Dariusz Łukasiewicz „Balwierze, cyrulicy, wyrwizęby. Z dziejów choroby i zdrowia”

Tak napisano o publikacji na stronach Zapomnianej Biblioteki:

„W minionych stuleciach jednym z głównych problemów była ogromna śmiertelność spowodowana przez epidemie, zwłaszcza śmiertelność dzieci. Od przełomu XIX i XX wieku stopniowo zaczęły następować w tym obszarze coraz szybsze, pozytywne zmiany, a służba zdrowia swym działaniem obejmowała już nie tylko szlachtę i zamożne mieszczaństwo, ale również warstwy uboższe. Także skuteczność medycyny zasadniczo się poprawiała. Lepsze było wyżywienie i większa odporność na choroby, co dla stanu zdrowotnego społeczeństwa ma zasadnicze znaczenie. Dzięki postępowi naukowemu przezwyciężono wielkie klęski nieurodzaju i głodu, które zawsze prowokowały epidemie.”

Książkę polecamy nie tylko my, załączamy linki:

• http://www.zapomnianabiblioteka.pl/2020/10/balwierze-cyrulicy-wyrwizeby.html
• https://www.facebook.com/zapomnianabiblioteka
• https://www.instagram.com/zapomnianabiblioteka
• https://twitter.com/ZapomnianaB
• https://zblogowani.pl/blogi_kultura-i-sztuka/zapomnianabiblioteka-pl

Książka jest dostępna w naszej e-księgarni – można online zamówić wydanie drukowane.

• ISBN 978-83-64447-55-6 /druk/
• ISBN 978-83-64447-56-3 /e-book/

Stron 285

Oprawa miękka, folia, błysk

Spis treści

Rozdział 1

Mieszkanie i jego środowisko w XVII-XIX w. 7

Rozdział 2

Środowisko domu. Porządek miejski  w Rzeczypospolitej
i w Prusach  około roku 1800. 61

Rozdział 3

Problem mieszkaniowy i higiena w Prusach 1806-1871. 125

Rozdział 4

„Bzik na punkcie mieszkania”,  czyli mieszkanie i jego
otoczenie w Prusach w latach 1871-1918. 146

Rozdział 5

Mieszkanie – „długie trwanie” i struktura. 199

Rozdział 6

Rewolucja mieszkaniowa w XX w. 222

Fragment:

„Polska zabudowa mieszkaniowa już w średniowieczu była zdecydowanie bardziej prymitywna niż zachodnioeuropejska. Jak pisze Hanna Zaremska, średniowieczne i późnośredniowieczne budownictwo mieszkalne było zwykle drewniane, chociaż rozwijało się też budownictwo ceglane, stawiano i murowane zamki. Przeważały domy niewielkie i skromne[1]. Biskup Ratyzbony w 1475 r. relacjonował krytycznie swoją podróż: „Nigdzie nie napotkaliśmy łóżka ni miejsca do odpoczynku na osobności, a wszystkim za sypialnię służyła podłoga świetlicy, ze skąpo wydzielaną słomą zamiast łoża. Spały też pospołu z nami młode cielęta, by im mróz nie uczynił krzywdy. Tak to wzbronione nam było miękkie posłanie i zaprawdę używaliśmy worów, jako żeśmy nie mieli płacht płóciennych”[2]. Stopniowo średniowieczne ziemianki (a więc konstrukcje wziemne) dla chłopstwa zastąpiono jednoizbowymi lepiankami i chałupami o powierzchni 20-50 metrów kwadratowych, gdzie musiała się pomieścić cała rodzina. Ciepło zapewniało palenisko, a ponieważ domostwa te stanowiły nierzadko kurne chaty, więc dym zapełniał izbę i wydostawał się wszelkimi szczelinami. W izbie znajdował się piec do pieczenia chleba.

Pod koniec średniowiecza dominowały już większe drewniane chaty (ok. 70 m kw.), na które składały się izba mieszkalna oraz komora i kuchnia. Hanna Zaremska podaje, że na 70 metrów chaty chłopskiej 50 metrów stanowiła powierzchnia mieszkalna. Rodzina żyjąca w jednej izbie liczyła średnio od 4 do 6 osób, było więc ciasno, zwłaszcza że zimą w izbie trzymano również zwierzęta gospodarcze. Gromadzący się gnój i odpadki kuchenne usuwano, zamiatając izbę szczotkami z witek. Wyposażenie domów było skromne, a sprzętów niewiele. W komorze znajdował się spichlerz, gdzie trzymano ziarno. W zadymionych pomieszczeniach panował półmrok, łuczywa używano rzadko. Wielkich problemów przysparzało ogrzewanie – biedni zimą musieli rozgrzewać się ruchem, a bogaci przy kominku przypiekali się od przodu i nadal marzli z tyłu. Niskie stropy i małe okna w izbach wynikały także i z chęci zatrzymania ciepła, które było cenne i drogie, jak opał w tym czasie[3]. Izby były chłodne, okna i drzwi nieszczelne, chętnie używano podnóżków, bo ciągnęło od podłogi. Dom szlachecki odróżniał się wówczas tylko tym, że miał drugą izbę.

Oto prace projektowe nad okładką do książki o mieszkaniach /kliknij tutaj/ - Okładka Dobre i złe adresy v1

ISBN 978-83-64447-76-1 /druk/

Stron 240

Spis treści

Wstęp

Rozdział I.

Komunikowanie społeczne

1. Początki komunikowania i jego znaczenie

2. Definicje komunikowania

3. Specyfika wybranych modeli komunikacji społecznej

4. Przykładowe schematy komunikacyjne

Rozdział II.

Historia, kultura i sztuka starożytnej Krety

1. Historia starożytnej Krety

2. Znaczenie kultury minojskiej

3. Największe odkrycia starożytnej sztuki kreteńskiej

            3.1. Podstawowe założenia

            3.2. Architektura starożytnej Krety

            3.3. Malarstwo – freski minojskie

            3.4. Figury i posągi minojskie

            3.5. Inne formy sztuki minojskiej

4. Kult bogów i budownictwo sepulkralne

Rozdział III.

Semiotyczna analiza przekazu

1. Semiotyczna interakcja w procesie komunikacyjnym

2. Sens symboli ukrytych w obrazach rzeczywistości

3. Symbole komunikacyjne zawarte w kamieniach

Rozdział IV.

W perspektywie pisma

1. Pismo i znaki

2. Pismo minojskie

Rozdział V.

Psychologiczno–poznawcze aspekty procesów komunikacyjnych

1. Kody orientacji i emocje w procesie komunikacyjnym

2. Znaczenie komunikacyjne materiałów wizualnych i ich analiza metodologiczna

3. Analiza symboliczno–poznawcza wybranych dzieł rzemiosła, architektury i sztuki Krety minojskiej

Rozdział VI.

Wpływ minojskiej symboliki na walory komunikacyjne współczesnych Kreteńczyków

1. Problemy i hipotezy

2. Raport z badań

3. Wzory ankiet wykorzystanych w badaniu

Zakończenie

Bibliografia

Indeks nazwisk

——————————————————————————————-

Wstęp

Przez komunikację społeczną rozumie się zwykle przekazywanie informacji różnego typu. Proces ten odbywać się może za pomocą różnych przekaźników (ludzie, media) i w różny sposób. Tymi przekaźnikami i sposobami mogą być również symbole. Książka – Komunikacja społeczno–symboliczna starożytnej Krety. Próba charakterystyki okresu minojskiego ma pokazać, że już od dawien dawna komunikacja społeczna miała swoje miejsce w strukturach społecznych. Określenie ram chronologicznych książki –  od 3000 r. p.n.e. do 1200 r. p.n.e. oraz miejsca odniesienia podejmowanej problematyki –  Kreta, wynika ze spojrzenia na te elementy jako na strukturę tworzącą podwaliny naszej europejskiej cywilizacji i kultury oraz z chęci przedstawienia dowodów istnienia w tamtych czasach komunikacji społecznej i wpływu owej komunikacji na współczesnych Kreteńczyków. Poza tym, Kreta minojska to miejsce, w którym upatrywać należy podstaw naszej europejskiej komunikacji społecznej. Wszak to proces symbolicznego porozumiewania się (komunikowania) wywarł duży wpływ na europejskie państwa i narody, prowadząc przez wieki do ich rozwoju. Zmiany zachodzące w sposobie komunikowania się, w samych formach przekazywania informacji i tworzenia różnych typów relacji w ciągu tysiącleci, skłaniają do lepszego przyjrzenia się wzorom kulturowym i nie tylko, dawnych praktyk komunikacyjnych. Taki sposób spojrzenia na opisywaną problematykę daje cenne świadectwo dla antycznej wiedzy oraz stanowi ważną płaszczyznę dla zrozumienia istoty współczesnych sposobów komunikowania się i kodów kulturowych. Pozwala to na dokonanie analizy sposobów postrzegania przez tamtejsze społeczeństwo porozumiewania się oraz organizowania przekazywanych informacji. W tym celu potrzebna jednak wydaje się szczegółowa analiza poszczególnych technik i zwyczajów komunikacyjnych, co wymaga skoncentrowania się na sposobach przekazywania informacji różnego rodzaju, wśród których znajdują się: przekaz słowny, system pisma, przekaz niewerbalny, komunikacja odnosząca się do kultu zmarłych i pomieszczeń grzebalnych, czyli kontakt ludzi z bóstwami i związane z tym przejawy kultu jak również składania ofiar oraz przekaz za pomocą dzieł sztuki. Ważnym okazuje się również przeanalizowanie zastosowania środków komunikacyjnych dla różnych celów i odnoszących się do konkretnych aspektów.

Problematyka ta nie mogłaby być jednak podjęta bez oparcia jej na podstawach historyczno-kulturowych starożytnej Krety. Wyspa Kreta, czyli Κρήτη, to największa grecka wyspa i piąta co do wielkości wyspa Morza Śródziemnego. Mimo silnych więzi, jakie łączą Kretę z Grecją kontynentalną, wyspa ta cały czas zachowuje swój odrębny dialekt językowy oraz lokalne tradycje kulturowe i odrębną historię. O odrębności świadczy również to, że Kreteńczycy cały czas uważają się za lud wyspiarski o tej samej nazwie. Jeszcze do niedawna niewiele było wiadomo na temat starszej epoki kamienia na Krecie. Początkowe informacje okazywały się sporadyczne i niepewne. Dopiero późniejsze odkrycia pozwoliły ustalić, że pierwsi mieszkańcy pojawili się na południowych wybrzeżach wyspy już w dolnym paleolicie^[1].

Z dotychczasowych badań wynika, że na przestrzeni wieków ludzie nauczyli się komunikować ze sobą za pomocą różnorodnych środków, począwszy od wyrazu twarzy, poprzez gesty oraz wydawane przez siebie dźwięki. Istniały i istnieją również bardziej wyszukane sposoby porozumiewania się między ludźmi. Aby nawiązać kontakt z drugim człowiekiem, zaczęto używać obrazu i muzyki. Następnie do tych celów zaczęto wykorzystywać pismo. Analizując problem komunikacji społecznej (symbolicznej) tak odległych czasów, warto na wstępie zaznaczyć, że mieszkańcy Krety zamieszkiwali basen Morza Śródziemnego i Morza Egejskiego. Grupy etniczne Kreteńczyków zaczęły osiedlać się w basenie Morza Śródziemnego od połowy epoki kamienia. Imigracja mniejszych grup etnicznych miała miejsce w różnych okresach począwszy od III w. p.n.e., co nie wpłynęło jednak w sposób istotny na powstanie i rozwój tamtejszej społeczności, a przede wszystkim walorów komunikacyjnych.

