanie pisać wielką literą.

Chcielibyśmy także, jako redaktorzy podręcznika, podziękować wszystkim Autorom oraz Wydawnictwu Naukowemu SILVA RERUM za pracę non profit przy powstawaniu tego podręcznika, ponieważ wszystkie zyski, zarówno Autorów, jak i Wydawnictwa, w całości będą przeznaczone na potrzeby Fundacji „Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku.

 prof. dr hab. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

dr n. o zdrowiu Andrzej Guzowski

mgr teologii Grzegorz Bejda

dr n. o zdrowiu Agnieszka Lankau 

SPIS TREŚCI
Wstęp…………………………………………………………………………………………………………………11
CZĘŚĆ I
PODSTAWY TEORETYCZNE……………………………………………………………………… 15
Krzysztof Korotkich
Obcy – owoc innego?……………………………………………………………………………………….. 17
Elżbieta Czykwin
Stereotypizacja i stygmatyzacja – podstawy teoretyczne……………………………………. 27
Magdalena Grassmann
Stygmatyzacja pacjenta i choroby w aspekcie historycznym……………………………… 47
Elżbieta Krajewska-Kułak, Agnieszka Kułak-Bejda,
Mateusz Cybulski, Andrzej Guzowski
Pacjent „inny” w opiniach Polaków – na podstawie literatury i badań własnych….. 63
Elżbieta Krajewska-Kułak, Cecylia Łukaszuk, Andrzej Guzowski,
Grzegorz Bejda, Agnieszka Lankau, Mateusz Cybulski
Pacjent odmienny kulturowo w opiece zdrowotnej ………………………………………….. 97
Emilia Sarnacka
Prawa pacjenta odmiennego kulturowo……………………………………………………………. 113
Emilia Sarnacka
Prawo do świadczeń zdrowotnych osób niepełnosprawnych…………………………….. 133
Anna Jacek
Status prawny pacjenta – nosiciela choroby zakaźnej………………………………………… 147

Marta Blecharczyk, Grzegorz Bejda, Emilia Sarnacka
Dylematy etyczne pracowników ochrony zdrowia ……………………………………………. 159
Mateusz Cybulski
Społeczeństwo wielokulturowe w Polsce…………………………………………………………… 185
Andrzej Guzowski, Grzegorz Bejda, Elżbieta Krajewska-Kułak
Chrześcijaństwo – powstanie, przemiany………………………………………………………….. 199
Andrzej Guzowski, Elżbieta Krajewska-Kułak, Grzegorz Bejda,
Katarzyna Krajewska-Ferishah
Judaizm, Islam i Tatarzy polscy…………………………………………………………………………. 213
Katarzyna Van Damme-Ostapowicz
Kontekst kultury w opiece zdrowotnej na świecie……………………………………………… 229
Mateusz Cybulski
Bariery w dostępie imigrantów do ochrony zdrowia…………………………………………. 241
Grzegorz Bejda, Agnieszka Kułak-Bejda, Agnieszka Lankau
Wpływ religijności na zdrowie………………………………………………………………………….. 255
Agnieszka Lankau
Rola przekonań religijnych w sprawowaniu opieki medycznej………………………….. 273
Jolanta Lewko
Holistyczny model opieki nad chorym……………………………………………………………… 289
Cecylia R. Łukaszuk, Elżbieta Krajewska-Kułak
Satysfakcja z opieki jako istotny element jakości opieki medycznej
nad pacjentem………………………………………………………………………………………………….. 301
Jacek Sobczak
Medycyna defensywna i jej paradoksy………………………………………………………………. 315
CZĘŚĆ II
BARIERY KOMUNIKACYJNE …………………………………………………………………….. 329
Anna Ślifirczyk
Komunikacja międzykulturowa w ochronie zdrowia………………………………………… 331
Emilia Jaroszewska
Bariery w komunikacji z zagranicznym pacjentem…………………………………………… 353
Józef Binnebesel, Zbigniew Formella, Halyna Katolyk
Specyfika funkcjonowania i komunikacji z dzieckiem przewlekle chorym………… 371

Dorota Podgórska-Jachnik
Komunikacja z pacjentem z niepełnosprawnością sensoryczną………………………… 397
Anna Wojnarska, Renata Zubrzycka
Komunikacja z pacjentem z niepełnosprawnością intelektualną……………………….. 415
Monika Banaszczyk, Błażej Kmieciak
Komunikacja z pacjentem doświadczającym zaburzeń psychicznych……………….. 431
Szymon Murawski, Julita Zawadzka
Komunikacja z pacjentem z różnymi zaburzeniami świadomości…………………….. 451
Józef Binnebesel, Zbigniew Formella
Komunikacja z dzieckiem doświadczającym śmierci………………………………………… 457
Agnieszka Hamerlińska-Latecka
Komunikacja z „ozdrowieńcem” – pacjentem po chorobie nowotworowej……….. 471
Dariusz Kuć
Empatia jako forma komunikacji w codziennej praktyce pracownika
ochrony zdrowia……………………………………………………………………………………………….. 483
CZĘŚĆ III
WYBRANE ASPEKTY OPIEKI MEDYCZNEJ ………………………………………………. 495
Agnieszka Kułak-Bejda, Piotr Kułak, Grzegorz Bejda, Wojciech Kułak
Kulturowe uwarunkowania wybranych jednostek chorobowych………………………. 497
Elżbieta Maciorkowska, Magdalena Zalewska, Magdalena Maciorkowska,
Magdalena Malesińska, Piotr Musiałowski
Uwarunkowania kulturowe żywienia w zdrowiu i chorobie ……………………………… 531
Grzegorz Bejda, Agnieszka Kułak-Bejda
Pacjent-katolik wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej…………………………. 543
ks. mitrat mgr Jan Fiedorczuk, Irena Fiedorczuk,
Justyna Fiedorczuk-Fidziukiewicz
Pacjent prawosławny wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej ……………….. 559
Jerzy Sojka, ks. Adrian Korczago
Pacjent protestant wobec zagadnień choroby i ochrony zdrowia………………………. 573
Joanna Auron-Górska
Oczekiwania pacjenta wyznającego Judaizm…………………………………………………….. 591
Zbigniew Igielski
Pacjent Buddysta i Hinduista wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej……. 609

Świadkowie Jehowy w Polsce. Służba Informacji o Szpitalach
Opieka medyczna nad pacjentem – Świadkiem Jehowy……………………………………. 615
Artur Konopacki, Monika Ryszewska
Pacjent muzułmański w Polsce…………………………………………………………………………. 629
Jacek Tabisz
Pacjent niewierzący, pacjent ateista…………………………………………………………………… 643
Andrzej Guzowski
Wyznawcy wybranych nowych ruchów religijnych i parareligijnych
jako potencjalni odbiorcy usług medycznych w Polsce……………………………………… 647
Grażyna Dytrych, Wojciech Kułak
Specyfika hospitalizacji dziecka z autyzmem i zaburzeniami ze spektrum
autyzmu …………………………………………………………………………………………………………… 669
Katarzyna Simonienko, Karolina Wilczyńska, Mikołaj Kwiatkowski,
Natalia Wygnał, Beata Galińska-Skok, Napoleon Waszkiewicz
Specyfika hospitalizacji chorego psychicznie…………………………………………………….. 681
Karolina Wilczyńska, Katarzyna Simonienko, Mikołaj Kwiatkowski,
Natalia Wygnał, Joanna Łazarczyk, Napoleon Waszkiewicz
Specyfika hospitalizacji chorego uzależnionego ……………………………………………….. 695
Emilia Mikołajewska
Specyfika hospitalizacji pacjenta niepełnosprawnego ruchowo…………………………. 717
Krystyna Kowalczuk
Specyfika hospitalizacji pacjenta niewidomego ………………………………………………… 733
Dorota Koncewicz
Specyfika hospitalizacji pacjenta z wadą słuchu………………………………………………… 743
Dorota Rogowska-Szadkowska
Specyfika hospitalizacji pacjenta zakażonego HIV……………………………………………. 757
Mateusz Cybulski
Specyfika hospitalizacji pacjentów w podeszłym wieku…………………………………….. 771
Katarzyna Beata Głodowska, Aleksandra Bendowska
Transkulturowa opieka medyczna niezbędnym elementem w programach
nauczania na Uniwersytetach Medycznych w Polsce ………………………………………… 791
Autorzy…………………………………………………………………………………………………………………799

Doktorzy, którzy zajmują się chorymi,

powinni koniecznie zrozumieć, czym jest człowiek,

 czym jest życie i czym jest zdrowie,

 i w jaki sposób równowaga i harmonia tych elementów je podtrzymuje.

Leonardo da Vinci

 Uwaga – pozycja będzie dostępna na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku /bez dystrybucji wydania drukowanego/

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku amerykańska pielęgniarka Madeleine Leninger, uważając człowieka za istotę kulturową i odwołując się do założeń antropologii kulturowej, sugerowała, by w sprawowaniu codziennej opieki nad pacjentem uwzględniać jego społeczną strukturę, światopogląd, wartości kulturowe, środowiskowy kontekst, a także naturalne (ludowe) i zawodowe systemy opieki.

W Polsce ten problem przez szereg lat nie był dostrzegany, jednak obecnie, przy różnorodności wyznaniowej i ze względu na znaczny napływ emigrantów z różnych krajów, staje się ogromnym wyzwaniem dla pracowników ochrony zdrowia.

W zależności od uwarunkowań kulturowych wyróżnia się różne rodzaje reakcji na chorobę, np. religijną, magiczną, opiekuńczo-pielęgnacyjną czy medyczną.

W chwili obecnej pracownicy ochrony zdrowia stają wobec konsekwencji zróżnicowania kulturowego, gdzie istotną rolę odgrywa zrozumienie, iż różnice kulturowe występują w postawach w stosunku do zdrowia oraz sposobach reagowania na chorobę i śmierć. Przedstawiciele różnych religii mają bowiem odmienne potrzeby podczas choroby oraz pobytu w szpitalu i w związku z tym osoby zajmujące się opieką nad nimi i ich leczeniem powinny być odpowiednio przygotowane do udzielania wsparcia, szczególnie potrzebnego w tym okresie. Przekonania, praktyki i różnice kulturowe dotyczą nie tylko preferowanych strategii radzenia sobie z tymi problemami, ale w znaczy sposób wpływają na przebieg leczenia oraz kształtują definicje i interpretacje problemu, formułowane nie tylko przez pacjenta, ale także przez terapeutę, w tym pielęgniarki i położne.

Carl Gustaw Jung, jeden z najznamienitszych psychoanalityków, podkreślał znaczenie doświadczenia religijnego w procesie terapii, pisząc: Od 30 lat mam pacjentów z całego świata, różnych kultur…. w wieku około 35. roku życia, nie było ani jednego pacjenta, u którego nie znalazłoby się problemów religijnych. Każdy z nich chorował dlatego, bo brakło mu tego, co od wieków daje religia. Nikt nie wyzdrowiał, o ile nie wróciło u niego jakieś odnowienie zaniedbanego życia religijnego.

Kulturę zdrowotną kształtuje wiele czynników, m.in. takich jak ogólny poziom życia członków danej zbiorowości, wierzenia i wiedza na temat przyczyn chorób, postawy i zachowania chorego wobec leczenia oraz postawy pracowników sektora opieki zdrowotnej wobec pacjentów, sposób odczuwania, postrzegania, opisywania i interpretowania objawów choroby, definiowanie zdrowia i postrzeganie choroby oraz styl życia. Postawy i zachowania zdrowotne wobec choroby uwarunkowane są miedzy innymi religią, magią, działaniami medycznymi, opiekuńczo-pielęgnacyjnymi, udzielanym wsparciem społecznym. Kwestie różnic kulturowych i ich znaczenie dla praktyki powinny stanowić podstawowy element programów nauczania profesjonalistów medycznych, zarówno na poziomie przed, jak i podyplomowym.

Pracownicy ochrony zdrowia, w tym studenci, muszą mieć możliwość zapoznania się i przedyskutowania problemów wynikających z różnic kulturowych swoich podopiecznych oraz zdobyć umiejętność reagowania na nie zgodnie z ich etyką zawodową. Brak wrażliwości pracowników ochrony zdrowia na różnice kulturowe pacjentów powoduje bowiem zagrożenie dla poszanowania godności osoby pacjenta.

Książka ma się przyczynić do zrozumienia, iż jednym z filarów opieki całego zespołu terapeutycznego jest zrozumienie, że ludzie różnią się między sobą nie tylko rodzajem schorzenia, ale także przynależnością kulturową oraz że istnieje ścisły związek między różnorodnością między ludźmi a etyką zawodową. W związku z powyższym stworzenie podręcznika poruszającego problemy związane z terapią pacjenta odmiennego kulturowo wydaje się jak najbardziej słuszne. W naszym odczuciu, jako autorów podręcznika, kwestie różnic kulturowych i ich znaczenia dla praktyki powinny stanowić podstawowy element programów nauczania profesjonalistów medycznych.