Na podstawie przeprowadzonych badań ustalono, że od początku drugiego tysiąclecia p.n.e. antropologiczny rozwój samych Kreteńczyków stanowił podwaliny współczesnej społeczności tej wyspy, a więc był charakterystyczny i niepowtarzalny dla tego typu ludów (społeczności). W ciągu ostatnich 30 lat wiele pochodzących z wykopalisk szkieletów, poprzez przeprowadzone badania naukowe, pozwoliło wnioskować o istnieniu tego samego genu społeczności prehistorycznej i współczesnej. Informacji o Minojczykach dostarczyć przede wszystkim mogą szkielety i czaszki, a z drugiej strony setki statuetek z kamienia, brązu i gliny, a także liczne naczynia i malowidła. Właśnie dzięki nim można wiernie odtworzyć pochodzenie i życie tamtejszego społeczeństwa. Minojczycy byli więc nie za wysokimi osobnikami, posiadali szerokie czaszki, prosty nos, gęste, kręcone, czarne włosy (czasami nosili warkocze) i brwi oraz smukłą talię. Ciała miały kształty atletyczne – muskularne, czyli szerokie ramiona i ręce. Kreteńczycy byli również szybcy i zwinni. Większość znalezionych danych odnosi się jednak do młodych mężczyzn, jak to w starożytnej sztuce bywało. Nawet współcześnie Kreteńczycy mają te same cechy, które posiadała minojska społeczność, od której się wywodzą. Ten antropologiczny typ człowieka nie zmienił się zatem znacząco w ciągu kilku tysięcy lat^[2].

Mieszkańcy Krety to odmienny od innych naród – tak było i tak jest. Kreteńczycy we krwi mają wstręt do wszelkiego zewnętrznego przymusu, niezależnie od jego postaci. O analogii w odniesieniu do czasów starożytnych świadczy m.in. fakt, że ponad władzą państwową stawiana jest tradycyjna samokontrola społeczna i rodzinna, często o wiele skuteczniejsza. Jednak taka hierarchia wartości utrzymuje się na terenach wiejskich. Przemiany gospodarcze sprawiają, że w miastach zaznacza się stopniowe odchodzenie od tradycji. Poza tym, Kreteńczycy przejawiają dość stoickie podejście do życia. Nigdy im się nie spieszy, zawsze mają czas, by pogadać z sąsiadem. Jeśli powiedzą, że zrobią coś później, to wcale nie oznacza, że rzeczywiście zamierzają to zrobić. Pozostałością po czasach minionych może być również fakt, że kobiety na Krecie są dyskryminowane, takie przynajmniej wrażenie może odnieść postronny obserwator. Okazuje się jednak, że to one, tak samo jak w czasach obowiązującego matriarchatu, zazwyczaj decydują o budżecie domowym.

W dzisiejszych czasach człowiek wspomagany jest rozwiniętą techniką wymiany informacji. W przeszłości komunikacja nieod­zownie łączyła się ze znakami i mową oraz podróżowaniem, które napotykało na niedo­godności, takie jak góry, pustynie oraz woda. Sama mowa nie do końca sprawdziła się, gdyż, po pierwsze, pamięć ludz­ka bywa zawodna, po drugie, był to przekaz niedo­skonały i często zniekształcony, a po trzecie, wo­bec wielości języków na świecie, mało zrozumiały dla szerszej grupy odbiorców. W momencie wynalezienia pisma, przesyłanie informacji utrwalonych na specjalnych tabliczkach (glinianych) lub później na papierze stało się znacznie łatwiejsze. Zostało wszak wyeliminowane ryzyko zniekształcenia in­formacji – szum informacyjny. Rozwój komunikacji społecznej w owych archaicznych czasach dokonywał się przede wszystkim na terenach łatwo dostępnych, gdzie komunikacja międzyludzka nie była utrudniona, czyli wzdłuż rzek oraz nad brzegami oceanów i mórz.

Kreta jest największą wyspą Morza Egejskiego i należy do najciekawszych obszarów tego regionu. Podziw budzi jej oryginalna kultura zwana minojską – od legendarnego króla Minosa. W ciągu wielu tysiącleci tylko legendy i mity stanowiły podstawę wiedzy o przedgreckich mieszkańcach tej wyspy. Bardzo trudną rzecz stanowi jednak wydobycie z tych mitów prawdy historycznej, pomimo że badania filozoficzne i historyczne nad tą kwestią są bardzo rozległe. Legendarne opowieści o wspaniałościach, które się tam prawdopodobnie znajdowały, pomimo elementu baśniowości, zachęciły jednak już w XV w. podróżników do zlokalizowania tych osobliwości i ich opisania. Dopiero jednak odkrycia H. Schliemanna w XIX w. dokonane w Troi (Turcja) i Mykenach na Peloponezie doprowadziły na początku do poszerzenia wiedzy o dziejach Grecji lądowej przynajmniej o jedno tysiąclecie. Zaczęto więc badać dzieje Hellady jeszcze przed przybyciem Dorów. W odniesieniu do samej Krety to jeszcze w XIX w. życie tam oraz prowadzenie badań naukowych było utrudnione ze względu na okupację tego terenu przez Turcję. Wyzwolenie Krety spod panowania tureckiego w roku 1898 stworzyło korzystne warunki do eksploracji historii tej wyspy. Wykopaliska w ruinach pałaców, miast i osad, takich jak np. Knossos, Phaistos, Agia Triada czy Gournia odsłoniły niewyobrażalne bogactwo sztuki i rzemiosła, które okazały się odmienne od typowo greckich. Przełomu w badaniach starożytnej Krety dokonał sir A. Evans – angielski uczony, zgłębiając wiedzę na temat Krety w sposób wyjątkowy. Przeprowadzona przez niego rekonstrukcja pałacu w Knossos przyczyniła się do bardzo szybkiego rozpowszechnienia wiedzy o kulturze minojskiej, przedtem ignorowanej i pomijanej.

Hipotetycznie można przyjąć, że najstarsze ślady działalności ludzkiej na Krecie pochodzą z VII w. p.n.e., co powoduje, że zakwalifikować je należy do wczesnego okresu neolitycznego. Przybyła wówczas na Kretę ludność z Azji Mniejszej szybko zadomowiła się na wyspie. Doprowadziło to m.in. do zwiększonego zapotrzebowania na żywność. Początkowo za pomieszczenia mieszkalne służyły groty, które z czasem przeistoczyły się w miejsca kultu. Następnie zakładano osady, składające się z niewielkich domów. Gdy powstały osady, pojawiło się również rolnictwo i hodowla. Zaczęła wzrastać pozycja mężczyzny w życiu plemienia. Początkowo twórczość artystyczna była jednak słabo rozwinięta – istniało tylko skromne zdobnictwo naczyń ceramicznych i modelowanie idoli. Pod koniec neolitu nastąpił jednak rozwój i dojrzałość ekonomiczna, co umożliwiło unowocześnienie gospodarki. W okresie wczesnominojskim (od 3000 r. p.n.e.) powstawały na Krecie osady miejskie. Pierwsze budowle stawiane na wzór pałaców świadczyły o fakcie skupiania się władzy w pałacach oraz zróżnicowania się ludności. Wytwarzały się lokalne zwyczaje we wszystkich sferach życia społecznego. Warto zaznaczyć, że w okresie tym życie koncentrowało się przede wszystkim w części środkowo-północnej, środkowo-południowej oraz wschodnio-północnej i wschodnio-południowej wyspy. Cała zachodnia część Krety była prawie pusta, pomijając osady górskie. W III tysiącleciu p.n.e. narodził się nurt artystyczny nazywany dzisiaj minojskim. Nie był to jednak nurt zupełnie wyizolowany od innego świata. Kreta utrzymywała bowiem stałe kontakty z bliskimi i dalekimi obszarami, a przejmowanie nowych treści powodowało tylko wzbogacenie własnych osiągnięć we wszystkich dziedzinach. Utrzymywanie kontaktów nie powodowało też zmniejszenia zainteresowania własną kulturą i obyczajowością. Ludność Krety nadal uważnie obserwowała swój świat, fascynując się otoczeniem przepięknych krajobrazów i morza, szukając w tym wszystkim inspiracji dla własnej koncepcji życia. Należy zauważyć, że wszystkie dokonania Kreteńczyków wywarły mocny wpływ na przyszłą kulturę i ludność Grecji lądowej.

Opisując i analizując nieznaną historię komunikacji społecznej (symbolicznej) stwierdzić należy, że bardzo ryzykowne i trudne wydaje się poszukiwanie pewnych jej form na terenie Krety minojskiej. Udokumentowanie istnienia na świecie pierwszych form komunikacji należy do czynności niezmiernie pracochłonnych i trudnych. Wiadomym jednak jest, że każdy okres historyczny posiada swoją odrębną formę i definicję komunikowania społecznego, co związane jest z określonym signum temporis. Historia komunikacji nie miałaby jednak swojego początku, gdyby wyspa Morza Egejskiego została pominięta. Uwzględniając fakt, że kultura antyczna to matka współczesnej kultury europejskiej i częściowo pozaeuropejskiej, stwierdzić należy, że historia antyczna pozwala zrozumieć, czym jest historia sztuki, jakie są style architektoniczne, czym jest teatr, polityka oraz nauka. Dziedzictwo świata antycznego uwidacznia się w świecie współczesnym na niemal wszystkich poziomach życia i funkcjonowania społecznego. W tym to okresie pojawiła się właśnie starożytna Kreta jako państwo ze swoimi miastami. Życie mieszkańców tych osad i ośrodków miejskich związane było przede wszystkim z Morzem Egejskim i położonych na nim wyspach, które w późniejszym okresie stały się greckie. Warto wspomnieć, o czym będzie jeszcze mowa, że wyspa Kreta stanowiła łącznik pomiędzy greckimi poleis a Egiptem i Cyrenajką. Duża liczba portów morskich sprzyjała rozwojowi żeglugi i handlu, co zapewniało intensywną wymianę towarową. Całe życie ówczesnych mieszkańców koncentrowało się w miejscach publicznych. Znaleźć tam było można rządowe informacje zapisane na tabliczkach glinianych i obwieszczenia ryte w kamieniu. Tak bujny rozkwit Krety trwał aż do najazdu Rzymian i Turków. Starożytne budowle kreteńskie od dawna budziły podziw i fascynację. Próbowano odtworzyć wygląd dawnych obiektów na podstawie zachowanych pozostałości. Po wielu pozostały jednak gruzy, chociaż istnieją również takie, które zachowały się w dobrym stanie. Dzięki pracy wielu specjalistów można dzisiaj dowiedzieć się, jakie było ich przeznaczenie i kontynuować badania.

Gdy miasto Knossos stało się potęgą na Morzu Egejskim, bardzo mocno zaczęło rozwijać się pośrednictwo handlowe. Jego centrum stały się właśnie Knossos i Malia jako największe miasta Krety. Starożytny port w Lissos stanowił punkt tranzytowy na południowej Krecie, który łączył ją z państwami na południu oraz innymi kreteńskimi portami. Na Kretę przywożono przede wszystkim zboże, a eksportowano wyroby metalowe, ceramikę, broń i różne ozdoby. W Lissos znajdowały się zajazdy, gospody i punkty wymiany towarowej (faktorie). Takie położenie zbiegu dróg handlowych sprzyjało wzrostowi ekonomicznemu i pośrednictwu handlowemu. Jednostki monetarne, którymi były obce waluty lub sam towar, pełniły wówczas rolę podwójną. Z jednej strony służyły jako zapłata, a z drugiej stanowiły sam przedmiot handlu (lichwiarstwo). We wszystkich kreteńskich miastach funkcjonowali również drobni handlarze, sprzedawcy uliczni, roznosiciele, straganiarze i sklepikarze, czego dowodem były i są skupiska pomieszczeń handlowych spotykane we wszystkich większych osadach. Sklepikarze oraz rzemieślnicy stanowili większość mieszkańców miast. Do rozwoju handlu przyczyniały się również pałace, które posiadały swoje warsztaty rzemieślnicze i organizowały targi na uroczystościach kultowych. Najbardziej hucznie obchodzono kult „Matki Ziemi”, na który do Knossos zjeżdżali się ludzie z całej Krety. Wydaje się, że dawało to możliwość prezentowania i zachwalania swoich towarów i usług, stanowiąc pewne formy komunikacji.

To właśnie na Krecie w mieście Gortyna pojawiły się pierwsze normy prawne regulujące stosunki cywilne i polityczno-ekonomiczne. Wydaje się, że normy te obowiązywały na zasadzie porozumień dwóch stron. Wyprzedzając czas o parę okresów historycznym można by hipotetycznie założyć, że tworzyły one isopoliteie dotyczącą więzów przyjaźni oraz symbola w zakresie umów handlowych i różnych typów transakcji. W połowie okresu wczesnominojskiego (ok. 2800 r. p.n.e.) w pałacu w Knossos odbywały się już ceremonie ku czci wyznawanych bóstw. Malowidła ścienne oraz płaskorzeźby na murach pałacu przedstawiały cały kult ofiarny – składanie owoców, mięsa, skór itp., co nazwać można komunikacją społeczno-symboliczną nawołującą i przypominającą o istnieniu tego kultu. Posągi odnosiły się do różnych kultów, natomiast malowidła i płaskorzeźby informowały o tym, co się działo lub będzie działo – były to swego rodzaju obwieszczenia. Bardzo często, co można zauważyć również na pozostałościach z tamtych czasów, przekazy o charakterze informacyjnym umieszczane były na wazach i kamieniach. Wyryte w kamieniach znaki funkcjonowały na zasadzie współczesnych ogłoszeń. Przykładem tego mogą być informacje dotyczące samych przedstawień kultowych i zasobów magazynowych pałaców minojskich. Wiele kamiennych ogłoszeń i reliefów zostało zasypanych lub zginęło niepowtarzalnie w mrokach dziejów. Jednak niektóre oparły się działaniu czasu.

Większość znalezionych na Krecie przedmiotów wykonano z miedzi, brązu, kamienia i gliny. Takie miasta jak Agia Triada, Phaistos, Malia, Gournia, Zakros, Gortyna oraz Knossos pozwalają na stwierdzenie, że kultura tych obszarów nie była jednolita, ale za to bardzo rozwinięta. Państwo kreteńskie nazwać można talassokracją, czyli potęgą morską, co miało duży wpływ na wymianę towarową. Kreteńczycy wykazywali zamiłowanie do handlu, który, jak wskazuje ilość odkrytych przedmiotów, stanowił ważne źródło dochodu.

Już w III i II tysiącleciu p.n.e. Kreta przeżywała swój rozkwit kulturowo-gospodarczy. Zaznaczyć należy, co zostało już wspomniane, że kobieta na tamtych terenach odgrywała ważną rolę. Do kobiet należało uprawianie roli, garncarstwo, tkactwo oraz funkcje kultowe. W miarę rozwoju techniki system matriarchalny przekształcił się w patriarchalny, który z kolei przekształcił się w struktury państwowotwórcze. To właśnie na Krecie pojawiło się jako pierwsze państwo^[3].

Przyjąć należy, że powstanie pisma na Krecie związane było z rozwojem działalności kupieckiej i komunikacją społeczną. W licznych wykopaliskach znaleziono płytki gliniane, kamienne oraz gliniane odciski pieczętne, na których widać pismo różnego rodzaju. Za najstarsze uznawane jest pismo obrazkowe, podobne do hieroglifów, tzw. piktograficzne. Nowsze pismo to pismo linearne dzielone na dwa rodzaje – A i B, będące kombinacją linii. Na tabliczkach z pismem linearnym B wyryto nazwy zawodów, typy naczyń, wyposażenie wojownika itp. Dużo kontrowersji budzi nadal dysk z Phaistos (XVII w. p.n.e.). Przedmiot ten dowodzi, że już w okresie egejskim znano czcionkę w postaci stempli, które odciskano w glinie. Daje to możliwość przypuszczenia, że znajdujące się na nim znaki oznaczać mogły również pewnego rodzaju informacje prospołeczne, a więc były aktem komunikacyjnym. Sztuka, handel i związana z nim komunikacja lądowa, a przede wszystkim morska oraz pismo, to podstawowe elementy kultury egejskiej, na podstawie której rozwoju i poziomu dociekać można istnienia rożnego rodzaju form komunikacji. Istnienie tego typu napisów pojawić się mogło dopiero w II tysiącleciu p.n.e., kiedy Kreta przeżywała swój dynamiczny i szybki rozwój, chociaż umiejętność czytania i pisania stanowiła rodzaj kompetencji niemal magicznych. Jednak wtedy właśnie w licznych zakładach rzemieślniczych, mieszczących się w większości w pałacu w Knossos, powstawały wazy fajansowe, puchary, wyroby dekoracyjne, biżuteria wykonywana ze szlachetnych materiałów i z doskonałą, jak na tamte czasy, precyzją. Pałac ten słynął również z wysokiego komfortu, ponieważ znajdowała się tam kanalizacja, wodociągi, łazienki z syfonami, wannami, a nawet wentylacja. Tamtejsi malarze-artyści, przedstawiali w swych dziełach to wszystko, co działo się w pałacu. Wizerunki te świadczyć mogły o charakterze informacyjnym danego dzieła, które przedstawiało uczty, tańce, zapasy i walki na pięści oraz sylwetki ówczesnych osobistości i bóstw. Można stwierdzić, że malowidła i reliefy wyrażały ówczesne pojmowanie istoty życia i namawiały do określonego stylu życia, tak jak to czynią współczesne przekazy komunikacyjne, zarówno prospołeczne, jak i typowo polityczne. Wytwórnia pałacowa w Knossos wysyłała najlepsze wyroby za granicę. Na terenie Krety spotkać można wykopane gliniane klocki, które prawdopodobnie stanowiły informację zapisaną pismem piktograficznych, którego nie udało się w całości odszyfrować. Wszystkie te znaleziska są źródłami do poznania dziejów różnych dziedzin życia i kultury świata egejskiego. Odkryte i rozszyfrowane tabliczki gliniane z pismem linearnym B, dotyczyły przede wszystkim technik gospodarczych i stosunków społeczno-prawnych. Jednak wielość źródeł ikonograficznych przedstawianych na gemmach, pierścieniach, malowidłach ściennych, naczyniach kamiennych i innych przedmiotach świadczyć może o fakcie, że rzemiosło i działalność artystyczna były dobrze rozwinięte i potrzebowały rynków zbytu. To samo dotyczyło produkcji rolnej. Kreta słynęła na świecie z produkcji oliwy, wina oraz miodu. Wywożone za granicę kreteńskie wyroby musiały znaleźć nabywców. Stąd hipotetycznie założyć można, że w okresie tym pojawiła się pierwsza forma kreteńskiej komunikacji w postaci nawoływania i kamiennych napisów. Odwiedzające Kretę inne ludy również mogły poznawać tamtejsze zwyczaje i produkty, poprzez pierwotne formy komunikacji, co związane było z licznymi osadami typowo kulturowymi i handlowymi, w których mieściły się pałace, a na ulicach stały stragany, natomiast w fasadach domów mieściły się sklepy (np. Agia Triada). Sprzedawano tam i wyrabiano: farby, odzież, obuwie, parasolki, kapelusze, bramy, meble, sznury, wanny łazienkowe, lampy, kadzielnice, rury wodociągowe, larnaksy (sarkofagi), piły do cięcia bloków kamiennych, rytony, czarki, dzbanki o przeznaczeniu kultowym i domowym, pyxidy (puszki), noże, brzytwy, kotły i misy z brązu oraz miedzi, broń, tarcze, skórzane fartuchy, wozy bojowe, pitosy (beczki gliniane) oraz opium. Jak można przypuszczać, w okresie minojskim handel na Krecie znajdował się w fazie rozkwitu. Dotyczyło to również eksportu do innych krajów, w których znaleźć można dzisiaj sprowadzane z Krety wyroby. Kupcy minojscy za pomocą pieczęci oznaczali i zabezpieczali swoje towary wysyłane do innych krajów, co jest również dowodem na to, że istniał określony znak firmowy, odróżniający produkcję kreteńską od innej^[4]. Przypuszczać również należy, że symbole wyryte na ciosach kamiennych używanych w budownictwie, miały związek z warsztatami kamieniarskimi, w których zostały obrobione. Kolejny dowód na rozwój komunikacji społecznej, w tym przypadku „międzynarodowej”, stanowiły faktorie handlowe Kreteńczyków na wyspie Melos. O istnieniu rozwiniętego rzemiosła i sztuki świadczyły również grobowce, do których wraz ze zmarłym składano przedmioty mu najbliższe, na daleką drogę w zaświaty. Brak trwałych symboli istnienia tamtejszej komunikacji społecznej związany jest zapewne z licznymi najazdami na tamte tereny oraz wybuchem wulkanu na wyspie Thira (obecnie Santoryn), które to nieszczęścia doprowadzić mogły do zniszczenia wielu cennych zabytków. Spuścizna ta jednak do końca nie zginęła, tylko – dosłownie – zapadła się pod ziemię i czeka na nowe odkrycia.

Niektóre formy wskazujące na istnienie antycznej komunikacji nazwać byłoby można prokultowymi. W dzisiejszych czasach określenie takie, oczywiście, nie istnieje w świecie komunikologów, ale odnosząc się do czasów egejskich uznać je można za trafne. Na formach tych nie znajdują się ewidentne zachęty do przeczytania, ale biorąc pod uwagę tamte czasy, uznać je można za przekaz komunikacyjny, w którym w licznych przypadkach zachodziła nawet interakcja. Kolejną przesłanką, wskazującą na istnienie przekazu informacyjno-komunikacyjnego na tym terenie, mogło być dobrze rozwinięte rzemiosło krawieckie, którego wysoki poziom spowodował, że ubiór minojski miał więcej wspólnego z europejską modą czasów późniejszych niż surową linią dorycką. Różne znaczenia miała również symbolika przedstawianych postaci i przedmiotów. Przedstawianego na naczyniach i ściennych malowidłach byka utożsamiano z płodnością i urodzajem. Byk na Krecie funkcjonował jako zwierzę kultowe, z którego składano ofiary bogom. Jego wizerunek odnieść można jednak do współczesnego wyeksponowania np. serca, które wszystkim kojarzyć się będzie z miłością i uczuciem. Oczywiście byk i serce posiadają zupełnie inne znaczenie, ale ich częste uwidocznianie staje się pewnym symbolem, co zauważyć można we współczesnej komunikacji międzyludzkiej.