We współczesnym społeczeństwie, w tym także w ochronie zdrowia, bardzo ważną rolę powinno odgrywać przekazywanie wiedzy o innych kulturach zamieszkujących Polskę, kwestionowanie stereotypów, uwrażliwianie na różnice kulturowe i wzmacnianie postawy szacunku wobec drugiego człowieka i jego kultury. Pracownicy ochrony zdrowia powinni znać i rozumieć wszystkie czynniki kulturowe danej społeczności i odpowiednio je uwzględniać w procesach planowania i realizowania opieki. Powinni systematycznie uzupełniać swoją wiedzę, aby móc w swej codziennej pracy uwzględniać poszanowanie zróżnicowania kulturowego i religijnego. Celem podręcznika jest więc rozbudzenie zainteresowania czytelników wielokulturowością w kontekście medycznym, zapoznanie ich ze zwyczajami osób będących wyznawcami różnych religii, którzy są potencjalnymi podopiecznymi placówek ochrony zdrowia oraz uwrażliwienie na potrzeby osób odmiennych kulturowo. Uważamy, iż wiedza o określonych oczekiwaniach pacjentów innych kulturowo wobec pracowników ochrony zdrowia jest kluczowa w świadczeniu opieki zdrowotnej. W naszej opinii przyczyni się to do umocnienia terapeutycznych związków pomiędzy personelem medycznym a pacjentem i uzmysłowi pracownikom ochrony zdrowia znaczenie wzajemnego szacunku i tolerancji wobec wyznania innych. Mamy także nadzieję, iż zespół redaktorów podręcznika, wywodzących się ze środowisk reprezentujących różne religie i kultury oraz pracowników naukowych, posiadających ogromne doświadczenie zawodowe i dydaktyczne, jest gwarancją, że będzie to cenna pozycja, mogąca z powodzeniem znaleźć zastosowanie nie tylko w procesie dydaktycznym, ale także w codziennej praktyce wszystkich pracowników ochrony zdrowia.

Polska tradycja językowa, nakazuje narodowości pisać wielką literą, wyznanie zaś małą, my – jako autorzy podręcznika, z szacunku dla wszystkich religii oraz ich wyznawców, postanowiliśmy zarówno narodowość, jak i wyznanie pisać wielką literą.

prof. dr hab. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

dr n. o zdrowiu Andrzej Guzowski

mgr teologii Grzegorz Bejda

dr n. o zdrowiu Agnieszka Lankau 

Recenzja naukowa

prof. dr hab. n med. Jerzy Marcinkowski

dr hab. Adam Sawicki prof. Uniwersytetu Pedagogicznego
w Krakowie

II wydanie – poszerzone i uzupełnione

Oto linki do wybranych e-księgarń, w których nabyć zwykle można zarówno e-booki, jak i wydanie drukowane:

• http://bookandwalk.pl/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich,-czyli-Polska-grac,-k…-mac!-20827-ebook.aspx
• http://epoka.osdw.pl/szukaj;jsessionid=C423AEB53DFCC42E5E651FFF13F9201B.s28?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&x=75&y=6
• http://epoka.osdw.pl/szukaj;jsessionid=C423AEB53DFCC42E5E651FFF13F9201B.s28?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&x=75&y=6
• http://oficyna.osdw.pl/szukaj;jsessionid=B1D741A424AED11BEBE08D869CAF5373.s12?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=17&y=9
• http://ksiegarniasrem.osdw.pl/szukaj;jsessionid=371F08B88B6156C55B54E632CCC5B930.s01?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=23&y=22
• http://www.ksiegarniasuplement.pl/szukaj;jsessionid=9B8B746A0F4E0B49C32E828C3599C51E.s18?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=15&y=14
• http://umadziarow.osdw.pl/szukaj;jsessionid=255D36FB15B507F17E7A7704E34BE7F0.s15?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=24&y=9
• http://umadziarow.osdw.pl/szukaj;jsessionid=255D36FB15B507F17E7A7704E34BE7F0.s15?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=24&y=9
• http://umadziarow.osdw.pl/szukaj;jsessionid=255D36FB15B507F17E7A7704E34BE7F0.s15?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=24&y=9
• http://vademecumgdynia.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D4725708C4311C4A4976C42947FA2F44.s15?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=36&y=1
• http://ksiegarniastaszow.pl/szukaj;jsessionid=123F01F596D9DB58EF2132814AAFE1FF.s16?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=31&y=18
• http://kwidzyn.osdw.pl/szukaj;jsessionid=4899334B04787D448F175540D6E6F2D8.s08?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=42&y=5
• http://www.papirus.boleslawiec.pl/szukaj;jsessionid=9324C311FE3394A94ABE93F8573A13AA.s24?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=43&y=22
• http://www.papirus.boleslawiec.pl/szukaj;jsessionid=9324C311FE3394A94ABE93F8573A13AA.s24?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=43&y=22
• http://ksiegarniazlotoryja.osdw.pl/szukaj;jsessionid=89ACE13F3D97F08F4BF54F326CE221FA.s16?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&category=&x=31&y=9
• http://ksiegarnia.osdw.pl/szukaj;jsessionid=60D00EDEA2FA9F0BAE1AF86FA33822E7.s08?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=30&y=9
• http://mjl.osdw.pl/szukaj;jsessionid=9C1D951962ED797908D4E8D5299105E9.s10?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=19&y=19
• http://nutka.osdw.pl/szukaj;jsessionid=34B7924EF114C5A0C9FCBDD7094838AC.s11?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=41&y=12
• http://www.ksiegarniaorla.pl/szukaj;jsessionid=79B6A0C18C46513B26AB692CB548B625.s12?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&category=&x=21&y=16
• http://phkowalska.osdw.pl/szukaj;jsessionid=99991977EAB5AC078B90494310653E42.s13?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=22&y=20
• http://ksip.osdw.pl/szukaj;jsessionid=BA064EB6C56118E832D2F738734631AB.s12?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=15&y=9
• http://www.e-libera.pl/szukaj;jsessionid=2377C391A51C819952F2B065CAF222B6.s26?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=28&y=7
• http://ksiegarniaalfabet.osdw.pl/szukaj;jsessionid=77E2A22AB5CC0886E3B73DD48C5C53BE.s01?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=23&y=9
• http://e-sowa.osdw.pl/szukaj;jsessionid=52C3F7FDCC006938BC6970822F009256.s05?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=30&y=15
• http://kgstrzegom.osdw.pl/szukaj;jsessionid=CE62F8D6BC749BD3891D31CC4A747095.s07?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=23&y=22
• http://palucka.osdw.pl/szukaj;jsessionid=163F24C4A1344F7EA09F1E46D1416A93.s30?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=35&y=10
• http://ksiegarniamuminek.osdw.pl/szukaj;jsessionid=FFEB82D394C22B98F949E497DDE363CC.s10?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=41&y=13
• http://www.pim.tychy.pl/szukaj;jsessionid=5544DF3B64D16CFE8F12A597391E1F9B.s13?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=32&y=11
• http://pro-edukacja.osdw.pl/szukaj;jsessionid=E33E79AE84BC143669B7BF436CC4E592.s19?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=39&y=18
• http://bookowski.eu/szukaj;jsessionid=035BDC14CDE50AE2106888512953FF28.s36?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=28&y=5
• http://hokus.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1066FD40538DA1AC232FBEEF62F8FF63.s06?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=27&y=15
• http://safona.osdw.pl/szukaj;jsessionid=2BF0AEC7614D4F33D38079F3E189F8CE.s14?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=23&y=14
• http://sklep.bookarest.pl/szukaj;jsessionid=753345FD13BC598711CEC1C3269F12A5.s03?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=36&y=13
• http://www.lumer.biz/szukaj;jsessionid=A89BBD60C241AD64F9EE165929F708B5.s09?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&category=&x=38&y=4
• http://sopocki.osdw.pl/szukaj?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=33&y=18
• http://urzeckiego.osdw.pl/szukaj?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=21&y=13
• http://zielski.osdw.pl/szukaj?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=39&y=22
• http://libellus.osdw.pl/szukaj?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&grupa=&x=41&y=18
• http://edukacyjnazawiercie.osdw.pl/szukaj?value=Wulgaryzmy+w+j%EAzyku+kibic%F3w&category=&x=39&y=21

• http://www.eksiegarnia.pl/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich–czyli-Polska-grac–k%E2%80S-mac-ebook;s,karta,id,700014602
• http://www.booki24.pl/ebooki/wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-polska-grac-k-mac-p24323.html
• http://www.czarty.pl/wulgaryzmy-w-j-zyku-kibic-w-polskich-czyli-polska-gra-k-ma-agnieszka-dokowicz-p-1417449.html
• http://selkar.pl/ebook-wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-polska-grac-k-mac
• http://terrabooks.pl/pl/p/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich%2C-czyli-%E2%80%9EPolska-grac%2C-k%E2%80%A6-mac-ebook-Agnieszka-Dokowicz-/52855
• http://www.weltbild.pl/wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-polska-grac-k-mac_p200022020.html
• http://www.zinamon.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniajgora.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://zprawdziwegozdarzenia.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.uczniowska.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://kodeks.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://e-akapit.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaakcent.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ana.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniagliwice.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ckwiedza.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://skarbnica.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://codex.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.domksiazki.poznan.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://sedina.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://dsh.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://eureka.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniacymelia.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniawsieci.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.twoje-ksiazki.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaraciaz.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://abas.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://gabrysia.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.novaksiegarnia.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.atlastorun.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://books.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://friendlybooks.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://tajnekomplety.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://mito.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://atut.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.zinamon.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://lublin.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://prawnicza-zurawia.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.poschodkach.com/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarnianeptun.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://pegazchybie.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ekonomiczna.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.makama.eu/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://pantadeusz.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniapegaz.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://pegaz.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://strofa.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniajordanow.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://stanczyk.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.naskarpie.net.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniaorbita.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarnia-ciechocinek.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.eurekaskierniewice.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://jolanta.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://elba.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://epos.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://exlibriswadowice.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://nalesisku.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.pantadeusz.eu/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ratuszowa.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://sobotka.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniauiwony.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://wiedza.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://wiedzamazury.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaabc.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaalfa.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://alfabet.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarnialuban.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarnianysa.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://atena.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://atenastargard.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaatlas.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://bajbuk.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://kruk.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniadudziak.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://domowa.net.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaedukacja.com/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://eureka24.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://exlibris.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://fenikswejherowo.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.rodakbook.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniajedynka.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniakonskie.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniaklimczok.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaminsk.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarnialichosik.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://litera.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniamarina.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://merkury.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://epoka.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://oficyna.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniasrem.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniasuplement.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://librabooks.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.dobra-ksiazka.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniauleszka.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://umadziarow.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://uzosi.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://vademecumgdynia.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://volumen.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://kwidzyn.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://wsfiz.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.papirus.boleslawiec.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniazlotoryja.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniakruk.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://lektoratplus.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://malaopole.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://magremo.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniaslupska.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarnia.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://mjl.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.motto.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://mrbook.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://nutka.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniaorla.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://phkowalska.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksip.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.e-libera.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniaalfabet.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://hurtownia-format.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://e-sowa.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://kgstrzegom.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://palucka.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.ksiegarniapapirus.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniamuminek.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.pim.tychy.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://ksiegarniastamex.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://pro-edukacja.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://bookowski.eu/szukaj;jsessionid=335A704C3E50F46B450ECB89A879F89C.s36?value=Dokowicz%2C+Wulgaryzmy&grupa=&x=37&y=12
• http://hokus.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://safona.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.bookarest.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://perfecto.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://www.lumer.biz/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://sopocki.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://urzeckiego.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://zielski.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://edukacyjnazawiercie.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://umbrella.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://wabamer.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB
• http://libellus.osdw.pl/artykul/Agnieszka-Dokowicz/Wulgaryzmy-w-jezyku-kibicow-polskich-czyli-Polska-grac-k-mac-,517A926BEB

Spis treści

Wprowadzenie  4

1.      Rozumienie kobiecości 10

W filologii i terminologii 10

W filozofii 18

W biologii 21

W psychologii 24

2.      Przemiany sytuacji kobiet  27

3.      Kobieta stara w literaturze i sztuce  54

Starożytność  54

Średniowiecze  78

Nowożytność  84

XIX wiek  102

XX wiek 115

4.      Kobieca starość wielu kultur i religii 131

Azja  131

Ameryka  141

Afryka  145

5.      Oblicza starej kobiety  151

Czarownica  151

Staruszka (nie) nasycona  159

Babcia 162

Zakończenie 168

Bibliografia 173

Wprowadzenie

Według definicji znajdującej się w Leksykonie gerontologii starość to nieunikniony efekt procesu starzenia się, w którym kolejno następujące zmiany biologiczne, psychiczne i społeczne zaczynają oddziaływać względem siebie synergetycznie, prowadząc do naruszenia równowagi biologicznej i psychicznej bez możliwości przeciwdziałania temu, czyli jest to końcowy okres starzenia się. Starość jako okres życia następujący po wieku dojrzałym, jest pojęciem statycznym; natomiast starzenie się, jako proces, zjawiskiem dynamicznym[1]. Kobieta, której wartość przez stulecia wyznaczały jedynie przymioty ciała oraz zdolność do reprodukcji, a tym samym przedłużania gatunku, z wiekiem swą stratę odczuwa dotkliwiej niż mężczyźni. Proces ten uwidacznia się na wszystkich trzech ściśle powiązanych ze sobą płaszczyznach.

Przez stulecia stosunek społeczeństwa do ludzi starych, zwłaszcza kobiet cechował się znaczną ostrożnością, jeżeli nie dyskryminacją. Po upadku funkcjonującej w kilku starożytnych cywilizacjach gerontokracji (np. rada starszych geruzja w Sparcie) nastał dla seniorów czas nieprzychylny. Szacunek dla doświadczonych życiem mędrców stopniał, ustępując miejsca pogardzie dla starczych słabości. Nawet w cywilizowanej Europie tolerowani dopóty dopóki wykazywali pewną przydatność. Paul Chapuy w nawiązaniu do dyskryminacji późnej dorosłości u ludów prymitywnych stwierdził, że uległy zmianie formy, natomiast sama koncepcja bezużyteczności człowieka starego utrzymuje się w cywilizacji zachodniej[2].