Brak większej liczby dowodów na istnienie komunikacji w tamtych zamierzchłych czasach, wynikać może z braku zainteresowania tym zjawiskiem, zarówno antycznej ludności, jak i współczesnych badaczy. Związane to może być z innymi przedmiotami i budowlami, które stanowią epicentrum odkryć, a przez to uważane są za ważniejsze. Pytań pojawia się więcej niż odpowiedzi. Nie oznacza to jednak, że odpowiednie formy komunikacji nie istniały na tych ziemiach w ogóle. Wiele odkryć wskazuje, że dużo z nich powstało właśnie tam. Najważniejsze w tych rozważaniach są: obserwacja, poszukiwanie i analiza, gdyż – jak to stwierdził Sokrates i Platon –  prawdę poznać można tylko poprzez rozum.

Książka ta, dotycząca problematyki komunikacyjnej tej starożytnej wyspy, powstała m.in. w oparciu o badania znawców przedmiotu, takich jak: R. L. Beaumont, St. Xanthoudides, J. Wolski, A. L. Strauss, W. S. Siergiejew, B. Rutkowski, P. Ricoeur, L. Press, J. D. S. Pendlebury, K. Obuchowski, G. Mensching, K. Majewski, G. Kranz, A. Kłosowska, F. Jacoby, T. Hawkes, P. Guiraud, D. Fimen, M. Eliade, U. Eco, J. Chadwick, H. Boyd-Hawes, B. E. Williams, J. Berger, P. Attallah, E. Aronson, J. Amstutz, T. Goban-Klas, J. Clottes, J. K. Kozłowski, J. Gąssowski, Z. Krzak, H. von den Boom, A. P. Kowalski, M. Kwapiński, J. Skoczylas, M. Żyromski, T. Wujewski, D. Forstner, G.P. Stone, H. A. Farberman, H. Blumer, E. Hałas, B. Harrell, C. Gibson, M. Lurker, J. Amstutz, H. Kessler, M. Vereno, M. Lurker, A. Evans i in. oraz własne badania autora prowadzone na terenie Krety od roku 2009, jak również na podstawie obserwacji i wyników konfrontacji z wynikami badań wybitnych uczonych. Jej napisanie nie byłoby możliwe bez oparcia się na podstawach merytorycznych dzieł znanych specjalistów z zakresu archeologii, antropologii, filozofii, historii, sztuki, psychologii, językoznawstwa i komunikacji społecznej. Zadziwiający w tej kwestii stał się fakt, że w przypadku archeologii, antropologii i sztuki wiele niezbędnych informacji i dowodów wykorzystanych przy analizie oraz interpretacji podejmowanych problemów, pochodzi z materiałów, które powstały na początku ubiegłego stulecia i do dzisiaj służą jako analityczne podstawy dotyczące tamtych czasów i obszarów.

W pracy wykorzystane zostały następujące metody badawcze: obserwacja, analiza, interpretacja, sondaż. Pozwoliło to na interdyscyplinarne podejście do problemu. Na podstawie zagadnień z zakresy komunikacji społecznej, historii, filozofii, sztuki, językoznawstwa, archeologii, semiotyki, psychologii oraz zgromadzonych materiałów ikonograficznych stworzyć można było podstawy do omawianego problemu, a następnie wyciągnąć wnioski. Praca więc, w niektórych jej częściach, oparta została na metodologii Leopolda von Ranke^[5], który uważał i twierdził, że badanie jest nierozerwalnie związane z przedstawianiem faktów, co powoduje wydobywanie nowych informacji na dany temat.

Narzędziami badawczymi w tym przypadku stały się: schemat oraz kwestionariusz ankiety, która pozwoliła na zastosowanie metody skalowania (skala Likerta), polegającej na przypisaniu cechy badanego obiektu do określonego stopnia skali (skala pięciostopniowa) oraz na ocenie określonej cechy obiektu za pomocą skali, w której poddane badaniu zostały stopnie natężenia badanej cechy i jej oddziaływania. Badania za pomocą skalowania polegały więc na gromadzeniu obiektywnych opinii grupy ludzi (100 osób), reprezentatywnej dla określonej populacji, a następnie na ich przeanalizowaniu. Hipotetyczne założenia, wynikające z postawionych problemów badawczych, zmieszczone i rozstrzygnięte zostały w ostatnim rozdziale książki. Przytoczyć w tym miejscu jednak należy same hipotezy.

Hipotetycznie założono więc, że:

1. Związek dzieł sztuki i przedmiotów oraz procesów komunikacyjnych dotyczył w zamierzchłych czasach zawartych w nich znaków i oznaczeń w postaci symboli, ikon itp.

2. Symbolika zawarta w tych wizualnych obrazach pełniła wśród społeczeństwa rolę przewodnika. Jej wpływy uwidoczniały się przede wszystkim w kultowych rytuałach, strojach i ogólnie, w stosunkach międzyludzkich.

3. Symboliczne znaki komunikowały władzę, bóstwa, kapłaństwo, stosunki międzyludzkie, przyrodę, sztukę, architekturę, ale również wymianę handlową.

4. Wiele z tych symbolicznych znaków wykorzystywanych jest obecnie na Krecie pod różnego rodzaju postaciami i w różnych miejscach.

Praca składa się z sześciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym – Komunikowanie społeczne – omówiono teoretyczne zagadnienia komunikacji oraz ich specyfikę, prezentując również wybrane schematy komunikacyjne. W kolejnym drugim rozdziale – Historia, kultura i sztuka starożytnej Krety – opisano dzieje starożytnej Krety oraz dokonano charakterystyki kultury minojskiej. W rozdziale tym nie zabrakło również opisu sztuki minojskiej. Trzeci rozdział pracy – Semiotyczna analiza przekazu – zawiera opis i omówienie sensu i symboliki komunikacji w nawiązaniu do symbolicznej interakcji. Rozdział czwarty – W perspektywie pisma – dotyczy językowych uwarunkowań podejmowanej problematyki. Podjęto w nim próbę opisania i przeanalizowania podejmowanych problemów z uwzględnieniem pisma minojskiego oraz próbę przedstawienia i przeanalizowania zagadnień, odnoszących się do samego pisma i znaków. Kolejny piąty rozdział – Psychologiczno-poznawcze aspekty procesów komunikacyjnych – dotyczy kodów orientacji i emocji w procesie komunikacyjnym oraz analizy metodologicznej materiałów wizualnych. Znajduje się w nim również analiza symboliczno-poznawcza sztuki minojskiej. Ostatni szósty rozdział – Wpływ minojskiej symboliki na walory komunikacyjne współczesnych Kreteńczyków – jest częścią pracy stricte badawczą, w której zaprezentowane zostały problemy i hipotezy oraz wyniki badań dotyczące wpływu minojskiej symboliki na współczesnych Kreteńczyków. Całość książki dopełniona została materiałem ikonograficznym, którego zadaniem jest przybliżenie omawianych problemów.

Należy również zaznaczyć, że praca nie powstałaby bez pomocy i wsparcia takich znawców przedmiotu jak: prof. S. Gruszewska, prof. R. Kowalczyk, prof. G. Łukomski, prof. M. Szczot, którym bardzo dziękuję za uwagi merytoryczne i techniczne przy pisaniu książki.

Spis treści

Rozdział 1
„Niech wasz nadmiar wyrówna ich niedostatek”
Bezpieczeństwo społeczne w dziejach. 9
„Płynna nowoczesność”: słabości w zakresie bezpieczeństwa społecznego po 1989 r. 9
Czarna legenda PRL-u. Bezpieczeństwo społeczne w II RP i PRL oraz Europie  12
Neoliberalna mitologia III RP. Znacząca rola państwa w II RP. 16
Długie trwanie: zacofana Europa Wschodnia. 18
Bezpieczeństwo społeczne – od troski Kościoła do troski Państwa. 27
Sytuacja w historiografii 37

Rozdział 2
Mentalność pruska, mieszczańska, protestancka czy kapitalistyczna? Prusy 1806-1871  39
Mentalność kapitalistyczna, protestancka i mieszczańska. 39
Mentalność Wielkopolan. 43
Preussentum.. 49
Polskie zwierciadło. 55
Katolickie zwierciadło. 62
Podsumowanie. 64

Rozdział 3
Rodzina w Prusach w latach 1806-1871. 67

Rozdział 4
Bieda i jej zwalczanie w Prusach 1806-1871. 79

Rozdział 5
Kobieta w Królestwie Prus 1806-1871. 94
Miejsce kobiety w społeczeństwie. 94
Kobieta w małżeństwie. 102
Macierzyństwo. 104
Służące i robotnice. 112

Rozdział 6
Niemiecki dyskurs oświeceniowy o dzieciobójstwie. 116

Rozdział 7
Choroba i zdrowie w Królestwie Prus w XIX w. (1806-1871) 126
Na progu nowej epoki 126
Choroby epidemiczne. 128
Innowacje. 129
Liczba lekarzy w Prusach. 130
Znachorzy. 130
Nowoczesny szpital 132
Organizacja służby zdrowia. 134
Medycyna a demografia. 135
Rola państwa i instytucji publicznych w służbie zdrowia. 136
Zmiany w jakości wyżywienia. 137

Rozdział 8
Francuskie wzory kulturowe w XVIII w. i kryzys moralny Prus. 145

Rozdział 9
Religia a zdrowie i leczenie w epoce przednowoczesnej 177
Chrześcijaństwo a leczenie. 177
Medycyna religijna. 179
Modlitwa uzdrawiająca. 182
Święci lekarze. 184
Pielgrzymki 187
Relikwie. 189
Wota i ślubowania. 193

Rozdział 10
Funkcjonowanie wybranych dziedzin medycyny w lecznictwie religijnym epoki przednowoczesnej 194
Rewolucja w medycynie. 194
Stomatologia religijna. 196
Funkcje medyczne czarownic i czarowników.. 198
Religijny charakter chorób umysłowych. 201
Leczenie dżumy i wścieklizny. 203
Znachorzy. 205
Poczucie bezpieczeństwa. 206

Rozdział 11
Problem mieszkaniowy i higiena w Prusach 1806-1871. 209
Mieszkania elit i klasy średniej 210
Mieszkania warstw niższych. 214
„Wohnungsfrage” i polityka mieszkaniowa. 216
Łazienki, toalety, higiena i ciało. 219
Miasto. 221
Podsumowanie. 223

Rozdział 12
Chłopi pod zaborem pruskim na przełomie XVIII i XIX w. 225
Przegląd literatury przedmiotu. 225
Prusy Południowe i Zachodnie – piśmiennictwo. 235
Prusy Południowe – materiał aktowy. 240
Stereotypowość ocen pruskich?. 249

Rozdział 13
Lud w Insurekcji 1794 r. Poglądy Adama M. Skałkowskiego po latach. 252
Dwie rzezie?. 256
Postawa zamożnego mieszczaństwa i szlachty. 264
Rola wojsk ludowych w insurekcji 266
Powstanie versus modernizacja. 273

Skróty. 276

Archiwalia. 276

Literatura, prasa i źródła drukowane. 278

Aneks. 303

Streszczenie
Autor analizuje problematykę dziejów codzienności, przede wszystkim w państwie pruskim. Jest to pierwsza książka w Polsce poświęcona tej tematyce w odniesieniu do naszego najważniejszego i zachodniego sąsiada. Analizie poddane zostało zjawisko dzieciobójstwa. Temat wprawdzie nośny i makabryczny, ale przede wszystkim ważny, jako element dawnej regulacji urodzeń w świecie bez antykoncepcji. Autor podejmuje też nowatorską i kluczową dla dzisiejszej Polski tematykę dziejów bezpieczeństwa w różnych aspektach – socjalnym, zdrowotnym, edukacyjnym, rodzinnym, mieszkaniowym. Interesuje się kwestią mentalności i stereotypów etnicznych, coraz częściej podejmowaną ważną tematyką historii kobiet. Książka zawiera rozdział o dziejach chłopów, która to problematyka po 1989 r. w polskiej historiografii się prawie nie pojawia i osobny tekst o roli warstw niższych w powstaniu 1794 r.

Summary
„Evil, Unchristian and inhuman (1532)”
The history of infanticide and other sketches from the history of daily life.
The author analysis the theme of the history of daily life, above all in Prussia. This is the first book in Poland dedvoted to this theme with regard to our most important and west neighbour. The phenomenon of infanticide was analysed. Admittedly, this theme is ghoulish but above all it is important, as an element of former birth control in a world without contraseption.The author also focuses on the innovative and crucial for the modern-day Poland subject of the history of security in various aspects such as welfare, health, education, family and housing. Moreover, a matter of mentality and ethnic stereotypes was investigated along with increasingly undertaken important theme of women’s history. The book contains a chapter on the history of peasants, the topic which is almost absent in the polish historiography after 1989 and the separate text about important role of lower layers in the uprising of 1794.

I.  Stereotyp a wzorzec osobowy
II. Dzieje polskiej prasy kobiecej
III. Charakterystyka prasy dla kobiet II Rzeczypospolitej

1. Stereotyp kobiety lat międzywojnia
2. Redakcyjny wzór postaci
3. Styl życia propagowany w poradach dla kobiet

IV. Kobiece wzorce osobowe w czasopismach lat 1919-1935

1. Maria Rodziewiczówna – kobieta redaktorka
2. „Bluszcz” i „Kobieta współczesna” – dwa modele pisma dla kobiet
3. Problem świadomego macierzyństwa. Polemika Tadeusza Żeleńskiego z tygodnikiem „Kobieta współczesna”
4. Szata graficzna czasopism dla „płci pięknej”

V. Literatura dla kobiet w czasopismach literackich

1. „Sfinks” – przykład czasopisma literackiego dla kobiet
2. Teksty literackie w pismach kobiecych
3. Dział literacki warunkiem sukcesu prasowego
4. Funkcje tekstów literackich. Teksty dydaktyczne

Uwagi końcowe i wnioski
Przypisy
Wykaz literatury

Wstęp

Współczesna kobieta, pogrążona w melancholii nie pierwszego przecież fin de siècle’u, nigdy nie rozstrzygnie do końca, czy życie, jakie prowadzi, ideał, jaki jej przyświeca, jest prostą konsekwencją aktów jej woli czy też tylko bezwolną reprodukcją narzuconego i stale podtrzymywanego stereotypu. Wbrew pozorom i dziś temat ten nie należy do błahych. Wszak sięga samych najgłębszych korzeni egzystencji. Czym innym jest przecież żyć wedle własnego, indywidualnego pomysłu, a czym innym niewolniczo stąpać koleiną, wyżłobioną przez kogoś innego.
E. Goffman, autor książki Człowiek w teatrze życia, stwierdził, że świat to mnogość przenikających się wzajemnie teatrów, gdzie nieświadomi – najczęściej – aktorzy z mniejszą lub większą zdatnością i nierzadko także z obrzydzeniem, grają narzucone przez siebie role. I nie mogą z tej gry zrezygnować ani pomieszać ról, bo może to się źle dla nich skończyć. Oto egzemplifikacja. Idąc tropem założeń wizualizacji, należy wyobrazić sobie poranek. Jakiś mężczyzna wstaje, myje się, je śniadanie. Potem samochodem jedzie do pracy usytuowanej w lśniącym, niemal lustrzanym biurowcu. Zasiada w gabinecie dyrektora czy też menedżera. W wygodnym fotelu podejmuje decyzje dotyczącego losów kilkuset pracowników. Jest władczy, zdecydowany, pewny siebie, ma zaufanie do podejmowanych przez siebie decyzji. Tak oto prezentuje się jego rola, a spektakl – w którym przez pięć dni w tygodniu, fragment po fragmencie ją odgrywa – nosi znamienny tytuł Ja i moja firma. Mija jednak południe i oko kamery ukazuje z drobiazgową dokładnością, jak ów bohater wychodzi z biura i udaje się do pobliskiej restauracji na obiad, gdzie nieco znudzony i pełen pobłażliwej wyrozumiałości znosi kaprysy niezbyt dobrze usposobionego akurat kelnera, a potem spieszy na spotkanie do psychoterapeuty, gdzie szybko i niemal bezwiednie wciela się w rolę bezbronnego pacjenta, nieumiejącego zapanować nad własnym życiem i silniejszymi od siebie pokusami. Ten ostatni spektakl mógłby nosić tytuł Alkoholizm ucieczką ludzi słabych.
Jeden dzień i dwie różne – wydawałoby się – twarze tego samego człowieka. Nieodgrywanie swoich ról mogłoby doprowadzić do upadku nie tylko owego bohatera, ale także pociągnąć za sobą kolejne, niechciane wydarzenia. Słaby, nieumiejący zapanować nad firmą dyrektor czy menedżer mógłby ją doprowadzić do bankructwa i wysłać pracowników na bruk. Nieumiejący poddać się terapii pacjent nie rokowałby pozytywnie, poddawałby w wątpliwość sens psychoterapeutycznych wysiłków.
Można zwrócić uwagę na rolę, jaką pełnią w życiu owego bohatera massmedia. W należytym wypełnianiu swoich ról życiowych pomagają prasa, jak i inne media. Poranna lektura periodyków adresowanych do młodych, rzutkich menedżerów przypomni, utrwali i zakoduje właściwe wzorce zachowania podobnych jemu samemu – ukaże, jak winien reagować jako dyrektor, a magazyny psychologiczne uświadomią mu jego położenie jako pacjenta gabinetu psychoterapeutycznego. W podobnych kategoriach można rozpatrywać kwestię kobiety i stereotypu roli kobiecej przez pryzmat prasy dla pań. Kształt prasy, zarówno tej dla kobiet, jak i tej określanej mianem „kobiecej”, jest najsilniejszym dowodem na to, że od dawna wszelka indywidualność kobiet przysłoniła – przynajmniej w oczach wydawców i dziennikarzy tych pism, stereotypowo widziana rola. Bez względu na to, czy adresatem pisma jest kobieta samodzielna, wykształcona, mieszkanka wielkiego miasta, dobrze sytuowana, rozwijająca swą zawodową karierę, czy też wiejska gospodyni, dzieląca czas między gospodarstwem i licznym potomstwem – kobietę postrzega się jako żonę (wierną) i matkę (opiekuńczą i troskliwą). Czytelniczka kobiecego pisma może się na tak postrzeganą rolę nie zgadzać, może się jej sprzeciwiać. Jednak kobieca prasa szybko ją przekona o istnieniu „kobiecej natury”, od której nie warto uciekać. Taka rejterada byłaby z góry skazana na niepowodzenie.
Pisma kobiece kierują swe rady do nastolatek, potencjalnych matek i żon, kobiet młodych, wiążących swą przyszłość z rodziną, dojrzałych – zatem z założenia żon, matek oraz wchodzących w wiek emerytalny, ewentualnie emerytek, zatem – zon (wdów), matek czy babć. Rzadko jako adresatkę artykułów spotkać można kobiety stare, co warte jest odnotowania. Za obszary głównej działalności i aktywności kobiet pisma te uznały: gotowanie, szycie, szydełkowanie i dzierganie na drutach, a także – poznawanie psychiki mężczyzny (męża) czy dziecka. Zatem każdy wydawca planowanego pisma kobiecego, chcący mieć szeroką rzeszę odbiorczyń, musiałby w nim uwzględnić tematykę taką jak: przepisy kulinarne (atrakcyjnie redagowane), kącik mody, porady krawieckie i dziewiarskie, wywiady z kobietami dwojakiego rodzaju – tymi, które odniosły sukces rodzinny i zawodowy oraz niosą pomoc potrzebującym tymi, które tejże pomocy bardzo potrzebują. Nieodzowny byłby także psycholog, udzielający praktycznych, życiowych porad, który pozwoli rozwikłać zagadki męskiej psychiki, co ma wesprzeć kobiety w radzeniu sobie z niesfornymi panami – mężami, ojcami ich dzieci, niekiedy także – zięciami czy teściami, dziadkami. Rodzinne usytuowanie kobiety dominuje w przekazach magazynów kobiecych, choć z biegiem lat coraz bardziej uwidacznia się nacisk na sprawy kariery zawodowej, a zatem na wadze zyskują relacje w firmie – między pracownicami a szefem (wszak zwykle mężczyzną, co widoczne jest nawet w najbardziej sfeminizowanych zakładach pracy, takich jak szkoły czy szpitale). Zwykle zarówno świat zewnętrzny rozumiany jako wielka polityka, badania naukowe, sportowe zmagania, jak i ten ściśle wewnętrzny, w sensie duchowej intymności i prywatności (kwestie wiary) pozostają poza obrębem zainteresowania redaktorów (redaktorek) pism kobiecych.
Jak istotna i wywierająca tematyczne piętno na magazynach kobiecych jest opcja stereotypowego oglądu roli społecznej kobiety ukazać może prosty zabieg. Wystarczy wyobrazić sobie układ treści i zawartość merytoryczną magazynu kobiecego uznającego za pierwszoplanowe sprawy kobiecej kariery zawodowej i samorealizacji. Jeżeli punktem wyjścia byłaby kobieta pojmowana jako utalentowany i ambitny pracownik, wówczas w kobiecych magazynach zamiast choćby artykułu o najnowszej generacji garnkach teflonowych, czytelniczki otrzymałyby na przykład relację z kobiecej wyprawy do Afryki w celu udzielenia pomocy tamtejszym dzieciom i samotnym matkom. Zamiast rubryki kulinarnej – restauracyjne porady z adresami i walorami zdrowotnymi potraw. Zamiast porad dla żon alkoholików dotyczących perswazyjnych metod nakłonienia do leczenia – konkretne sposoby, jak owego niepracującego alkoholika pozbyć się z domu i skutecznie, szybko przeprowadzić rozwód. Byłyby adresy tanich lub darmowych punktów pomocy prawnej oraz wskazówki dla kobiet, chcących dokonać obdukcji w celu udowodnienia mężowskiego maltretowania. Zamiast opowiadań „ku pokrzepieniu serc” jak to ona kochała jego, a on jej nie, ale potem on zaczął dostrzegać jej ofiarność i zgodził się na małżeństwo lub przynajmniej wspólne zamieszkanie – albo – on najpierw nie chciał tego dziecka, ale potem zrozumiał, że… (niekiedy po 20 latach, ale przecież czas leczy rany i kobiecą powinnością jest wybaczać) – byłyby przedruki w stylu Troisieme sexe Simone de Beauvoir czy Mistyki kobiecości Betty Friedan. Dlaczego nie ma takiej prasy? A jeśli usiłuje się pojawiać, to od razu selekcjonowana jest jako „niszowa”?… Może dlatego, że czytelniczka, która sięga po przeznaczony dla niej tygodnik, z kusząco kolorową okładką, została już zniewolona niemal bez reszty krępującym ją stereotypem, nakazującym jej przede wszystkim utożsamiać się z rolą żony i matki?… Może też dlatego, że siebie już od tak naszkicowanej roli społecznej nie odróżnia, nie separuje, a jedyne, co pragnie wiedzieć, to jak najskuteczniej i najszybciej zacząć wypełniać poszczególne zadania płynące z przyjęcia narzuconej roli. W teatrze kobiecego życia istotnym jest, by dzień po dniu ćwiczyć wypełnianie obowiązków wiernej, empatycznej i troskliwej żony, opiekuńczej matki, pełnej poświęcenia dla innych strażniczki domowego ogniska?… I jak od tego wszystkiego nie zwariować… Co przy wykrzyknięciu się siebie i swoich potrzeb nie jest ani trudne, ani niemożliwe. Już udowodniono, że tłumienie własnego JA, brak realizacji własnych potrzeb, prowadzi do frustracji, chorób o charakterze psychosomatycznym, a w najlepszym razie – do zachowań o charakterze toksycznym, destrukcyjnym. Ale temat ten w czasach II Rzeczypospolitej nie był znany.