Doskonale stosunek dawnych ludów do starców postrzeganych jako mędrców oraz depozytariuszy kultury i tradycji ukazuje Konfucjusz. W domu rodzinnym młody człowiek winien z nabożnością odnosić się do swych rodziców. Poza domem rodzinnym winien szanować starszych[3]. Chiński filozof głosił kult przodków i w sposób wyrazisty, acz prosty, powtarzał nakaz szacunku względem starszych zawarty w Biblii. W jednym z dialogów myśliciel krótko podsumowuje cykl rozwoju mentalności moralnej w człowieczej egzystencji, starość ukazując jako okres pełni i zrozumienia: Gdy miałem lat piętnaście, skupiłem swe wysiłki na nauce. Gdy osiągnąłem lat trzydzieści, ustaliły się me zasady, zaś w wieku lat czterdziestu nie znałem już wahań. W wieku lat pięćdziesięciu pojąłem wolę Niebios. Gdy osiągnąłem wiek lat sześćdziesięciu, rozumiałem wszystko, co się kryło za tym, co mówiono mi. Dopiero gdy dożyłem lat siedemdziesięciu, mogłem iść za pragnieniami mego serca nie przekraczając przy tym żadnej z reguł[4].

Wiek społeczny stanowi specyficzną kategorię, łączoną ze społecznymi oczekiwaniami co do stosownego i pożądanego sposobu zachowania. Według przekazów o starzeniu się przed biblijnym potopem i w krajach dalekiej północy odległe historycznie cywilizacje nosić miały ludzi prawych, a przez to dożywających sędziwego wieku. Współczesne społeczeństwa Zachodu starość odbierają jako czas przymusowego odpoczynku, a od seniorów oczekują powagi i stateczności[5]. Warto wspomnieć w tym miejscu teorię wyłączenia, według której wykluczenie seniorów z życia społecznego prowadzi do ograniczenia ich interakcji z otoczeniem, ale w pewnym sensie dokonuje się za obopólną zgodą. Ludzie odsuwają się od osoby starej w takim samym stopniu, w jakim ona oddala się od nich[6]. Człowiek stary traci poczucie sprawstwa, jest uległy i często nie potrafi dokonać obiektywnej oceny swego życia, zatracając realne poczucie własnej wartości. Prowadzi to do deprecjacji własnej osoby i poczucia bezsensu trwania. Dla kobiet uczucie osamotnienia stanowi szczególnie przykrą konsekwencję biegu czasu i niesionych przezeń zmian.

Kobieta pięćdzie­sięcioletnia jest zazwyczaj w pełni sił, bogata w doświadczenie, ale bez znaczących osiągnięć, które są udziałem mężczyzn w tym wieku. Kobieta wycofuje się lub zostaje wycofana z wielu aktywności. Cóż począć może istota, którą nauczono wyłącznie poświęcenia, kiedy starość nie żąda już ofiar? Dzieci odchodzą, mąż odsuwa się, w swój latami skrzętnie budowany świat. Nikomu niepotrzebna stara kobieta snuje bezpłodne plany na długie lata, które jej pozostały.

Zdrowie psychiczne i szczęście człowieka w dużej mierze zależą od ilości popełnionych przez niego błędów. Kwintesencją starości jest właśnie zestawianie sukcesów i porażek podczas dokonywania bilansu życiowego. Dla kobiet historyczne naleciałości zaprzeczające równości płci stanowią swoiste piętno. Kobieta, która całe życie miała być piękna, opiekuńcza, zaradna i ofiarna z wiekiem traci coraz więcej. Bogactwo doświadczenia stanowi pewien atut, ale nie tak znaczący jak poniesione straty. Mądrość starej kobiety, gorzka czy pogodnie obojętna, pozostaje wciąż jeszcze zupełnie negatywna; jest negacją, oskarżeniem, odmo­wą — jest bezpłodna. Zarówno na terenie myśli jak czynu, najwyższą formą wolności, jaką może, osiągnąć kobieta – pasożyt, jest stoickie wyzwanie lub sceptyczna ironia[7].

Niniejsza praca ma zasygnalizować przebieg i charakter zmian, dokonujących się od czasów starożytnych po współczesne w odbiorze i wizerunku kobiety starej. Ukazanie sytuacji sędziwych kobiet w różnych okresach historycznych i kulturach jest przyczynkiem do właściwej części pracy popartej analizą i interpretacją dzieł z zakresu literatury i sztuki. W pracy posłużono się metodą analizy źródeł.

Dla historyka źródłem jest każdy przedmiot wytworzony przez człowieka[8], przy czym podział źródeł dokonuje się ze względu na cechy, które wyróżniono w przedmiotach zgodnie z generowanymi przez badacza potrzebami poznawczymi[9].

Wszelkie zakodowane informacje wywodzą się z czterech obszarów źródła historycznego:

— jego fizykalności (materialności, przedmiotowości, „cielesności”),

— z zapisu przy użyciu pisma,

— z obrazu,

— z dźwięku (przy czym warto dodać, że dane, utrwalone za pomocą pisma, obrazu lub dźwięku, mogą współwystępować ze sobą w różnych kombinacjach)[10].

Źródła historyczne podzielono kierując się powyższą logiką na osiem zasadniczych grup:

1) materialne,

2) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma,

3) mate­rialne z danymi utrwalonymi za pomocą obrazu,

4) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą dźwięku,

5) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pis­ma i obrazu,

6) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma i dźwięku,

7) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą obrazu i dźwięku,

8) mate­rialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma, obrazu i dźwięku[11].

Źródła ikonograficzne a precyzyjniej przekazy ikonograficzne o charakterze intencjonalnym (fragment istniejącego źródła historycznego) lub konceptowym (historiograficzna rekonstrukcja) dzielą się na cztery podgrupy:

1)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi tylko za pomocą obrazu;

2)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma i obrazu;

3)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi za pomocą obrazu i dźwięku;

4)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma, obrazu
i dźwięku[12].

S. Herbst określił kierunki badań historyczno – ikonograficznych wyróżniając powtarzalne tematy tj.:

1) „ikonografie szczegółów”,

2) „portret” (z rzeźbą nagrobną, przedmiotami sfragistycznymi i numizmatycznymi),

3) „ikonografię krajobrazu” (perspektywiczne i panoramicz­ne widoki pejzażowe, batalistyczne i miejskie),

4) „wyobrażenia wypadków historycznych”[13]

Zbliżonej klasyfikacji dokonał Z. Piech wskazując sześć tematycznych grup dotyczących:

1)        określonych zdarzeń historycznych,

2)        postaci historycznych,

3)        czynności przez nie wykonywanych,

4)        miejsc historycz­nych,

5)        obiektów historycznych

6)        przedmiotów odnoszących się do konkretnych wycin­ków procesu historycznego (dodatkowo wskazano też konieczność rozbicia przedstawień obrazowych o charakterze świeckim i religijnym)[14].

Zabytki połączone wspólną ideą powstania, wpływu społecznego czy programu merytorycznego K. M. Kowalski podzielił na źródła ikonogra­ficzne:

1) ideowe, adresowane do współczesnych (środki propagandy politycznej, składniki wystroju obiektów sakralnych);

2) komercyjne (pomniki panujących; zabytki sepulkralne; portrety szlacheckie i mieszczańskie do wnętrz świeckich; wota religijne; cechowe i brackie pamiątki; iluminowane rękopisy; ryty nakościelne);

3) z funkcją znaku prawnego;

4) estetyczne adresowane do współ­czesnych – dekoracje przedmiotów użytkowych (obrazy na mobilnych i nieruchomych elementach wnętrz; dekoracje przedmiotów do spożywania posiłków; zdobienia broni paradnej i bitewnej; przedmioty do wyrobu i dekoracji artykułów spożywczych);

5) dydaktyczne i dokumentacyjne adresowane do współczesnych i potomnych (dokumentujące krajobraz naturalny i kulturowy; kartograficzne i dotyczące praktyki militarnej; dokumentujące obserwacje naukowe);

6) użytkowe w praktyce artystycznej adresowane do współczesnych (plany architektoniczne; wzory w praktyce artystycznej);

7) nieadresowane o funkcjach użytkowych[15].

W pracy wykorzystano źródła materialne zarówno z danymi utrwalonymi za pomocą pisma jak i obrazu. Prócz tekstów kultury i źródeł ikonograficznych wykorzystano również materiały epigraficzne na podstawie epitafiów nagrobnych poświęconych obywatelom rzymskim.

Praca pod tytułem Obraz kobiecej starości w literaturze i sztuce stanowi próbę przybliżenia i zobrazowania sytuacji kobiety starej na podstawie przekazów kulturowych, jak również refleksji nad przeżywaniem i dojrzewaniem kobiet do własnej starości. Autorskie badania wybranych źródeł pozwoliły na cząstkowe nakreślenie kierunku zmian społecznego postrzegana starości w wymiarze płci i tendencji w kształtowaniu wizerunku kobiety starej dawniej i współcześnie.

Praca złożona jest z pięciu rozdziałów.

W rozdziale pierwszym Rozumienie kobiecości wydzielono cztery podrozdziały dotyczące zagadnienia w odniesieniu do filologii i terminologii, filozofii, biologii i psychologii. Wielodziedzinowa analiza kategorii kobiecości ma na celu wprowadzenie do tematu głównego i zapoznanie z podstawowymi pojęciami.

Drugi rozdział zawiera opis Przemian sytuacji kobiet na przestrzeni dziejów od czasów antycznych po współczesność. Przedstawiono tu historyczne ujęcie odbierania kobiet starych przez ludzi różnych epok, ich społecznego znaczenia i przypisywanych im zadań, ale również celebrację rytuału przejścia etapu wiek dojrzały – starość.

Trzeci rozdział Kobieta Stara w literaturze i sztuce składa się z pięciu podrozdziałów podzielonych chronologicznie. Pierwszy dotyczy starości w kontekście społecznego funkcjonowania kobiet w starożytności, drugi – średniowieczu, trzeci – epoce nowożytnej, pozostałe w XIX i XX wieku. Wykorzystano tu przekazy piśmiennicze, zarówno poezję jak i prozę oraz wytwory szeroko pojętej sztuki przede wszystkim malarstwa.

Czwarty rozdział traktuje o Kobiecej starości wielu kultur i religii i podzielony został na trzy podrozdziały dotyczące cywilizacyjnego w tym wyznaniowego aspektu egzystencji kobiety starej na kontynentach azjatyckim, afrykańskim i w Ameryce Południowej.

Ostatni rozdział przedstawia Oblicza starej kobiety wskazując na trzy wybrane typy a zarazem schematy kobiet: Czarownicę, Staruszkę (nie) nasyconą i Babcię. W ramach tych podrozdziałów rozpatruje się kulturowy (często stereotypowy) obraz postaw społecznych wobec starości kobiet.

Praca oparta jest na analizach źródeł, spostrzeżeniach własnych oraz opracowaniach naukowych, to jest literaturze przedmiotu z zakresu psychologii, gerontologii, socjologii, innych nauk humanistycznych oraz nauk medycznych. Szczególnie przydatne okazały się opracowania takie jak: dwutomowa Historia starości G. Minois i J. P. Bois, Gorsza płeć M. Boguckiej, Historia brzydoty U. Eco, wydawnictwo albumowe Rembrandt i krąg jego tradycji oraz seria wydawnicza Życie codzienne… Pierwsze dwie z wymienionych publikacji zawierają historyczny przegląd faktów i dokumentów dotyczących osób starych i stosunku do nich od antyku po czasy nowożytne nobilitujące starość wynalazkiem emerytur. Gorsza płeć stanowi studium analiz sytuacji kobiet na przestrzeni dziejów. W woluminach U. Eco i albumie o twórczości Rembrandta pojawia się mnóstwo cennych dla pracy przykładów malowideł kobiet starych, natomiast seria wydawnicza Życie codzienne określa szczegółowe aspekty funkcjonowania ludów z różnych epok i kontynentów, po wielokroć uwzględniając specyfikę i zasady egzystencji kobiet na tle całych społeczeństw. Pełny wykaz źródeł znajduje się w bibliografii.

Abstract

The study entitled ”Female Old Age Seen Through Literature and Art” constitutes an attempt to approach and depict the situation of an old woman on the basis of cultural record, as well as reflect on women’s growing up to their old age and experiencing it. The author’s research on the chosen sources allowed partially to lay down the direction of the change in social perception of the old age in reference to sex and draw the tendencies in shaping the image of an old woman in the past and present.

The paper comprises five chapters. Chapter one Understanding Womanhood is divided into for subsections referring to the issue in the context of philology and terminology, philosophy, biology and psychology.  Interdisciplinary analysis of the womanhood as category aims at introducing the main subject and the basic terms.

Chapter two describes the Changes of the Situation  of Women  throughout the ages from ancient to modern times. It depicts the historical approach to elderly women in different ages, their social importance, assigned tasks, and also the celebration of the transformation  from adulthood into old age.

Chapter Three Old Woman in Literature and Art is composed of five sub-chapters divided chronologically. The first one refers to old age in the social context of women’s life in ancient times, the second one  – in middle ages, the third  -  in modern times, and the remaining ones deal with the 19th and 20th centuries. It refers to written sources, both poetry and prose, as well as widely understood art, first of all painting.

Chapter four which concerns Female Old Age in Many Cultures and Religions has been divided into three sub-chapters dealing with the civilization, including religious aspect of an old woman’s existence on the Asian, African and South American continents.

The last chapter depicts The Picture of an Old Woman pointing out some chosen patterns, which form female types. The sub-chapters investigate cultural, and often stereotypical, picture of social approaches towards women’s old age.

The work is based on the analysis of sources, the author’s individual observation, as well as research in the scientific literature concerning psychology, gerontology, sociology, and other humanities or medical studies.

Ze strony e-księgarń zwykle można zamówić zarówno e-booki, jak i książki drukowane.