Pojęcie prasy kobiecej jest niejednoznaczne i wymaga wyjaśnienia, zwłaszcza z perspektywy Polski dwudziestolecia międzywojennego. W ujęciu szerokim będą to czasopisma usytuowane na gruncie prasy literackiej i partyjnej, w których można znaleźć wydzielone rubryki przeznaczone dla „płci pięknej”. W ujęciu wąskim określenie to obejmować będzie te czasopisma, które z założenia są redagowane dla kobiet. Będzie to wiec prasa zajmująca się głównie problemami pań, jej konstrukcja (ściśle wyodrębnione rubryki, np. porad kulinarnych, kosmetycznych…) ma być pomocne w byciu zadbaną kobietą i prowadzeniu gospodarstwa domowego.

Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie bogatej i różnorodnej prasy kobiecej i co się z tym wiąże – stylu życia, postaw i wzorców osobowych, jakie starały się narzucić ówczesnej kobiecie periodyki dla niej przeznaczone. Prasa jest zawsze owocem swego czasu. To zaś stanowi o jej sile i zarazem o jej ograniczeniu. Sile – bo podejmuje problemy aktualne i żywotne, występując z propozycjami nowych rozwiązań przenika do świadomości powszechnej, staje się integralnym składnikiem kultury i inspiracją działającą i wpływającą w określony sposób na współczesność. Ograniczeniu – jej możliwości są bowiem określane przez horyzonty epoki i sytuację jej odbiorców, konflikty społeczne, cenzurę itp. Dlatego periodyki skierowane do określonego odbiorcy muszą zawsze poszukiwać nowej formuły i nowych rozwiązań. Jeśli korzystają z dorobku przeszłości, to przecież usiłują go krytycznie interpretować i uzupełniać.

Prasa, także kobieca, zajmuje się interpretacją świata i problematyką społeczną czy związaną z duchowością oraz rozwojem indywidualnym. Podejmuje pytania o wartości życia, zastanawia się nad powołaniem człowieka, usiłuje uformować właściwą postawę moralną, prezentując wartości godne realizacji oraz odpowiednie wzorce postępowania. Pragnie kształtować człowieka jako holistyczną jedność, i dopomagać mu w dokonywaniu wyborów moralnych, w rozwiązywaniu sytuacji konfliktowych, w udoskonaleniu jego życia, choć i tak rozstrzygnięcia takie są zawsze dziełem indywidualnym. Dokonuje się ich na własny rachunek i na własna odpowiedzialność, zgodnie z własnym osobistym doświadczeniem, wiedzą i poczuciem moralnym. Jednak w trudnych sytuacjach życiowych potrzebna jest świadomość różnorodnych możliwości oraz sugestie preferowanych rozwiązań. Taki właśnie eklektyczno-moralizatorski styl przyjęła prasa wyznaniowa oraz ludowa lat międzywojennych.

W ciągu tego dwudziestolecia powstało wiele czasopism dla kobiet, lecz tylko niewielka ich część przetrwała na rynku prasowym dłużej niż kilka lat. Nie wszystkie tytuły mogły się cieszyć takim wzięciem jak „Moja przyjaciółka” czy „Kobieta współczesna”. Większość z nich z góry skazana była na niepowodzenie i krach finansowy wydawnictwa. Główną tego przyczyną było adresowanie pism do wąskiej i niewyrobionej czytelniczo grupy odbiorczyń.

Ze względu na ubogi zbiór materiałów i niemal zupełny brak opracowań analitycznych prasy dla kobiet – autorka zmuszona była do korzystania ze źródeł, które stanowią rdzeń niniejszej pracy. Wiele z nich dotychczas nie było wykorzystywanych przez osoby zajmujące się dziejami prasy. I dlatego wywołuje zdziwienie fakt, że nikt po 1945 r. nie zainteresował się prasą kobiecą i nie pokusił się o stworzenie monografii poszczególnych tytułów. Przecież XX w. pozwolił na zrozumienie faktu, iż europejska kultura wyrosła na swych poprzedniczkach kulturowych, które stały się dla niej inspiracją, że droga do poznania innych kultur wiedzie przez świadomość i poznanie dogłębne kultury i tożsamości własnej, której nieodłącznym elementem są media, a dawniej głównie prasa.

Książka ta ma scharakteryzować stosunek prasy kobiecej do przemian, jakie zachodziły w pierwszych latach tworzenia się nowego państwa. Ma to być jedno z elementów wyjaśnienia konstytuowania się polskiej prasy kobiecej, jej wpływ na kształtowanie się określonych postaw i wzorców osobowych oraz zachowań. Tak rozumiany cel pracy determinuje problemowy układ jej treści przy chronologicznym prezentowaniu faktów i zjawisk. Zbierając materiały do niniejszego opracowania autorka opierała się głównie na źródłach, tj. lekturze ówczesnej prasy kobiecej. Korzystając z metody analizy historycznej i metody opisowej starała się usystematyzować dane źródłowe oraz uzyskać z nich obraz ogólny, poparty wnioskami.

Wydanie II zmienione i poprawione /niebieskie/ – druk ukończony w kwietniu 2014 r.

Wydanie I /zielone/

Spis treści
ROZDZIAŁ I. Historyczny aspekt procesów integracyjnych i globalizacyjnych.
1. Procesy globalizacji do 1945 roku
2. Cechy historycznych procesów globalizacyjnych
3. Rozwój gospodarki i polityki po II wojnie światowej
4. Zmiany koncepcji suwerenności państwa
5. Globalizacja a suwerenność państwa
ROZDZIAŁ II. Główne procesy globalizacyjne w gospodarce światowej w XXI w.
1. Polityka i ekonomia w procesach globalizacyjnych
2. Gospodarka światowa dawniej i obecnie
3. Trendy współczesnych procesów globalizacji
a) Handel międzynarodowy
b) Korporacje transnarodowe i BIZ
c) Integracja regionalna
d) Transformacja systemowa
e) Technologie informacyjne
4. Organizacje międzynarodowe w procesie globalizacji
5. Cechy współczesnej globalizacji i czynniki decydujące o jej przebiegu
ROZDZIAŁ III. Praktyka globalizacji
1. Uwarunkowania definicyjne
2. Globalizacji w ekonomii
3. Socjologiczno – polityczna analiza globalizacji
4. Systematyzacja definicji globalizacji
ROZDZIAŁ IV. Teoria czy praktyka procesu globalizacji
1. Polityczny wymiar globalizacji
a) wpływ globalizacji na sferę polityczno – ustrojową
b) przyszłość demokracji w dobie globalizacji
2. „Luki” w opisie procesów globalizacji
3. Społeczeństwo informacyjne, gospodarka oparta na wiedzy i globalizacja
4. Globalizacja a demokracja
Zakończenie
Bibliografia

Wstęp
Współczesny świat podlega szeroko rozumianym procesom globalizacji. Dotyczy ona, chociaż nie w takim samym stopniu, wszystkich dziedzin życia i wpływa w określony sposób na kondycję gospodarczą państw, regionów, grup społecznych oraz życie każdego człowieka. Jednym z ważniejszych wydarzeń we współczesnym świecie jest postępujący proces globalizacji . Wspomaga on dynamiczny rozwój nowych technologii , niosąc za sobą zmiany na płaszczyznach ekonomicznej i społecznej . Zmiany te znajdują swoje umocowanie w tzw. globalizacji wielkich odkryć wirtualnych (ostatnie ćwierćwiecze) . Globalizacja jest wielowymiarowym i wielopłaszczyznowym procesem definiowanym na wiele sposobów, który rozwijał się z różnym nasileniem od końca XIX wieku i w ostatnich dekadach XX wieku nabrał szczególnego znaczenia . Globalizacja stwarza zarówno szanse, jak i zagrożenia dla jej uczestników. Jedną z nasilających się na świecie co najmniej od ćwierćwiecza tendencji jest postępujące zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne i pękanie świata na dwa rozłączne bloki – świat biedy i świat bogactwa. Zmianie ulega struktura społeczna. Rosną dystanse pomiędzy poszczególnymi segmentami rynku oraz pozostającymi poza tym rynkiem. Korzyści ze wzrostu gospodarczego nie rozkładają się równomiernie. Najbogatsi szybko uciekają do przodu i jednocześnie rośnie obszar względnego ubóstwa zarówno bezrobotnych, jak i części zatrudnionych, nawet w warunkach korzystnych wskaźników makroekonomicznych i dobrej kondycji ekonomicznej firm. Zróżnicowanie dochodowe generuje głębokie podziały społeczne i kulturowe. Należy przy tym podkreślić, iż zróżnicowanie dochodowe istniało zawsze i jako zjawisko ekonomiczne nie jest niczym złym. Obiekcje budzić jednak mogą jego obecne rozmiary i utrzymujące się od kilkudziesięciu lat, stałe tendencje pod tym względem. Problem rosnącego rozwarstwienia ekonomicznego nie jest autonomicznym zjawiskiem, wynikającym tylko z różnych postaw, strategii życiowych, zdolności, umiejętności i determinacji poszczególnych jednostek, ale w coraz większym stopniu jest efektem dystrybucyjnym globalizacji. Pozornie odległe od codziennych spraw zwykłych ludzi, siły i procesy globalne wpływają na ich sytuację ekonomiczną i status społeczny.
Przez kilkadziesiąt ostatnich lat przedmiotem badań nauk społecznych jest globalizacja, jako zjawisko społeczne. Najlepszym sposobem prezentowania ich wyników jest teoria naukowa, stająca się wykładnią zjawisk zachodzących w świecie. Jesteśmy w stanie określić, czym jest teoria naukowa i jakie powinna spełniać warunki, aby za taką została uznana. Nie możemy zmusić badaczy społecznych, aby te warunki spełniali, przedstawiając zjawiska społeczne, w tym globalizację. Czy tego chcemy, czy też nie, jesteśmy zatem zmuszeni do tego, by do naukowej teorii globalizacji zaliczyć także takie teorie, które tak naprawdę mają z nią niewiele wspólnego, gdyż nie spełniają wszystkich wymogów teoretycznych.
Na obecnym etapie badań nad globalizacją trudno o sformułowanie jednoznacznych i pewnych twierdzeń czy niepodważalnych teorii globalizacji . Jeżeli jednak chcemy zbliżyć się do doskonalszych prób wyjaśnienia świata, to globalizację należy rozpatrywać w kategoriach typów idealnych, a tym samym budować doskonalsze teorie. Pociąga to za sobą konieczność prowadzenia dalszych badań nad zjawiskiem globalizacji. Podejmując takie próby, musimy mieć świadomość istnienia wielości danych empirycznych, które mamy do dyspozycji. Ilość ta powoduje, że tworzona teoria, która powinna być logiczna i spójna, nie zawsze taka jest. Niestety, podejście idiograficzne, tak często w tym wypadku stosowane, wydaje się niewystarczające i zbyt niedoskonale. Ciągle dążymy do opisu, a unikamy trudnych prób wyjaśnienia przyczynowego. W większości publikacji pytanie o przyczyny jest omawiane za pomocą ogólnych stwierdzeń lub całkowicie pomijane.
Brak trwałych ustaleń o charakterze naukowym wynika głównie z braku jednoznaczności opisu zjawiska globalizacji, a tym samym z braku niekwestionowanej definicji pojęcia. Nie ulega wątpliwości, że jest to przypadłość większości pojęć i terminów na których opierają się nauki społeczne, jednak próba określenia tego, co oznacza globalizacja, jest konieczna. Uwzględniając to, możemy tutaj przyjąć, że globalizacja to wzrost powiązań i zależności między różnymi, wyodrębnionymi przez nas elementami składowymi systemów, w których żyje człowiek, a w rezultacie – to nowa jakość życia dostępna człowiekowi. Przed globalizacją nie ma ucieczki. Podstawą analizy globalizacji są zmiany, zauważone przez wielu badaczy, określane jako pojawienie się zjawiska kompresji czasoprzestrzeni, w wyniku których w obecnych czasach także inne pojęcia, takie jak: czas, miejsce, dystans, granice, straciły swój pierwotny status i znaczenie .
Na podstawie powyższych stwierdzeń można wstępnie przyjąć, że podstawą globalizacji jest zmiana. Większość teorii globalizacji została zresztą włączona w główny nurt rozważań dotyczących zmiany społecznej, problem ten stanowi jeden z dominujących nurtów zainteresowań nauk społecznych. Na wzrost tego zainteresowania wpłynęło natężenie i szybkość zmian w ostatnich latach, zauważalnych przez każdą jednostkę. Przez zmianę społeczną należy rozumieć proces strukturalnych transformacji systemu społecznego, w tym kierunkowy rozwój społeczny, czyli kierunkową zmianę struktury, która może mieć charakter postępu lub regresu . To nie zamyka dyskusji o wartościowaniu analizowanej zmiany. Wydaje się, że jest ona konieczna i uprawniona, ale jest możliwa w schemacie pewnej konwencji polegającej na konieczności zastosowania do tych teorii kategorii wymiaru czasu „przyszłego teraźniejszego”.
Często jednak nie do końca wiadomo, czym tak naprawdę jest globalizacja. Globalizacja jest terminem interdyscyplinarnym, odmiennie postrzeganym w różnych dziedzinach. Z punktu widzenia ekonomistów globalizacja stanowi ekspansję ekonomiczną ponad granicami, która przyczyniła się do wzrostu ekonomicznego, ekonomicznej niezależności oraz pogłębienia integracji między krajami. W polityce globalizacja umacnia silę kontaktów międzynarodowych. W kulturze postrzegana jest jako globalna komunikacja i standaryzacja wzorców kulturowych, obejmujących cały świat, prowadząca do szeroko pojętej uniwersalizacji. W tym znaczeniu mamy do czynienia, m.in. ze zjawiskami Coca-Colonizacji czy Macdonaldyzacji. Socjologowie uważają za globalizację społeczną proces, w którym bariery geograficzne w przypadku ustaleń społecznych i kulturowych tracą znaczenie, przy jednoczesnym wzroście świadomości społecznej.
Proces globalizacji dokonuje się równocześnie w dziedzinie ekonomii, kultury i polityki. Procesy globalizacyjne we wszystkich sferach są ze sobą ściśle powiązane. Wydaje się jednak, iż zmiany ekonomiczne na przestrzeni wieków były niezmiernie silnym impulsem do rozwoju globalizacji.
Globalizacja, jako proces gospodarczy, budzi nie tylko rosnące zainteresowanie teoretyków i praktyków, ale w coraz większym stopniu wpływa na życie poszczególnych grup i jednostek w społeczeństwie. Jeśli potraktujemy globalizację jako proces umiędzynarodowienia stosunków ekonomicznych, a w konsekwencji upowszechniania się swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału i pracy w skali ponadnarodowej, to nie ma w nim nic specyficznego i nowego. Pojawia się wiec pilna konieczność naukowej analizy zjawisk określanych mianem globalizacja, wynikająca nie tylko z czystej motywacji akademickiej, ale również jako próba przyczynku do rozwiązania problemów społeczno-gospodarczych współczesnego świata. Punktem wyjścia takiej naukowej eksploracji jest założenie, iż rzeczywistość społeczno-gospodarcza nie jest chaosem i że rozwój świata podlega pewnym prawidłowościom. Prawidłowości te, można wyodrębnić z pozornego chaosu w postaci operacyjnego modelu. Model taki – prawidłowo skonstruowany ilościowo i jakościowo – powinien dać możliwość zaprogramowania różnych opcji rozwoju. W dobie interwencjonizmu państwowego polityka gospodarcza bez takiego narzędzia nie może być racjonalnie realizowana. Może nawet przynieść niepowetowane straty.
Warto wiec rozszerzyć pole zainteresowań o problematykę czasoprzestrzeni. Oznacza ona system współzależności, niezależnie od miejsca i sfery czy rodzaju działań w procesie gospodarowania, czyli w zakresie produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji. Bowiem współczesna technika i technologia pozwalają się uniezależnić od tradycyjnych, konwencjonalnych sposobów postępowania, jak też czasu i miejsca. Rozwój gospodarki i mechanizmu rynkowego jest nieodłącznie związany z procesami pogłębiania się demokracji. Jak dowodzi praktyka, tendencja ta staje się fundamentalnym warunkiem globalizacji.
Pojęcie globalizacji współistnieje z dwoma innymi terminami: globalizm i globalność. Ja w swojej pracy przyjęłam, iż globalizm (ang. globalism) oznacza sytuację, w której światowy rynek eliminuje lub wspiera akcję polityczno-ekonomiczną. Jest to redukowanie globalizacji do jednego tylko – ekonomicznego – wymiaru. Globalizm definiowany jest również jako stan świata, w którym włączają się nowe odgałęzienia odległości wielokontynentalnych. Te nowe odgałęzienia przedstawia sobą połączenie kapitału i towaru, informacji i pomysłów, również środowiskowych i biologicznych zależnych substancji. Globalizacja i deglobalizacja odnosi się do zwiększenia i zmniejszenia globalizmu. Globalizacja to proces zwiększający, poszerzający globalizm. Deglobalizacja to opór stawiany przez ludzi procesowi globalizacji, krystalizujący się w rozmaitych ruchach antyglobalistycznych. Zaś za globalność (ang. globality) przyjmuję, iż oznacza poczucie, że żyjemy w światowym społeczeństwie. Nie można mówić o niej jako o ograniczonej do pewnej przestrzeni, takie mniemanie może być tylko iluzją. Pojęcia te stosowane prze znawców problematyki, zamiennie z terminem globalizacja.
Przy okazji porządkowania wiedzy na temat globalizacji charakteryzującej współczesność warto zwrócić uwagę na to, na ile globalizacja jest procesem, na ile zaś stanem. Sądzę, że obie perspektywy postrzegania są słuszne. Jeśli bowiem potraktujemy ją jak mechanizm, który pozwala przekraczać granice kraju i przestrzeni, to będzie ona procesem. Jeżeli natomiast chcemy ocenić jej skutki, wówczas potraktujemy ją jak określony stan. Warto zauważyć, że większość twórców teorii globalizacji zwraca uwagę na jej skutki, zatem postrzega ją nie jako proces, ale stan.
Temat książki to „Teoretyczne i praktyczne wymiary procesu globalizacji. Analiza szans i zagrożeń”, a zatem Autor postara sie pokazać jaki wpływ ma globalizacja na współczesne państwo, na teorie polityczne, na suwerenność, czy ogranicza myśl polityczną czy tylko modyfikuje ją. I czy państwa aby móc istnieć w skali globalnej muszą poddawać się globalizacji. Wybór tematu wynika z próby odpowiedzi na pytanie dotyczące współzależności procesów globalizacji między kwestiami gospodarczo – ekonomicznymi a politycznymi.
Celem opracowania jest analiza procesów globalizacji ze szczególnym uwzględnieniem kwestii polityczno-ekonomicznych, zdefiniowanie globalizacji oraz określenie współzależności między postrzeganiem globalizacji w obszarze stricte ekonomicznym i politycznym. Aby móc osiągnąć cel niezbędnym jest rozpatrywanie procesu globalizacji, ale przede wszystkim zdefiniowanie samego procesu. Poza tym, pomocne w sformułowaniu definicji jest również wskazanie tych obszarów współczesnego rozwoju cywilizacji, w których procesy globalizacji widoczne są najwyraźniej i stanowią integralną cześć określonej dziedziny życia, nauki oraz funkcjonowania międzynarodowych społeczności i różnego rodzaju organizacji.
W niniejszej rozprawie analizie poddano wpływ globalizacji na zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne. Tak więc przedmiotem uwagi poznawczej są z jednej strony, same procesy globalizacji – ich przyczyny, istota, siły sprawcze, rodzaje, przejawy i oddziaływania, z drugiej natomiast, jeden z elementów nieodzownych w procesie globalizacji – czynnik polityczny – postrzegany jako utrata suwerenności (jego uwarunkowania, mechanizmy powstawania, charakter, rozmiary i następstwa). Prezentowana praca nie wyczerpuje wiedzy na temat globalizacji, bowiem poświęcona jest przede wszystkim dwom aspektom procesu globalizacji: ekonomicznemu i politycznemu.
Badania zasadniczo obejmują okres kilkudziesięciu ostatnich lat w kontekście analizy procesów globalizacji zachodzącej w wymiarze globalnym. Mimo, że celem pracy jest analiza procesów i teorii globalizacji we współczesnym świecie na początku XX wieku, to źródła niektórych czynników analizowanych procesów zaczęły funkcjonować kilkadziesiąt lat temu. Z tego też względu podejmowane w pracy analizy nie mogły być ograniczone jedynie do bieżącej sytuacji w zakresie badanych aspektów pojęcia globalizacji.
Istotę globalizacji sprowadzić można do wzrostu zasięgu, zakresu, wielości i intensywności wzajemnych wpływów, oddziaływań i współzależności w wymiarze przekraczającym granice państw, regionów i kontynentów. Kojarzona jest z usuwaniem granic, liberalizacją przepływów, dyfuzją obcych wpływów i deterytorializacją coraz większej liczby zjawisk i procesów. Motorem napędzającym zachodzące współcześnie procesy jest postęp naukowo-techniczny, zwłaszcza w zakresie środków transportu i komunikacji oraz promowane rozwiązania i wartości w sferze gospodarczej (liberalizm, prywatyzacja, deregulacja, mobilność, konkurencja). Globalizacja najszybciej zachodzi w sferze ekonomicznej, czego następstwem jest stopniowa integracja, standaryzacja, a nawet unifikacja gospodarki światowej. Dominacja ekonomii spowodowała podporządkowanie jej innych dziedzin życia. Nierównomierność zachodzących procesów rodzi napięcia pomiędzy sferą gospodarczą (o globalnym zasięgu i powiązaniach), sferą polityczną, w której próbuje się zachować status quo (w dalszym ciągu głównym regulatorem jest tu państwo, a nie global governance), sferą społeczną, która ma głównie odniesienia lokalne, a globalizacja przyczynia się bardziej do dezintegracji niż integracji w wymiarze relacji międzyludzkich oraz sferą kulturową, gdzie globalizacji i unifikacji towarzyszy proces przeciwny – dywersyfikacja. Tak rozumiana globalizacja jest w znacznym stopniu procesem obiektywnym, trudno sterowalnym, wynikającym z zachodzących przemian cywilizacyjnych. Jednak w jej ramy może być włożona różna treść. Globalizować można zarówno postęp techniczny, prawa człowieka, jak i biedę, bezrobocie, terroryzm. Podstawowym regulatorem, nie tylko w gospodarce, jest konkurencja, która współcześnie przestała być konkurencją w ścisłym tego słowa znaczeniu, bowiem pozycja państw, podmiotów gospodarczych i grup społecznych zależy coraz bardziej od mniej lub więcej przyjaznych dla nich zasad globalnego lub państwowego porządku. Konsekwencje globalizacji dla poszczególnych jej uczestników zależą od ich siły i pozycji przetargowej na rynku. Ogromna kumulacja kapitału i bogactwa pozwoliła najsilniejszym na narzucenie reguł gry pozostałym i tym samym na znaczące ograniczenie prawdziwej konkurencji. Współczesna globalizacja ma więc charakter asymetryczny, biorąc pod uwagę nie tylko poszczególne dziedziny życia, ale i zróżnicowany poziom możliwości i niezależności oraz nierównomierność ponoszonych kosztów i uzyskiwanych korzyści przez jej uczestników. Jedną z jej konsekwencji może być zarówno wzrost zamożności, jak i bezwzględnego lub relatywnego ubóstwa. Globalizacja i regionalna integracja spowodowały stopniowe wyrównywanie się cen towarów, usług i kapitału. Jednak procesy te nie objęły wartości najmniej mobilnego jeszcze czynnika produkcji jakim jest praca. Przestrzenne zróżnicowanie wynagrodzeń za pracę jest źródłem dodatkowych zysków dla kapitału, który może się swobodnie przemieszczać w skali globalnej. Globalizacja i jej ideologiczna podbudowa – liberalizm ekonomiczny narzucają kierunki i reguły współczesnych przemian. Polegają one na ekonomizacji i urynkowieniu wszelkich dziedzin życia, redukcji roli państwa i sektora publicznego, prywatyzacji problemów publicznych, walce o ograniczenie zobowiązań i jak największe przywileje jako warunkach wzmocnienia pozycji konkurencyjnej, dominacji komercyjnej kultury konsumpcyjnej oraz redystrybucji dochodów w górę. Władza państwowa ulega dezagregacji pomiędzy szczebel globalny, regionalny i subpaństwowy. Powstają międzynarodowe systemy/ustroje dotyczące np. handlu towarami, usługami, międzynarodowego systemu walutowego, przepływu kapitału, ochrony środowiska, rozstrzygania sporów międzynarodowych, kanonu praw człowieka, którym rządy w coraz większym stopniu muszą się podporządkować. Jednocześnie następuje koncentracja bogactwa i ponadnarodowej władzy (przy pozornym jej rozproszeniu). Jej możliwości dyktowania światu swoich warunków cały czas rosną.
Praca ma charakter interdyscyplinarny i podjęto w niej próbę całościowego ujęcia prezentowanego tematu. Badaniem objęto szerokie spektrum problemów dotyczących sfery ekonomicznej, politycznej, społecznej i kulturowej, bowiem zjawiska dotyczące poszczególnych sfer aktywności ludzkiej warunkują się i oddziałują na siebie nawzajem.
Konstrukcja opracowania obejmuje wstęp, cztery rozdziały i zakończenie.
W rozdziale pierwszym zaprezentowano analizę historyczną procesów integracyjnych i globalizacyjnych. Przedstawiono przebieg procesów integracji, globalizacji i ich ewolucję. Skoncentrowano się również na czynnikach decydujących o etapach rozwoju integracji i globalizacji. W rozdziale tym postawiono hipotezę iż, globalizacja nie jest zjawiskiem nowym, gdyż można wskazać procesy o podobnym charakterze także w przeszłości. Ponadto rozdział ten dotyczy globalnych przemian w sferze politycznej i ich uwarunkowań, ewolucji roli państwa we współczesnej gospodarce oraz wpływu globalizacji i zasad przez nią promowanych na suwerenność państwową,
W rozdziale drugim dowodzi się, że współczesna globalizacja różni się od wcześniejszych procesów globalizacyjnych zarówno pod względem zakresu, jak i przejawów. Przedstawiono współzależność polityki i ekonomii w procesach globalizacji. Skoncentrowano przy tym uwagę na głównych zasadniczych trendach procesów globalizacji na początku XXI wieku oraz składowych procesu globalizacji, m.in. ekspansji korporacji transnarodowych, transformacji systemowej oraz technologii informatycznych, a także na integracji regionalnej. Ukazano zarówno współczesną globalizację, w szczególności opisując jej cechy, jak również zagrożenia i szanse związane z odbywającymi się procesami.
W rozdziale trzecim pogrupowano definicje pojęcia globalizacji według obszaru wiedzy, do której się odnoszą lub, w której funkcjonują. Analiza przytoczonych definicji wskazuje na brak pełnej i jednoznacznej zgodności treści, które owe pojęcia zawierają lub, które ukazują. Definicje globalizacji zostały przy tym podzielone na dwie grupy, w których osobno ujęto definicje ekonomiczne oraz socjologiczno-polityczne. Starano się udowodnić iż, w naukach społecznych funkcjonuje wiele definicji globalizacji, jednak większość z nich odnosi się jedynie do wybranych aspektów procesu globalizacji pomijając inne, w tym zwłaszcza wpływ postępu technicznego na zakres i postępy globalizacji. Pokazano ze między globalizacja ekonomiczna a społeczną przebiega wyraźna linia podziału definicyjnego. Dochodzi się do swoistej globalizacji badań naukowych i globalizacji wiedzy.
Rozdział czwarty przedstawia globalizację w teorii i praktyce. W rozdziale tym autorka dowodzi iż, społeczeństwo informacyjne i współzależny wobec niego postęp techniczny są ważnymi, jeśli nie najważniejszymi, składnikami współczesnej globalizacji. Opisuje również pomijane zwykle w literaturze aspekty. Przedstawiono tu wpływ społeczeństw informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy na globalizacje w aspekcie jej ewolucji, jak również ukazano wpływ demokracji na procesy globalizacji.
Pracę kończą wnioski i podsumowanie ustaleń. W tej części pracy Autorka przedstawia proces globalizacji przez pryzmat zasadniczych trendów zarysowujących się w teorii polityczno-ekonomicznej.
We wstępnej fazie badań ważnym źródłem była literatura przedmiotu, która pozwoliła określić teoretyczne podstawy badań: metodologię analizy obecnie funkcjonujących definicji szeroko rozumianej globalizacji, istotę pojęcia globalizacji, aspekty myśli politycznej, historyczne i praktyczne powiązania polityczno-ekonomiczne uwarunkowania globalizacji i obiektywnego jej wyjaśniania, metody analizy i doboru poszczególnych składowych i czynników współcześnie dokonujących się procesów globalizacyjnych.
W rozwiązaniu problemu badawczego przyjęto następujące metody i techniki badawcze: analizę literatury przedmiotu, doniesień prasowych, specjalistycznych raportów, danych statystycznych, wyników badań opinii publicznej, metodę porównawczą, metodę systemową, metodę wzorca, metodę intuicyjną, wnioskowanie przez analogię, bezpośrednią obserwację rzeczywistości, Wykorzystano również metodę polegającą na syntetyzowaniu rozproszonych informacji i obserwacji oraz formułowaniu na tej podstawie określonych wniosków opartych na zasadach analizy logicznej i dedukcji.
W rozprawie wykorzystano znaczną część światowego dorobku badań nad globalizacją, w tym globalizacją ekonomiczną, społeczną i politologiczną. Ze względu jednak na olbrzymią liczbę publikacji na ten temat, ich ograniczoną dostępność, a także brak walorów nowości w przypadku niektórych opracowań, nie uwzględniono wszystkich prac z tego zakresu. Nie dokonano zatem pełnego przeglądu literatury, choć autorka dołożyła starań by wykorzystana próba była reprezentatywna. Analiza problematyki globalizacji, sposobów jej definiowania oraz analiza znaczenia tego pojęcia w kontekście opisu rzeczywistości została dokonana ze świadomością wieloaspektowości i złożoności procesów globalizacji oraz ich składowych.
Niniejsza książka będzie pomocna dla naukowców i badaczy stosunków międzynarodowych, politologii, ekonomii, historii gospodarczej, politycznej, studentów politologii, administracji, ekonomii, stosunków międzynarodowych i wielu innych kierunków studiów, pracowników środowiska ekonomicznego, politologicznego oraz wszystkich zainteresowanych problematyką szeroko pojętej globalizacji. Autorka ma nadzieje ze posłuży ona w zgłębianiu dociekań z tej tematyki, która dynamicznie się rozwija i jest nie zbadana do końca.
Na zakończenie Autorka pragnie wyrazić swoją wdzięczność wszystkim którzy przyczynili się do powstania niniejszej monografii. W szczególności słowa uznania autor kieruje do prof. zw. dr hab. Jacka Sobczaka za cenne wskazówki oraz okazaną życzliwość w trakcie powstania niniejszego opracowania.