Poniżej zamieszczamy przykładowe linki do e-księgarń:

• http://atena.osdw.pl/szukaj;jsessionid=91CEAA25BAE777243D409E1B4056F332.s01?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=19&y=5
• http://atenastargard.osdw.pl/szukaj;jsessionid=F13AAD8929A393FB82C76EAD6AD5AD1E.s30?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=17&y=12
• http://ksiegarniaatlas.osdw.pl/szukaj;jsessionid=415BF105B82151D3F23F3235A5D07AE4.s02?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=22&y=13
• http://bajbuk.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1D611F823777B38958C6BDF8B6C9A7CF.s02?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=23&y=21
• http://kruk.osdw.pl/szukaj;jsessionid=DECD10A2A5C04352C08CBCE715FC523F.s02?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=20&y=3
• http://www.ksiegarniadudziak.pl/szukaj;jsessionid=5FDF9A87773711AA59DA509735234308.s27?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=26&y=6
• http://domowa.net.pl/szukaj;jsessionid=B2619614A733627B225354B2584C41F9.s03?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=19&y=22
• http://educatio.osdw.pl/szukaj;jsessionid=29E93FCE46CC6A8621387CDF6733099F.s27?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=31&y=12
• http://eureka24.osdw.pl/szukaj;jsessionid=4E7AC37864A75EED63D65C085E79683D.s24?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=21&y=14
• http://exlibris.osdw.pl/szukaj;jsessionid=CC0019D909D1FD8632A58540DD84E4FB.s05?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=32&y=18
• http://www.ksiegarniakonskie.pl/szukaj;jsessionid=52FD09D84F71D747C77D0A64DD6F51B8.s31?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=44&y=22
• http://ksiegarniaklimczok.pl/szukaj;jsessionid=E58F3B1BDA220E3FAF85EB5BEF064982.s17?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=14&y=10
• http://www.ksiegarnialichosik.pl/szukaj;jsessionid=089CC75188ABCA592BA586504EBB8F28.s09?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=26&y=14
• http://merkury.osdw.pl/szukaj;jsessionid=89D9FF9F78E5512118CFA7EA8D890526.s22?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=22&y=9
• http://epoka.osdw.pl/szukaj;jsessionid=33AAE232355B852E4DC674DF61AD243E.s28?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&x=74&y=6
• http://oficyna.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D31136844F255341DF4472AC34C7E527.s12?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=21&y=10
• http://ksiegarniasrem.osdw.pl/szukaj;jsessionid=F0D6C2400966116540E71B3CC66DA856.s01?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=12&y=13
• http://www.ksiegarniasuplement.pl/szukaj;jsessionid=87FFD767AA185634D9B7120CE97A1E47.s18?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=40&y=18
• http://librabooks.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1F625B73E4B9F415336E44F4B2AB635A.s09?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&category=&x=30&y=2
• http://umadziarow.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1DFEFCE1D923122570582C45BFBE932B.s15?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=40&y=15
• http://ksiegarniastaszow.pl/szukaj;jsessionid=0A6A7B3CDB367B2871DAC8CAAA6E6883.s16?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=30&y=26
• http://www.papirus.boleslawiec.pl/szukaj;jsessionid=E99D914E997F4F6A0F565D2B0D76DD44.s24?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=22&y=8
• http://ksiegarnia.osdw.pl/szukaj;jsessionid=8748C663E80BFF647872EE1AAEE773AD.s08?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+Modrak&grupa=&x=34&y=16
• http://www.ksiegarniaorla.pl/szukaj;jsessionid=33A4F46A865A95C7B790564282252067.s12?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&category=&x=23&y=8
• http://phkowalska.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D1C8C78FE6C0130CAD8CC9A5F098E66D.s13?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=25&y=17
• http://www.e-libera.pl/szukaj;jsessionid=9642ED37134118B298DDE5F74E58FA0F.s26?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=14&y=5
• http://ksiegarniaalfabet.osdw.pl/szukaj;jsessionid=74E9FEB23445141727ECC52A16D4ED76.s01?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=38&y=6
• http://e-sowa.osdw.pl/szukaj;jsessionid=81316C584B48F1EA235F7C99D51DBD70.s05?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=20&y=16
• http://kgstrzegom.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D886CE5B5A5D913BF321378B18F5FC52.s07?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=19&y=14
• http://www.pim.tychy.pl/szukaj;jsessionid=F12FEF662ACAEADD53AB98C4B1BD1C67.s13?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=48&y=12
• http://pro-edukacja.osdw.pl/szukaj;jsessionid=627F3D624E0050AB76AD2A64E1B70197.s19?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=30&y=14
• http://bookowski.eu/szukaj;jsessionid=DF6E6ECCAA6AC237C3B86784883889C8.s36?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+Modrak&grupa=&x=14&y=12
• http://hokus.osdw.pl/szukaj;jsessionid=56AE9187078EC000640DF03CF4866BDF.s06?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=35&y=11
• http://safona.osdw.pl/szukaj;jsessionid=4BC5D55EBB1713D5437AE591B480747D.s14?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=28&y=8
• http://sklep.bookarest.pl/artykul/Malgorzata-Modrak/Obraz-kobiecej-starosci-w-literaturze-i-sztuce,39D3FBE4EB
• http://edukacyjnazawiercie.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1BD93798ECD350A2235341C55D3AABBA.s34?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&category=&x=36&y=16
• http://ksiegarniajgora.osdw.pl/szukaj?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=30&y=8
• http://libellus.osdw.pl/szukaj;jsessionid=87F290DBC68D7C3C444592D8C493C8B8.s25?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=27&y=13

Streszczenie

Celem książki jest wskazanie i przeanalizowanie kulturowych stereotypów i uprzedzeń wobec Indusów uwiecznionych w twórczości jednego z najwybitniejszych anglojęzycznych pisarzy, Rudyarda Kiplinga. Swoistą klamrę kompozycyjną stanowi krytyczny esej George’a Orwella na temat literackiego dorobku brytyjskiego twórcy i zawartej  w  jego dziełach ideologii – wyznacznikami analizy są wysunięte przez Orwella zarzuty o rasizm, imperializm czy skłonności „prefaszystowskie”. Po przebadaniu twórczości Kiplinga autorka próbuje dać  odpowiedź na pytanie fundamentalne – czy Orwell miał prawo nazwać Kiplinga moralnie nieczułym i estetycznie obrzydliwym „szowinistą-imperialistą”?

Na potwierdzenie słuszności wysuniętych przez Orwella oskarżeń nietrudno wskazać w literackim  dorobku Kiplinga przykłady ukazujące brytyjskiego pisarza w niekorzystnym świetle – utrwalając negatywny wizerunek Indii i Indusów, Kipling uczynił bohaterami swoich utworów sprytnych złodziejaszków, zdradliwych i dwulicowych służących, groteskowych w aspirowaniu do brytyjskości mieszańców rasowych czy naiwnie zakochane kobiety niezdolne do racjonalnego myślenia. Autorka nie tylko przeanalizowała twórczość Kiplinga pod kątem stereotypów, lecz także mocno osadziła ją w kontekście historycznym – dzięki przybliżeniu charakteru epoki i środowiska, które ukształtowały Kiplinga, możliwe okazało się odnalezienie w jego dziełach śladów powszechnej  w końcu XIX wieku indofobii czy przekonania o technicznym i kulturowym zacofaniu Indii. Odniesienie twórczości brytyjskiego pisarza do popularnego na przełomie wieków nurtu literatury przygodowo-imperialnej  (jak określa ją Edward Said) oraz próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy Kiplinga, urodzonego i wychowanego w realiach kolonialnych, można w jakimś stopniu usprawiedliwić, to kwestie zamykające rozważania na temat stosunku laureata Literackiej Nagrody Nobla wobec Indii i ich mieszkańców.

Choć wydawałoby  się,  że poruszone w pracy zagadnienia dotyczą dawno minionej epoki, nie wolno lekceważyć faktu, że twórczość Kiplinga odegrała ważną rolę w kształtowaniu wyobrażeń kolejnych pokoleń przedstawicieli Zachodu o Indiach. Tym samym, niniejsza publikacja nie tylko przybliża charakter relacji międzykulturowych na przełomie wieków, lecz także pomaga w zrozumieniu genezy obecnych stereotypów na temat Indii i Indusów.

Summary

This book’s aim is to identify and analyze cultural stereotypes and prejudice against Indians immortalized in the works of one of the greatest English-speaking writers, Rudyard Kipling. The work’s specific framing device is George Orwell’s critical essay on literary achievements of the British writer and ideology contained in his works – the determinants of the analysis are Orwell’s accusations of racism, imperialism or “prefascist” inclinations. After examining Kipling’s works the author tries to answer the fundamental question – was Orwell right to call Kipling a morally insensitive and aesthetically disgusting “jingo imperialist”?

It is easy to point out examples in Kipling’s oeuvre which confirm the accusations raised by Orwell and show the British writer in a bad light – perpetuating a negative image of India and Indians, Kipling made heroes of his works clever thieves, treacherous and two-faced servants, racial hybrids, grotesque in their aspirations to Britishness, or naive women in love, incapable of rational thought. The author not only analyzed the works of Kipling in terms of stereotypes, but also set it firmly in a historical context – thanks to the description of the character of the era and society which were formative for Kipling, it was possible to find in his works traces of Indophobia, universal in the late nineteenth century, and beliefs about the technical and cultural backwardness of India. The association of the works of the British writer with the popular at the turn of the century adventure-imperial literature (as it is called by Edward Said) and the attempt to answer the question of whether Kipling, born and raised in colonial reality, can to some extent be justified, are the closing reflections on the Nobel Prize winner’s attitude towards India and its inhabitants.

Although it would seem that issues raised in this work concern a long bygone era, one should not underestimate the fact that Kipling’s work played an important role in shaping perceptions of successive generations of the representatives of the West about India. Thus, this publication not only details the nature of intercultural relations at the turn of the century, but also helps in understanding the genesis of the current stereotypes about India and Indians.

Spis treści

Wstęp

Rozdział I

Analiza eseju George’a Orwella na temat twórczości Rudyarda Kiplinga…………… 8

1.1.  Porównanie sylwetek Rudyarda Kiplinga i George’a Orwella

1.2.  Oskarżenia wysunięte wobec Kiplinga w eseju Orwella

1.3.  Krytyka i obrona Kiplinga na przestrzeni dziesięcioleci

Rozdział II

Życiorys Rudyarda Kiplinga

2.1.  Wczesne lata w Indiach. Wyjazd do Wielkiej Brytanii

2.2.  Dziennikarstwo w Indiach

2.3.  Twórczość w Wielkiej Brytanii

2.4.  Konflikt osobowościowy dojrzałego Kiplinga z „Ruddym babą”

Rozdział III

Kontekst historyczny

3.1.   Historia stosunków indyjsko-brytyjskich

3.1.1.      Charakterystyka ekspansji kolonialnej Wielkiej Brytanii w Indiach

3.1.2.      Trauma Imperium. Powstanie sipajów

3.2.   Środowisko Anglo-Indusów

3.2.1.      Charakterystyka środowiska Anglo-Indusów

3.2.2.      Wyobrażenia o Indiach na przełomie XVIII i XIX wieku

3.2.3.      Stosunek Anglo-Indusów do Indii

3.3. Przemiany polityczne i społeczne w Indiach a brytyjska idea misji cywilizacyjnej

3.3.1.      Kształtowanie się idei misji w pierwszej połowie XIX wieku

3.3.2.      Ingerencje w indyjskie praktyki i obyczaje

3.3.3.      Wprowadzenie europejskiego modelu edukacji

3.3.4.      Rzeczywiste cele misji cywilizacyjnej

3.4.   Znaczenie literatury epoki wiktoriańskiej dla wizerunku Indusów

Rozdział IV

Analiza stereotypów i uprzedzeń wobec Indusów w dziełach Rudyarda Kiplinga

4.1.  Stereotypy i uprzedzenia w opowiadaniach i poezji Kiplinga

4.1.1.  Niezdolność do przyswajania europejskiej wiedzy

4.1.2.  Barbarzyństwo i źródło zagrożenia

4.1.3.  Aspirowanie do brytyjskości

4.1.4.  Znaczenie koloru skóry i pochodzenia w kontekście seksualności

4.2.  Obraz Indusów w Kimie

4.2.1.  Stereotypy dotyczące Indusów

4.2.2.  Tożsamość Kima

Rozdział V

Rekonstrukcja wizerunku Indii i Indusów w dziełach Rudyarda Kiplinga

5.1. Stereotypy i uprzedzenia w twórczości Kiplinga

5.2. Kiplingowskie Indie a kontekst historyczny

5.3. Kipling na tle innych pisarzy epoki

5.4. Wizerunek Indusów a wiktoriański wizerunek Azjatów

5.5. Kipling jako wytwór epoki wiktoriańskiej. Próba obrony

Zakończenie

Bibliografia

 Wstęp

Wiele grzechów, z których niektóre państwa zachodnie wciąż się nie wyspowiadały i za które nie odbyły pokuty, związanych jest z epoką kolonialną. Zważywszy jednak na to, że nie stanowią one kwestii chętnie poruszanych przez polityków, można by pomyśleć, że należą już do zamierzchłej przeszłości i nie rzutują lub nie powinny rzutować na obecną sytuację geopolityczną – w obliczu współczesnych konfliktów, w tym ogólnoświatowego zagrożenia terroryzmem, nikt przecież nie uznałby potępienia Hiszpanów za południowoamerykańską konkwistę czy Belgów za podbój Kongo za posunięcia warte uwagi albo godne poważnego potraktowania. Kolonializm pozostaje zatem, dla większości z nas, tematem nieaktualnym, którego miejsce znajduje się na kartach szkolnych podręczników do historii. Zaakceptowanie takiej sytuacji stanowiłoby jednak poważny błąd – paradoksalnie bowiem, wiele współczesnych konfliktów ma swoje korzenie właśnie w epoce kolonialnej. Ich przyczyn można by wymienić przynajmniej kilka: narzucenie układu granic przez państwa kolonizujące lub wytyczenie ich w procesie dekolonizacyjnym bez jakiegokolwiek rozeznania w terenie na zasadzie kreślenia „pod linijkę”; zniszczenie dotychczasowych struktur państwowych, etnicznych czy społecznych; wreszcie – eksploatację gospodarczą, w wyniku której poprawiły się warunku życia głównie w metropolii, nie zaś w samej kolonii. Przykładów konfliktów mających tego typu podłoże można w dwudziesto- i dwudziestopierwszowiecznej Afryce i Azji wskazać naprawdę wiele. Grzechy epoki kolonialnej rzucają długie cienie.

Ale dziedzictwem kolonializmu jest nie tylko obecna sytuacja geopolityczna czy ekonomiczna różnych regionów świata – jest nim także wizerunek wielu grup etnicznych czy religijnych, które w swojej historii doświadczyły procesu kolonizacji. Innymi słowy, posługując się stereotypowym obrazem przedstawicieli danych krajów, często sięgamy właśnie do obrazu stworzonego lub utrwalonego w epoce kolonialnej. Na szczególną uwagę zasługuje w tej kwestii przełom XIX i XX wieku, kiedy na skutek zintensyfikowania kontaktów międzykulturowych na linii Wschód-Zachód rozpowszechniło się wiele niepochlebnych opinii na temat poszczególnych grup narodowych, etnicznych czy religijnych, za co odpowiedzialne były w głównej mierze te państwa, które politykę kolonialną prowadziły. Wśród nich jednym z najważniejszych, o ile nie najważniejszym, była bez wątpienia Wielka Brytania i zbudowane przez nią Imperium Brytyjskie. Polityka mocarstwa, którego terytorium obejmowało około jedną czwartą powierzchni globu, gdzie, jak mawiano, nigdy nie zachodziło słońce, odgrywała w ówczesnym świecie decydującą rolę; jego ideologia, oparta na absolutnym przekonaniu o własnej wyższości i predestynacji do przewodzenia całemu światu, zadecydowała o utrwaleniu określonego wizerunku społeczeństw skolonizowanych na kolejne dziesięciolecia, nie tylko w samym Zjednoczonym Królestwie, lecz w całym zachodnim świecie, pozostającym wszak w mniejszym lub większym stopniu pod wpływem brytyjskiej polityki i kultury. O powstałych wówczas uprzedzeniach i stereotypach możemy się przekonać z lektury dzieł żyjących w tamtych czasach pisarzy. Jednym z nich, bodaj najwybitniejszym, a na pewno jednym z najpopularniejszych, był Rudyard Kipling.

Wobec pisarza takiego jak Rudyard Kipling nie można pozostać obojętnym. W Polsce jest on, niesłusznie, nieco zapomniany, a polscy czytelnicy kojarzą z jego nazwiskiem w zasadzie tylko Księgę dżungli i postać sympatycznego Mowgliego. W Wielkiej Brytanii pisarz ten uważany jest natomiast za jednego z najwybitniejszych twórców wszech czasów, mimo iż jego twórczość budzi skrajne emocje – ci sami, którzy zachwycają się literackim kunsztem Kiplinga, nie kryją oburzenia z powodu zawartej w jego dziełach ideologii, w tym utrwalonego w nich wizerunku Indii, kraju, z którym był szczególnie związany.

Celem niniejszej pracy jest rekonstrukcja uwiecznionego w twórczości Rudyarda Kiplinga obrazu Indii i Indusów oraz sprawdzenie, do jakiego stopnia jest on odzwierciedleniem kulturowych stereotypów i uprzedzeń rozpowszechnionych w epoce wiktoriańskiej. Pod względem metodologicznym, monografia jest wynikiem badań historycznoliterackich, zakładających istnienie zależności między wydarzeniami lub procesami historycznymi a reagującym i odpowiadającym na nie światem literackim. U podstaw analizy legło założenie, że pisarskiej twórczości nie można odrywać od kontekstu historycznego, czyli, w tym przypadku, od funkcjonującego na przełomie XIX i XX wieku dyskursu kolonialnego, który ukazywał ekspansję tak polityczną, jak i kulturową Imperium jako zjawisko naturalne i pożądane.

Chociaż twórczość Kiplinga doskonale wpisywała się w ideologię i nastrój końca XIX wieku, to pisarze i artyści kolejnych dziesięcioleci traktowali ją z dużą ostrożnością lub nawet otwarcie potępiali. Kluczem do niniejszej pracy będzie właśnie jeden ze sztandarowych przykładów krytyki jego pisarstwa, jakim jest esej George’a Orwella. W pierwszym rozdziale, esej ten zostanie przebadany pod względem wysuniętych przez Orwella oskarżeń, a zarzuty o rasizm czy imperializm, jakie znajdziemy w Orwellowskim tekście, staną się wyznacznikami późniejszej analizy dzieł Kiplinga. Główną kwestią – i jednocześnie podstawowym problemem niniejszej pracy – będzie odpowiedź na pytanie, czy Orwell miał słuszność nazywając Kiplinga rasistą i „prefaszystą”, i do jakiego stopnia jego bezprecedensowo brutalna krytyka znajduje swoje uzasadnienie? Posłuży temu wyszczególnienie w dziełach Kiplinga przykładów stereotypów i uprzedzeń wobec Indusów oraz zrekonstruowanie literackiego wizerunku Indii. Dopiero wówczas możliwe będzie rozstrzygnięcie, czy Kiplingowi można postawić tak poważne zarzuty.

Drugi rozdział poświęcony jest życiu samego Kiplinga – dzieciństwu w Indiach, początkom pisarskiej kariery, aż po okres światowej sławy. Poruszone wątki biograficzne zostały przeanalizowane pod względem relacji Kiplinga z ojczystą Wielką Brytanią i tego, w jaki sposób osobiste doświadczenia mogły wpłynąć na jego poglądy dotyczące Indii, Indusów i kolonizacji jako takiej.

Trzeci rozdział stanowi analizę wszelkich czynników, które kształtowały Kiplinga i jemu współczesnych – do czynników tych zalicza się nie tylko środowisko mieszkających w Indiach Brytyjczyków, lecz także różnorodne przemiany społeczne i polityczne epoki kolonialnej. Celem tego rozdziału jest zatem przebadanie elementów szeroko rozumianych dziewiętnastowiecznych relacji brytyjsko-indyjskich oraz funkcjonujących w owym czasie stereotypów.

Czwarty rozdział to najważniejsza część pracy, jest to bowiem analiza wybranych dzieł Kiplinga pod kątem zawartych w nich stereotypów i uprzedzeń wobec Indusów. Część ta ściśle koresponduje z rozdziałem piątym, w którym zrekonstruowany obraz literackich mieszkańców Indii odniesiono do powszechnego w XIX wieku obrazu indyjskiego społeczeństwa. Twórczość Kiplinga i uwieczniony w niej wizerunek Indusów zostaje ponadto porównany z obrazem utrwalonym w innych dziełach epoki wiktoriańskiej, którą reprezentuje dwóch Kiplingowi współczesnych i bardzo ważnych dla tego okresu pisarzy – Arthur Conan Doyle i Robert Louis Stevenson. Analizę uzupełnia porównanie literackich Indusów z ogólnym, funkcjonującym w owym czasie wizerunkiem Azjaty. Na koniec, autorka rozważa kwestię zasadności krytyki Orwella oraz pytanie, czy Kiplingowi, ukształtowanemu wszak przez realia kolonialnych Indii, można wybaczyć jego poglądy lub przynajmniej w jakimś stopniu je usprawiedliwić.

Podsumowując, celem niniejszej pracy jest odnalezienie rozpowszechnionych w XIX wieku stereotypów i uprzedzeń wobec Indusów w wybranych, najlepiej oddających stosunek Kiplinga wobec Indii dziełach. Kluczem do opracowania jest esej George’a Orwella oraz kwestia, czy oskarżenia wysunięte wobec Kiplinga znajdują swoje uzasadnienie. Krytyka Orwella stanowi zatem swoisty punkt wyjścia, jako że wskazuje problem badawczy i wyznacza kierunek analizy; niemniej, jest także ostatnim ogniwem pracy, gdyż dopiero po przeanalizowaniu twórczości Kiplinga możliwe będzie udzielenie odpowiedzi na podstawowe jej pytania.

Chociaż poruszone tu zagadnienia dotyczą dawno minionej epoki, to skutki podbojów kolonialnych obserwujemy także obecnie, nie wspominając już o, w swojej istocie niewiele się od nich różniącym, neokolonializmie. Nie zapominajmy też, że wyobrażenia żyjących na przełomie XIX i XX wieku Europejczyków – w tym także Polaków – o subkontynencie indyjskim kształtowane były w dużym stopniu właśnie przez chętnie czytane dzieła Kiplinga. Niniejsza praca może zatem nie tylko przybliżyć relacje międzykulturowych na przełomie wieków, lecz także pomóc w zrozumieniu charakteru obecnych stereotypów na temat Indii i Indusów oraz ich genezy.

W niniejszej pracy autorka koncentruje się głównie na twórczości prozatorskiej Kiplinga, która stanowi doskonały materiał do badań nad światopoglądem pisarza i zawartą w jego dziełach ideologią. Przebogaty dorobek poetycki, jaki po sobie pozostawił, bez wątpienia zasługiwałby na osobną, dokładną analizę, w związku z czym w dysertacji znalazły się odniesienia tylko do najważniejszych jego wierszy. Jako że praca przeznaczona jest dla czytelnika polskiego, autorka korzysta podczas cytowania z przekładów lub dokonuje własnego tłumaczenia, odwołując się do wersji oryginalnej tylko tam, gdzie dana kwestia wymaga dopowiedzenia lub wyjaśnienia.

Spis treści

WPROWADZENIE.. 7
Istota i zakres badań. 9
Przedmiot badań. 12
Metoda badań. 14
Cel badań. 17

ROZDZIAŁ I: KULTURA A ETNICZNOŚĆ.. 19
1.1. Mechanizm zmiany kulturowej 20
1.2. Etniczność. 30
1.3. Wspólnota językowa. 34
1.4. Językowy obraz świata. 38
1.5. Relatywizm językowy. 41

ROZDZIAŁ II: JĘZYK W ASPEKCIE SPOŁECZNO-KULTUROWYM… 45
2.1. WEWNĘTRZNE ASPEKTY ZMIANY JĘZYKOWEJ 53
2.2. Funkcje języka. 56
2.3. Wzorce komunikacji interpersonalnej 61
2.4. Zmiana kodu. 63
2.5. Ponglish a zmiana kodu. 66

ROZDZIAŁ III: DYSKURS I TEKST.. 70
3.1. Dyskurs. 70
3.1.1. Definicja dyskursu. 71
3.1.2. Analiza dyskursu. 74
3.1.3. Wspólnota dyskursywna. 76
3.2. Tekst. 80
3.2.1. Definicja tekstu. 81
3.2.2. Metody analizy tekstu. 85

ROZDZIAŁ IV: NARZĘDZIE QUALTRICS I JEGO ZASTOSOWANIE W BADANIACH JĘZYKOWO-   KULTUROWYCH NA PRZYKŁADZIE DIALEKTU COCKNEY.. 89
4.1. Organizacja i problem badań. 89
4.2. Ogólne informacje dotyczące oprogramowania Qualtrics. 90
4.3. Internetowe narzędzia programowe jako nowe narzędzie badawcze we współczesnej dialektologii 93
4.4. Analiza odpowiedzi respondentów.. 96
4.5. Wnioski 119
4.6. Podsumowanie. 126

BIBLIOGRAFIA.. 128
Spis literatury. 128
Źródła internetowe. 143
Spis map, rysunków i tabel. 144

SUMMARY.. 145

WPROWADZENIE
Pierwszym badaczem, który przeprowadził wnikliwą analizę dialektu cockney był John Walker (1791). Pod koniec XVIII wieku Walker potwierdził negatywny stosunek Anglików do specyficznych zwrotów i wyrażeń tej odmiany języka angielskiego, tzw. cockneyów, ze względu na ich wymowę. Walker jako pierwszy wymienił cztery „błędy” w artykulacji cockneyów:

1. Niewyraźną wymowę s po st, np. posts, mists oraz persists, wastes;
2. Wymowę w zamiast v i vice versa;
3. Niewymawianie h po w (głoska przydechowa h jest obniżona w szczególności na początku wyrazu, co powoduje nierozróżnianie wyrazów;
4. Omijanie h tam, gdzie powinno być ono uwzględniane artykulacyjnie, np. hart wymawiane, jako art, harm jako arm.