Książki (wybrane pozycje)
1. Walka Rzeczypospolitej o kresy północno – wschodnie. Polityka i działania militarne 1918 – 1920, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1994.
2. Problem „korytarza” w stosunkach polsko– niemieckich i na arenie międzynarodowej 1919 – 1939.
Studium polityczne, Oficyna Wydawnicza. „Adiutor”, Warszawa 2000.
3. Szkoła św. Marii Magdaleny w Poznaniu 1302-2002. Pod redakcją Grzegorza Łukomskiego, Wydawnictwo Bene-Nati, Poznań 2002.
4. Jarogniew Drwęski (1875 – 1921). Biografia Wielkopolanina wybitnego na tle epoki, Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, Warszawa – Poznań 2003.
5. Bernard Chrzanowski (1861 – 1944). Biografia Polaka zachodniokresowego, Wydawnictwo Opalgraf, Poznań, 2005.
6. Generał brygady Antoni Szymański (1894 – 1973). Wielkopolanin – żołnierz i dyplomata, Oficyna Wydawnicza „Ajaks” & Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, Pruszków – Warszawa – Londyn 2006.
7. Kresy zachodnie i wschodnie w pracach Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie 1939 – 1945. Wybór źródeł. Opracował i wstępem poprzedził Grzegorz Łukomski, Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, Warszawa 2006.
8. Generał brygady Władysław Bobiński (1901 – 1975). Kawalerzysta i dowódca wojsk pancernych, Wydawnictwo Opalgraf, Poznań – Londyn 2008.
9. Józef Mackiewicz (1902 – 1985). Intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, Warszawa – Poznań -Londyn 2011, ss. 292.
10. Aleksander Bregman (1906 – 1967). Życie niedokończone, Wyd. „Adiutor”, Poznań- Warszawa –
Londyn 2012, ss. 257.