John Walker podał także wskazówki, w jaki sposób wykorzenić specyficzności, uznawane przez tego badacza za „błędy” językowe. W 1909 roku Rada Miasta Londynu sporządziła raport The Conference on the Teaching of English in London Elementary School (Monroe 2010), w którym napisano, iż „cockneyowski sposób mowy, z jego mówieniem przez nos, jest współczesnym zepsuciem i jest niegodny stosowania przez każdą osobę mieszkającą w stolicy imperium” .
Z drugiej strony, pojawiły się naukowe głosy obrony dialektu cockney: „Londyński dialekt jest naprawdę całkowicie godnym zaufania dzieckiem języka Old Kentish zwłaszcza w południowej części Tamizy […], natomiast londyński dialekt używany w północnej części Tamizy okazał się jedną z wielu odmian dialektu Midland lub Mercian, doprawiony wschodnio-angielską odmianą tej mowy”, (McBri-de, 1910: 8, 9, tłumaczenie własne).
Z czasem cockney zaczął migrować poza tradycyjne granice East-Endu, nie tylko poza sam Londyn, ale także do sąsiadujących krajów. Migracja ta została potwierdzona przez Edwarda Geppa (1923: 150-51) w jego An Essex Dialect Dictionary: „Współczesny język cockneyów wpełzł pośród nas i wpełza coraz to bar-dziej. Żałujemy tego i jesteśmy tym urażeni. […] Ogłuszający wpływ Londynu jest widoczny daleko poza jego granice […] trucizna wisi w powietrzu i niszczący cockneyowskie Southend, Barking, Halestead pokazują, co nas czeka. Boże chroń nas!”
Z kolei w roku 1938 William Matthews napisał (1938: 76): „Obecnie dialekt cockney jest bardzo zróżnicowany z wielu przyczyn. Londyn jest zbyt ogromny i jego populacja zbyt różnorodna, aby zaistniał jednolity system mowy, a system edukacji wprowadził wiele zmian, nawet w tych charakterystycznych dla cockney-ów dźwiękach”.
Kolejnym badaczem dialektu cockney jest John Christopher Wells, który napi-sał dwie znaczące prace. Pierwsza z nich to The Cockneyfication of RP? (1994) oraz Is RP turning into Cockney? (1997), w których autor analizuje obecne zmiany fonetyczne akcentu RP i rozważa jego cockneyfikację . Wells ostrożnie stawia znak zapytania w tytułach swych prac.
Obecnie można znaleźć wiele stron internetowych, poświęconych londyńskiemu slangowi. Zawierają one jednak liczne zwroty, których prawdziwy cockney nie używa. Język angielski jest bogaty w słownictwo i wyrażenia slangowe. Widać to szczególnie podczas dogłębnej analizy potocznej mowy przeciętnego londyńczyka. Wiele londyńskich terminów slangowych wywodzi się z tradycji cockneyu i są włączone do tzw. Rhyming Slangu (rymowanego slangu), czego przykładem może być wyrażenie apples and pears (stairs), należące do klasycznych wyrażeń slangowych. Pozostałe terminy wzięły swój początek z innych kultur, napływających do stolicy: słowo wonga (money) pochodzi od romskiego słowa wanga, oznaczającego węgiel.

Istota i zakres badań
Pomiędzy poszczególnymi członkami narodu angielskiego zachodzą wyraźne odrębności w mowie i piśmie. Niekiedy różnice te są naprawdę widoczne (zob. Chambers i Trudgill 1998). Inaczej mówi mieszkaniec wschodniego Londynu, inaczej mieszkaniec Newcastle czy Birminghamu, a jeszcze inaczej mieszkaniec Liverpoolu. Według Basila Bernsteina „…określona forma relacji społecznej lub – ogólniej – struktura społeczna generuje odrębne formy lub kody językowe, a kody te przede wszystkim przekazują kulturę, czyniąc tym samym koniecznym pewien typ zachowania” (1980: 135). Zatem w różnych od siebie klasach społecznych występują odmienne od siebie schematy językowe. Bernstein wyróżnia dwa podstawowe typy takich kodów: rozbudowany (w przypadku klasy średniej) i ograniczony (w odniesieniu do klasy robotniczej). W płaszczyźnie językowej określa je prawdopodobieństwo odgadnięcia, jakie elementy składniowe wykorzysta mówiący dla organizacji znaczenia w obrębie reprezentatywnej próbki mowy. Kod ograniczony w formie czystej reprezentuje taka wypowiedź, która – choćby była najbardziej zło-żona – pozwoli mówcy i słuchaczowi precyzyjnie i bez trudu przewidzieć wszystkie słowa, jakie będą w niej występowały. Przykładami takich form kodów są np. różnorodne posługi religijne, sytuacje występujące w trakcie opowiadania. Pod względem werbalnym mogą występować różnice w tym czy innym wypadku, będzie to jednak słownictwo wąskozakresowe. Ważne jest to, jak i kiedy się mówi, a nie – co się mówi. Znaczenia mają być raczej konkretne, opisowe i narracyjne niż abstrakcyjno-analityczne. Mowa, którą warunkuje relacja społeczna, będzie prawdopodobnie płynna i szybka, a skala artykulacji – zredukowana. Zaobserwować można pewne przemieszczanie i kondensowanie pewnych znaczeń; będą to prawdopodobnie znaczenia o zasięgu lokalnym, a poziom selekcji słownictwa będzie niski. Użytkownik kodu rozbudowanego uwzględnia stosunkowo obszerny zakres alternatyw, stąd też możliwość odgadnięcia, jakie elementy wybierze dla organizacji znaczenia, podlega znacznej redukcji. Podstawową funkcją kodu rozbudowane-go jest przygotowanie i przekaz znaczeń względnie eksplicytnych. Kod ten sprzyja opracowaniu i transmisji werbalnej unikalnych doświadczeń jednostki. Nie traktuje on – w przeciwieństwie do kodu ograniczonego – warunków, w jakich znajduje się słuchacz, jako oczywistych; mówiący musi więc dostosowywać swą mowę do nich, tak jak do specyficznych właściwości słuchacza (zob. Bernstein 1980:135-138).
Owa teoria Bernsteina bierze swój początek z badań nad niepowodzeniami angielskich dzieci wywodzących się z klasy robotniczej. Niepowodzenia zamykały tym dzieciom drogę do kształcenia się, a także do zmiany swojego statusu w obrębie danej klasy społecznej. Bernstein zauważył, iż studia wyższe podejmowały osoby, które pochodzą z klasy średniej oraz wyższej i spostrzegł, że przesłanki materialne nie stanowią w tym przypadku najistotniejszego czynnika. Główną rolę odgrywał tu język, który dla badanych dzieci był językiem socjalizacji pierwotnej zaszczepionej w domu (por. Basil Bernstein 1990: 225).
Podsumowując, dana relacja społeczna stymuluje pojawienie się kodu, który ją wyraża i który reguluje jej przebieg. Według Bernsteina „zdolność do zmiany kodów rządzi zdolnością do zmiany ról” (Bernstein 1980: 138). Kody te niezmiernie się od siebie różnią. Jak zauważa Bernstein w swoich badaniach, dzieci, które wy-wodzą się z klasy średniej, mają zdolność posługiwania się dwoma rodzajami kodów, a dzieci pochodzące z klasy robotniczej potrafią posługiwać się tylko kodem ograniczonym.
Jeśli nawet zastosowana zostanie selekcja badawcza do jednego miasta, zauważyć można, iż mowa inteligenta różni się od mowy robotnika. Ponadto nawet w obrębie jednej klasy społecznej uwidaczniają się pewne różnice mowy: w charakterystyczny sposób wypowiada się lekarz, w inny sposób, równie charakterystyczny, urzędnik bankowy czy prawnik. Różnica ta sprowadza się często do słownictwa lub wyrażeń uzależnionych od pracy zawodowej: różnorodne obowiązki, narzędzia czy czynności wymagają osobnych terminów. Podobnie jest wśród ludzi klasy robotniczej: w tym samym mieście różnią się swoim zasobem językowym hydraulicy od górników, a elektrycy od pracowników budowlanych.
Istnieją i takie grupy społeczne, które świadomie zabiegają o stworzenie własnego słownictwa. Nie chodzi tutaj bynajmniej o uzupełnienie wspólnego zasobu słów nowymi wyrazami, lecz o utworzenie słów zastępczych (często rymów) do wyrazów powszechnie używanych, aby ludzie niewtajemniczeni nie mogli zrozumieć, co stanowi istotę rozmowy. Przykładem takiego użytkowania języka jest rymowany slang, który wchodzi w skład cockneyu, od kilku lat badanego przez autora niniejszego opracowania.
Mowa cockneyów pochodzących ze wschodniego Londynu odbiega od mowy mieszkańców z innych miast Anglii oraz od języka literackiego. Odróżnia się charakterystycznym słownictwem i fonetyką, a także odmienną gramatyką. Pomimo istnienia różnic terytorialnych, zawodowych czy klasowych przeważa mimo wszystko Standard English (SE). Zauważalny jest on w słownictwie, składni, fonetyce. Sprawia on, że wszyscy mieszkańcy, w tym wypadku Anglii, mogą się ze sobą porozumiewać, ponieważ posiadają wspólną jednakową wymowę, gramatykę czy zasób słów. Standard English jest, jak ocenia Trudgill, swego rodzaju dialektem języka angielskiego, którego standardy pisowni i mowy zostały wspólnie zaakceptowane. Standard English różni się od siebie nieznacznie gramatyką, słownictwem czy pisownią w poszczególnych anglojęzycznych państwach. Dialekty wyróżniają się na tle języka ogólnego, a język ogólny dominuje nad odmianami dialektalnymi.
Studiowanie dialektów ma olbrzymią wartość naukową i praktyczną. Gdyby tylko ograniczyć się do studium nad językiem literackim, a nie badać dialektów, byłoby to dużym zubożeniem językoznawstwa. W dialektach zachowany zostaje ogromny zasób słów, które często lub nigdy nie były używane w języku ogólnym. Leksyka gwarowa pozwala na lepsze poznanie życia społeczeństwa.
Znajomość dialektów stanowi warunek sine qua non zrozumienia wielu utworów literackich i ocenienia działalności autorów, jak np. Thomasa Henry’ego Listera czy Henry’ego Luttrella Deale’a. Język angielski powstał, kiedy to trzy germańskie plemiona przybyły na Wyspy Brytyjskie w V wieku n.e. Plemiona Angles, Saxons i Jutes przeprawiły się z obecnej Danii i północnych Niemiec przez Morze Północne. Mieszkańcy Wielkiej Brytanii uprzednio porozumiewali się za pomocą języka celtyckiego. Większość Celtów sforsowano w kierunku Walii, Kornwalii i Szkocji. Jedna z grup emigrowała do wybrzeży Francji. Anglosaska inskrypcja pochodząca z 450-480 roku n.e. jest najstarszą inskrypcją języka angielskiego. Podczas kilku następnych wieków rozwinęły się cztery dialekty języka angielskiego: Northumbrian, Mercian, West Saxon oraz Kentish.
Łącząc zebrane dane historyczne z danymi dialektologii, uzyskuje się obraz pełniejszy od bazującego wyłącznie na pisanych danych. Etnograf także musi posiadać wiedzę z zakresu dialektologii. Prace badawcze, które przeprowadza, są możliwe wyłącznie przy równoczesnym przejmowaniu słów oraz ich interpretacji i odwrotnie – dialektolog winien posiadać wiedzę z zakresu etnografii, aby nie szu-kał wewnątrz języka przyczyny różnorodnych odmienności językowych.
Dialektologia przynosi także pożytek praktyczny, ponieważ nauczyciele często mają styczność z dialektami. Uczeń, który przynosi do szkoły nawyki językowe, może stać się ofiarą swoich rówieśników, podlegając poniżającym praktykom wyśmiewania i wyszydzania przez innych uczniów. Dzieje się tak tylko dlatego, że posługuje się dialektem, różniącym się od literackiej odmiany języka, uznawanej przez ogół za wzorcowy. Dydaktyk, który nie zna dialektów, nie będzie w stanie zrozumieć, dlaczego uczeń ze wschodniego Londynu pisze ain’t zamiast be not czy have not, stosuje zaimek wskazujący me zamiast my, pisze runnin’ zamiast run-ning, winda zamiast window lub nie wymawia h w słowie horse.

Przedmiot badań
Najbardziej zróżnicowana w anglojęzycznym świecie liczba dialektów oraz ich regionalnych odmian występuje niewątpliwie w Anglii. Kiedy mieszkaniec Newca-stle przybywa do Londynu, to mowa cockneyów może wydawać mu się dziwna oraz trudna do zrozumienia. Dla takiej osoby dialekt cockney może brzmieć zabawnie lub irytująco. Spowodowane jest to charakterystyczną i niedokładną, w odniesieniu do wersji literackiej języka, wymową.
Cockney to angielski dialekt używany we wschodnim Londynie przez miesz-kańców z niższych warstw społecznych (klasa robotnicza). Słowo „cockney” opisuje nie tylko dialekt pochodzący ze wschodniego Londynu, ale także osobę, która używa tego dialektu. Prawdziwy cockney musi urodzić się w obrębie słyszalności dzwonów kościoła St Mary-le-Bow we wschodniej części Londynu. Historia kościoła jest długa i ciekawa. Po wielkim pożarze Londynu w 1666 roku sir Christopher Wren odrestaurował kościół. W tym czasie świątynia była uważana za najpiękniejszą w swojej dotychczasowej historii. W roku 1941 jej dzwony zostały zbombardowane podczas II wojny światowej. Dwadzieścia lat później zostały zmienione na nowe. Historia prawdziwych cockney jest zbliżona do losów kościoła. Mianowicie podczas wojny mieszkańcy decydowali się na podjęcie dramatycznej decyzji nieposiadania dzieci, ponieważ brakowało szpitali. W efekcie w tamtych latach dzwony kościoła St Mary-le-Bow nie biły na powitanie nowych obywateli. A skoro nie dzwoniły dzwony, to oznaczało, że nie rodziły się dzieci. Ze współczesnej perspektywy wzajemna zależność istniejąca pomiędzy dźwiękiem kościelnych dzwonów a prokreacją prezentuje się nieco zaskakująco.
W 2000 roku zostało przeprowadzone ciekawe badanie. Zmierzono, jak dale-ko dociera brzmienie dzwonów kościoła St Maryle-Bow. Wyniki były następujące: dzwony są słyszalne 6 mil na wschód, 5 mil na północ, 3 mile na południe, 4 mile na zachód. Analogicznie tradycyjne dzielnice, gdzie używa się cockney to te, w których słychać bicie dzwonów kościoła St Maryle-Bow. Są to: Shoreditch, Bow i Mile End, Hackney, Millwall, Poplar, Limehouse, Wapping, Stepney, Spitalfields, Whitechapel i Bethnal Green. Ponadto istnieją również dwa miasta poza Londynem, które powstały poprzez migracje mówiących wchodniolondyńskim dialektem i są to Basildon i West Horndon (Zarzycki 2011: 749-750).
Jednym z pierwszych autorów po Walkerze (1791), który zaczął badania nad cockneyem, był William Matthews. W 1938 roku w swojej książce zatytułowanej Cockney – Past and Present wymienił wszystkie charakterystyczne cechy tego dialektu. Język angielski obfituje w słownictwo i wyrażenia slangowe. Biorąc pod uwa-gę ich pochodzenie, można dostrzec duży wpływ cockneya na współczesny język angielski. Podczas opisu jakiejkolwiek odmiany języka angielskiego (w tym przypadku cockney) bardzo ważne jest, aby pamiętać, iż nie wszystkie cechy danego dialektu są używane przez mieszkańców badanego regionu.

Metoda badań
Elektroniczne badania ankietowe stają się coraz bardziej popularną techniką badawczą. Elektroniczne ankiety mogą przyjąć różne formy. Mogą być rozprowadzone poprzez wysyłanie listów elektronicznych do potencjalnych respondentów lub zamieszczanie na stronach www. Często są one rozprowadzane poprzez pu-blicznie dostępne komputery usytuowane w różnych miejscach, takich jak centra handlowe czy biblioteki.
Do analizy zebranych danych skorzystano z narzędzi badawczych oraz arkuszy kalkulacyjnych dostępnych na stronie www.qualtrics.com, za pomocą której przeprowadzono ankietę wśród native speakerów (rodzimych użytkowników języka angielskiego) na terenie Wielkiej Brytanii.
Ankieta jest techniką gromadzenia informacji, polegającą na wypełnieniu specjalnych kwestionariuszy, na ogół o wysokim stopniu standaryzacji. Na przygotowanie ankiety składają się następujące etapy: postawienie problemu, sformułowanie pytań, ułożenie instrukcji, badanie próbne, przygotowanie ostatecznej wersji ankiety. Informacje, które zamierza się zdobyć podczas badań, wyznaczają główny problem, jaki planuje się rozwiązać. Instrukcja zawiera informacje, kto prze-prowadza badania, jaki jest główny cel badań, jak należy odpowiadać na poszcze-gólne pytania, w jakim stopniu gwarantuje się anonimowość (Plich i Bauman 2001: 96).
Formułowanie pytań jest etapem integralnie związanym z postawieniem problemu. Na ogół wymienia się dwa rodzaje pytań ankietowych: otwarte (wolne) i zamknięte (skategoryzowane) – alternatywne, dysjunktywne, koniunktywne. Pytania otwarte pozostawiają badanym osobom całkowitą swobodę wypowiedzi. Mogą one zwrócić uwagę badającego na nowe aspekty badanego zagadnienia. Pytania takie pozwalają ustalić hierarchię ważności problemów, w jakiej badane osoby postrzegają głównie wątek omawianej przez nich problematyki. Ma to miejsce zwłaszcza wtedy, gdy ankieta składa się z kilku pytań.
Pytania zamknięte podają gotowe odpowiedzi, przemyślane uprzednio przez badającego. Osoby badane dokonują jedynie wyboru spośród sugerowanych odpowiedzi. Odpowiedzi są tak dobrane, że wyczerpują na ogół wszystkie możliwe rozwiązania, jakie mogą się nasuwać w związku z postawionym pytaniem. Ułatwiają one pracę badającego.
Odmianą pytań zamkniętych są pytania alternatywne, które przewidują dwie możliwości odpowiedzi – pozytywną lub negatywną. Pytania te mogą być postawione tylko w związku z problemami, które można rozstrzygać na dwojakiej płaszczyźnie: albo się z nimi zgodzić (odpowiedź: tak), albo odrzucić (odpowiedź: nie). Możliwa jest trzecia ewentualność, dotycząca ustosunkowania się do danego problemu: można nie wiedzieć, czy należy się z nim zgodzić, czy go odrzucić (wskazanie: nie wiem, nie mam zdania).
Innym rodzajem pytań zamkniętych są pytania dysjunktywne (wykluczające). Wymagają one od osób badanych dokonania wyboru więcej niż jednej z podanych odpowiedzi. Badani wybierają tyle odpowiedzi, ile poleca im ankieter. W tym celu są instruowani, aby podkreślili dwie, trzy lub więcej odpowiedzi.
Obok zapytań otwartych i zamkniętych zdarzają się pytania półotwarte. Stanowią one pośrednią formę między wymienionymi rodzajami pytań. Pytanie półotwarte przewiduje ściśle określone odpowiedzi z jednoczesnym umożliwieniem osobom badanym swobodnego wypowiedzenia się. Najczęściej po wyliczeniu możliwych wskazań pozostawia się miejsce na inne wybory. Podane wyżej kwestie zostały wyróżnione na podstawie określonego sposobu odpowiadania na nie przez badane osoby. Zestawy możliwych odpowiedzi nazwane są kafeteriami.
Wymienione pytania nie wyczerpują wszystkich sposobów zbierania materia-łów podczas badań ankietowych. Są również tzw. pytania filtrujące i kontrolne. Pierwsze pozwalają wyłączyć te osoby, które nie mają nic do powiedzenia w danej sprawie. Pytanie takie powinno poprzedzać pytanie zasadnicze, na które można odpowiedzieć „tak” lub „nie”. Badany może kontynuować, jeżeli wybral opcję twierdzącą. Pytania kontrolne służą weryfikacji otrzymanych danych. Są one zbieżne z treścią innych kwestii, lecz różne w ich ujęciu słownym. Odpowiedzi, które są sprzeczne z odpowiadającymi im treściowo zagadnieniami zasadniczymi, nie są brane pod uwagę w analizie materiału.
Badania próbne stanowią otwarty etap konstruowania ankiet. Są rodzajem badań kontrolnych. Mają dać odpowiedź, czy ankieta stanowi wystarczająco zobiektywizowane narzędzie badań, tzn. czy zamieszczone w niej pytania są dostatecznie jasne i jednakowo rozumiane, czy instrukcja umożliwia poprawne wypowiedzi i dostatecznie wyzwala ich szczerość, czy zadane pytania dostatecznie różnicują otrzymane wypowiedzi. Mogą one dotyczyć tylko zagadnień, które w obecnej sytuacji metodologicznej nie dają się zbadać bardziej rzetelnymi metoda-mi oraz tych, w sprawie których badane osoby są w stanie wypowiedzieć się w sposób rzeczowy i rzetelny. Należy unikać tematów drażliwych, np. wkraczających w osobistą sferę intymności badanych osób.
Pytania muszą być komunikatywne, czyli powinny zapewniać bezpośrednie wzajemne porozumienie między badanym a badającym. Należy zadbać, aby py-tania były formułowane w sposób zrozumiały dla badanych, nie przekraczały określonego progu trudności, uwzględniały rzeczywiste możliwości badanych, unikały sugestywności, czyli nie sugerowały oczekiwanych przez ankietera odpowiedzi; pytania nie mogą też być zabarwione emocjonalnie, a w przypadku pytań zamkniętych – powinny wyczerpywać wszystkie możliwości, uwzględniać szczegółowo problemy związane z zasadniczą problematyką, rezygnując z ogólnikowości na rzecz bliżej skonkretyzowanych ujęć.
Pytania powinny być zapisane w poprawnej kolejności. Muszą one stanowić pewną zwartą i logiczną całość. Należy je starannie przygotować, wydrukować, rozdać badanym osobom, podać instrukcję wypełnienia łącznie z zapewnieniem o dyskrecji (Nowicka 2004).

Cel badań
Pisząc niniejszą książkę, autor założył sobie również cel wskazania aktualnego zasięgu terytorialnego badanego dialektu oraz ewentualnego wyznaczenia możliwych zmian i kierunków migracyjnych dialektu cockney. Na koniec sprognozo-wano perspektywę rozwojową dialektu oraz nawiązano do publikacji Wellsa z lat 1994 i 1997 i udzielono odpowiedzi na postawione pytania w odniesieniu do czasów współczesnych: The Cockneyfication of RP? (Cockneyfikacja akcentu RP?) oraz Is RP turning into Cockney? (Czy akcent RP przeobraża się w cockney?)
W rozdziale trzecim za pomocą strony internetowej www.qualtrics.com została przeprowadzona ankieta, mająca na celu ocenę wiedzy osiemdziesięciu native speakerów na temat dialektu cockney oraz sprawdzenie ich znajomości dotyczących charakterystycznych cech owego dialektu. W ankiecie, oprócz podstawowych pytań o płeć, wiek i poziom wykształcenia, zadano pytania dotyczące znajomości najpopularniejszych wyrażeń z kręgu rymowanego slangu, ponieważ wiele zwrotów z tradycji cockney jest zapożyczanych i używanych w języku ogólnym, np. zwrot have a butcher’s at sth (hak rzeźnicki w kształcie litery S) nie ma nic wspólnego ze sklepem mięsnym czy rzeźnikiem. Zwrot ten został rozpowszechniony w późnych latach XIX wieku i oznacza „spojrzeć na coś” jak w przykładzie have a butcher’s at London markets Od roku 1930 have a butcher’s jest powszechnie używanym wyrażeniem w całej Anglii (Ayto 2002). Powodem takiej popularności tego zwrotu może być jego zabawne przesłanie wobec osób, które nie znają rzeczywistego znaczenia tego wyrażenia. Takich przykładów można by mnożyć. W ankiecie dokonano także oceny podstawowej wiedzy respondentów na temat miejsca używania dialektu cockney, etymologii słowa czy zasad tworzenia rymowane-go slangu. Zadając pytania na temat stereotypów funkcjonujących w stosunku do wschodnich londyńczyków stwierdzono, ile z nich jest prawdziwych, a ile już dawno zostało obalonych. Przeprowadzono także sondaż wśród mieszkańców Londynu, mający na celu wyłonienie najbardziej popularnego dialektu w Wielkiej Brytanii oraz zadano różnorodne pytania w celu dokonania oceny postawy respondentów w stosunku do cockneyów. Istotne jest także przeprowadzenie badań, które wykażą, czy Brytyjczycy mają trudności w porozumiewaniu się z cockneyami, czy ich specyficzna wymowa oraz rymowany slang powodują nieporozumienia w komunikacji interpersonalnej pomiędzy mieszkańcami wschodniego Londynu a mieszkań-cami innych miast Anglii.
Celem rozdziału trzeciego, nazwanego analizą wyników badań, było przed-stawienie charakterystyki dialektu cockney, uwzględniając m.in. etymologię słowa „cockney”, pochodzenie dialektu czy zasady tworzenia Cockney Rhyming Slang (rymowanego slangu). Duży nacisk kładzie się na analizę zasad gramatycznych obowiązujących w cockneyu oraz na charakterystyczną wymowę cockneyów. Badania zaprezentowane w książce ukazały, jaki wpływ cockney miał i ma na dzisiejszy język angielski oraz wykazały, jak bardzo cockney różni się od Received Pronunciation. Przeanalizowano także anglojęzyczną literaturę przedmiotu oraz teksty, w których zastosowano cechy charakterystyczne dla dialektu Londynu, zaczynając chronologicznie od czasów Middle English do Modern English, bazując na tekstach pochodzących z literatury pięknej, serialów telewizyjnych, musicali oraz filmów. Dyskurs cockneyów powszechnie występuje w popularnej kulturze (zob. Berger i Carroll 2003: 214) dlatego takie terminy jak dyskurs oraz analiza dyskursu zostały szerzej omówione.
Celem niniejszej monografii jest także określenie czynników mających wpływ na powstanie rymowanego slangu. Pochodzenie rymowanego slangu nie zostało dokładnie wyjaśnione i istnieje kilka hipotez dotyczących jego wywodzenia się. W niniejszej pracy autor chciałby przedstawić swoją własną hipotezę odnośnie przyczyn powstania fenomenu rymowanego slangu.

 

Spis treści
Wstęp
Rozdział I – Recepcja twórczości Ireneusza Iredyńskiego
Rozdział II – Ireneusz Iredyński pisarzem nowoczesności
Rozdział III – Teoretyczne, filozoficzne i metodologiczne konteksty powtórzenia i podwojenia
Rozdział IV – Pragnienie powtórzenia
Rozdział V – Lęk przed powtórzeniem
Rozdział VI – Podwojona przestrzeń języka. O gestach metajęzykowych
Rozdział VII – Wewnętrzne podwojenie postaci
Podsumowanie

Streszczenie
Rozważania na temat powtórzenia i podwojenia w literaturze Ireneusza Iredyńskiego stanowią próbę reinterpretacji tej twórczości i osadzenie jej w samym środku formacji nowoczesnej przy jednoczesnej rewizji jej fundamentalnych założeń. Kluczowe jest określenie w granicach tej formacji, kojarzonej z prymatem oryginalności, przestrzeni dla właściwego funkcjonowania powtórzenia i podwojenia.

Rozmaite strategie, które obierają bohaterowie utworów Iredyńskiego wobec problemu powtórzenia (pragnienie powtórzeniem i lęk przed nim) mają swój początek w rozważaniach Sørena Kierkegaarda, poprzez Nietzscheańską koncepcję wiecznego powrotu, psychoanalizę, na postmodernistycznych teorii Gillesa Deleuze’a kończąc.

Potencjał podwojenia realizujący się w przestrzeni języka, odsyła do koncepcji Ludwiga Wittgensteina, do rozważań René Girarda (idea kozła ofiarnego), Giorgio Agambena (figura homo sacer) i Petera Sloterdijka (konstrukcja „podwójnego agenta”).

Owe mechanizmy stale obecne w twórczości Iredyńskiego pozwalają na przeprowadzenie koniecznej analizy i na jej podstawie wysnucia wniosków umożliwiających pełniejsze opisanie formacji nowoczesnej, formacji niejednorodnej i zawierającej pozorną wewnętrzną sprzeczność.

Summary
Repetition and duplication as figures of modern writing in the works of Ireneusz Iredyński

Reflections on repetition and duplication in literature of Ireneusz Iredyński are an attempt to reinterpreting and placing it in the middle of the literary modernity while revising its fundamental assumptions at the same time. The key issue is to define within this formation obviously associated with the primacy of originality an area for the proper functioning of repetition and duplication.

The attitude of Iredyński’s characters towards the problem of repetition (a desire for repetition and a fear of it) is reflected in the philosophical considerations of Søren Kierkegaard, Nietzsche’s conception of the eternal return, psychoanalysis, and in the postmodern theories of Gilles Deleuze.

The potential of duplication current in the area of language, refers to the concept of Ludwig Wittgenstein, René Girard (the idea of a scapegoat), Giorgio Agamben (figure of homo sacer) and Peter Sloterdijk („double agent”).

These mechanisms presented in the works of Iredyński allow to carry out the necessary analysis and reach a conclusion which gives a fuller description of modernity, heterogeneous formation that contains an apparent contradiction.

Spis treści
1. Wstęp
2. Życie bez liberii
2.1. Piwonickie reminiscencje
2.2. Kaliskim szlakiem
2.3. Z ziemi obcej
2.4. Wśród swoich
2.5. Twórczość
3. Wspomnienia zza kulis
3.1. O twórczości teatralnej Janusza Teodora Dybowskiego
3.1.1. Po tej i po tamtej stronie – na przekór sanacyjnej cenzurze
3.1.2. Ptaki mego ojca (Ojcowie Jana Skiby) – o obawach społecznych końca lat 30.
3.1.3. Stanisław August (Insurekcja) – wytykany za sanacji, postępowy za socrealizmu
3.1.4. Von Schwindel w polskim dworze (Diabelski młyn) – antyniemiecka agitacja na wesoło
3.1.5. Dwie czary. Polska noc wigilijna – misterium wojenne ku pokrzepieniu serc
3.1.6. Słońce w nocy – internowany Polak na łasce Szwajcarów
3.1.7. Zapora (Złoto w dolinie) – o postępowej myśli technologicznej
3.1.8. Spotkanie w Alpach – o patriotyzmie prawdziwego Polaka
3.1.9. Kościuszko w Berville (Pieśń pomnożona) – precz z Napoleońskim imperializmem
3.1.10. I ty poznasz Marylę (Narodziny poety) – Mickiewicz jako narodowy wzór socjalisty
3.1.11. Droga do Warszawy – Marian Buczek w obronie komunistycznej Polski
3.1.12. Hotel Eutanazja – socjalizm łączy ludzi
3.1.13. Umówiony dzień – w 50. rocznicę rewolucji
3.1.14. Ślub czystości – o fabryce zepsutego dorobkiewicza
3.2. Między twórczością amatorską a zawodowstwem
4. Powieściopisarstwo J.T. Dybowskiego
4.1. Narracyjny wizerunek przeszłości
4.2. Dylematy historyka w PRL
4.3. Proza Dybowskiego
4.3.1. Gorące Wici – bajeczne dzieje Kalisiów czy mit o autochtoniczności Słowian?
4.3.2. Hołd pruski – antyniemiecka polityka królowej Bony
4.3.3. Błazen starego króla – peerelowski wizerunek nieudolnego Zygmunta Starego
4.3.4. Wieża Czarnej Księżniczki – o przyczynach klęski Jagiellonów
4.3.5. Wojenny pan – Stefan Batory i jego polityka
4.3.6. Światło nad Helladą – peerelowska moda na antyk
4.3.7. Ocalenie Syrakuz – walka przeciwko tyranii
4.3.8. Bunt Paryża – o proteście ludu przeciw burżuazyjnym panom
4.3.9. Listopadowa zawierucha – obojętność wsi wobec „pańskiego” powstania
4.3.10. Saga grodu nad Prosną – udział Niemców w polskiej konspiracji?
5. Wybrane elementy retoryki w powieściach historycznych J.T. Dybowskiego
6. Pisarz zapomniany
7. Bibliografia
8. Aneks

Streszczenie
Literatura polska pełna jest nazwisk, które zatarły się w świadomości czytelniczej, co więcej, mimo upływu czasu i większego doświadczenia historycznoliterackiego, nadal trudno jednoznacznie ustalić, z jakiej przyczyny? Monografia ta, poparta konkretnymi i – w miarę możliwości – dodatkowo uwierzytelnionymi materiałami źródłowymi, jest pierwszą subiektywną próbą spojrzenia na życie i twórczość jednego z takich pisarzy – Janusza Teodora Dybowskiego – zapomnianego dramaturga i prozaika.
Zamierzeniem autora książki, oprócz ukazania warsztatu pisarskiego, było przede wszystkim przedstawienie biografii człowieka, który uwikłany w historię obserwował i uczestniczył w wielu istotnych wydarzeniach dla naszego narodu. Za życia Dybowskiego Polska odzyskiwała wolność, jak również ją traciła. Od samych zrębów zakładała państwo, doświadczała zmiany swoich granic, padła ofiarą hitlerowskiej okupacji, a także komunistycznego ustroju. Dokonywała ogromnej odbudowy materialnej i moralnej, ponosiła olbrzymie straty, słowem, często „zaczynała od zera”. Niemal wszystkie te narodowe wzloty, upadki, triumfy i porażki znalazły odbicie w pisarstwie Dybowskiego. Większość z owych wydarzeń kształtowała także, w większym lub mniejszym stopniu, jego losy osobiste.
Przedmiotem rozważań w tej publikacji są nie tylko zebrane źródła i dokumenty, lecz także relacje osób, które znały autora osobiście, bądź się z nim zetknęły w różnych okolicznościach. Nie jest to, wbrew pozorom, próba scalenia wydanych do tej pory biogramów pisarza, lecz przede wszystkim sprostowanie i uzupełnienie o nieznane fakty bardzo ubogiego materiału źródłowego. Znalezienie syna pisarza – Aleksandra Teodora, mieszkającego na stałe w Sztokholmie, wydawało się graniczyć z cudem. O jego istnieniu wspomina zaledwie jedna informacja prasowa z lat 50. XX wieku. Idąc tym tropem, autor odnalazł wśród szwedzkiej Polonii w Sztokholmie potomka Dybowskiego, który wskazał ostatnią żyjącą przyjaciółkę rodziny – Halinę Marię Osmólską z Warszawy, będącą wykonawczynią testamentu Janusza Teodora. Dzięki niej zachowało się kilka listów pisarza, rodzinnych fotografii, dokumentów i dyplomów, które stanowią niezwykłą wartość tej monografii i cenne dopełnienie badań literackich.
Starając się znaleźć dla twórczości Dybowskiego najwłaściwsze miejsce w XX-wiecznej literaturze, Przemysław Mańka zapoznaje czytelników z międzywojennymi zmaganiami teatralnymi pisarza, działalnością kulturalną na emigracji, w tym również w obozie dla internowanych żołnierzy w czasie okupacji hitlerowskiej, a także socrealistyczną dramaturgią i peerelowską prozą historyczną. W swojej pracy, oprócz przybliżenia problematyki poszczególnych utworów, autor kładzie nacisk na znalezienie przyczyn ich powstania, zależnych w dużej mierze od uwarunkowań dziejowych i kierunku polityki kulturalnej, co pozwala wielokrotnie dowieść, w jakim stopniu twórczość ta włączała się, chcąc nie chcąc, w złożony proces przekształcania świadomości społeczeństwa w PRL-u.
Rozprawa dowodzi, iż Dybowski, podobnie jak wielu spośród przedstawicieli polskiej inteligencji, wierząc w złudne obietnice socjalizmu, był powolnym narzędziem propagandy tamtego okresu, co w dużej mierze odcisnęło swe piętno na twórczości i jej, współcześnie, słabą recepcję. Autor książki nie krytykuje Dybowskiego, lecz w zręczny sposób argumentuje, że również biografie drugo- i trzeciorzędnych pisarzy – bez wyjątku – stanowią ważny głos w rozważaniach o naszej przeszłości, uczą pokory i ostrożności przed wydawaniem jednoznacznej oceny.

Summary

Janusz Teodor Dybowski. The entangled writer.
In Polish literature, there are plenty of names, which have effaced in the memory of readers, and what is more, despite passing time and wider historic and literature experience, it is still hard to define, what has caused it? This monography, based on solid and conceivably – additionally proved source, is the first so subjective trial of the look on the life and writing one of such novelists – Janusz Teodor Dybowski – a forgotten dramatist.
The intention of the book author, apart from conveying the writing workshop, was mainly biography presentation of a man, who besides being involved in the history also observed and took part in many crucial moments for our nation. During Dybowski’s life, Poland was gaining freedom, as well as loosing it. The country experienced boundary changes, became the victim of the Nazi occupation and the communist system. Poland made huge material and moral reconstruction and suffered great losses. In fact, in many cases, the country had to start its function from scratch. Almost all these national ebbs and flows, all ups and downs found reflection in Dybowski’s writing. Most of these events more or less modeled his personal life, too.
The subject of this research consideration are not only gathered sources and documents, but also the relations of these who had a personal contact with Dybowski or encountered him in various circumstances. Not on any account, is it an attempt to merge published to these days biographies of Dybowski, but mainly rectification and supplementation with the unknown facts of extremely poor source. Finding the writer’s son – living in Stockholm Aleksander Teodor, was a matter of huge luck. Only one piece of press information dating the 50’s of the XX century mentions this fact. Following this path, the author found Dybowski’s only offspring among Swedish Poles in Stockholm, who then revealed the last living friend of novelist’s family – Halina Maria Osmólska from Warsaw, the performer of Janusz Teodor’s last will at the same time. Thanks to her some letters, family photos, documents and diplomas have preserved till today and they constitite unique value of this monography and precious fullfilment of literacy study.
Aiming to settle Dybowski’s writing in the right place of the XX c. literature Przemysław Mańka introduces the readers with the novelist’s mid-war drama attempts, his cultural activity of emigration years, including the ones in the camp for interned soldiers during the Nazi occupation, as well as sociorealistic drama and historical novel of People’s Poland period. In the work the author, apart from bringing the matters of particular works closer, emphasizes the reasons of their emergence, depending mostly on what was happening in the Polish history, and direction of cultural politics, which consequently allows to frequently prove the degree of writing being so engaged in the complex proces of recreation of People’s Poland society consciousness.
The thesis substantiates that Dybowski, like many other representatives of Polish intelligence, believing in illusive promises of sociorealism, was a slow instrument of that time propaganda, what consequently affected the writing and its nowadays’ poor reception. Author of the book does not denounces Dybowski but in handy way rationalizes that biographies of other minor writers – without any exceptions, constitute crucial voice in deliberation about our past, teach humility and caution in airing interchangeable views.

Contens

1. Introduction
2. Life without livery
2.1. Reminiscence of Piwonice
2.2. Kalisz route .
2.3. From foreign land .
2.4. Among ourselves
2.5. Writing
3. Behind the scenes memories
3.1. Drama writing of Janusz Teodor Dybowski
3.1.1. This side and the other – contrary to sanitation censorship .
3.1.2. My father’s birds (Jan Skiba’s fathers) – social worries of late 30’s.
3.1.3. Stanislaw August (Insurrection) – rebuked during sanitation, progressive during socialism .
3.1.4. Von Schwindel in Polish mansion (The devil mill) – funny antigerman agitation
3.1.5. Two cups. Polish Christmas Eve – war miracle play to strenghten the morale
3.1.6. Sun at night – internated Pole at the mercy of Swiss .
3.1.7. The dam. (Gold in the valley) – progressive technological idea .
3.1.8. Meeting in the Alps – the patriotism of a true Pole .
3.1.9. Kościuszko in Berville (Multiplied song) – to get rid of with Napoleonian imperialism .
3.1.10. And you will meet Maryla (The birth of poet) – Mickiewicz as an ideal national socialist
3.1.11. The way to Warsaw – Marian Buczek protects communist Poland .
3.1.12. Euthanasia Hotel – socialism connects people
3.1.13. The appointed day – the 50. anniversary of revolution .
3.1.14. Purity vows – factory of depravated parvenu
3.2. Between amateur and professional writing .
4. Novelist writing of Janusz Teodor Dybowski .
4.1. Narrative picture of the past
4.2. Dilemmas of historian in People’s Poland
4.3. Dybowski’s prose
4.3.1. Hot twigs – fairy tale of Kalisiowie or the myth about autochthonism of Slovian_____.
4.3.2. The Prussian Homage – antigerman politics of Queen Bona .
4.3.3. Old King Jester – People’s Poland vision of ineffective King Sigmund the Old
4.3.4. Black Princess Tower – the reasons of Jagiellonian fall .
4.3.5. The war noble – Stefan Batory and his politics .
4.3.6. The light above Hellenic world– People’s Poland antique fashion .
4.3.7. Syracuse saving – struggle againts tyranny
4.3.8. Paris rebelion – people’s protest against bourgeois state
4.3.9. November storm – country indifference to the lord’s uprising .
4.3.10. Saga of upon Prosna settlement – German participation in Polish conspiracy .
5. Chosen elements of rhetoric in Dybowski history novels .
6. Forgotten writer
7. Bibliography .
8. Anex