"SILVA RERUM" » językoznawstwo

Robert Grochowski: Komunikacja społeczno-symboliczna starożytnej Krety. Próba charakterystyki okresu minojskiego

admin — Wed, 01 Jun 2016 05:00:08 +0000

ISBN 978-83-64447-76-1 /druk/

Stron 240

Spis treści

Wstęp

Rozdział I.

Komunikowanie społeczne

1. Początki komunikowania i jego znaczenie

2. Definicje komunikowania

3. Specyfika wybranych modeli komunikacji społecznej

4. Przykładowe schematy komunikacyjne

Rozdział II.

Historia, kultura i sztuka starożytnej Krety

1. Historia starożytnej Krety

2. Znaczenie kultury minojskiej

3. Największe odkrycia starożytnej sztuki kreteńskiej

3.1. Podstawowe założenia

3.2. Architektura starożytnej Krety

3.3. Malarstwo – freski minojskie

3.4. Figury i posągi minojskie

3.5. Inne formy sztuki minojskiej

4. Kult bogów i budownictwo sepulkralne

Rozdział III.

Semiotyczna analiza przekazu

1. Semiotyczna interakcja w procesie komunikacyjnym

2. Sens symboli ukrytych w obrazach rzeczywistości

3. Symbole komunikacyjne zawarte w kamieniach

Rozdział IV.

W perspektywie pisma

1. Pismo i znaki

2. Pismo minojskie

Rozdział V.

Psychologiczno–poznawcze aspekty procesów komunikacyjnych

1. Kody orientacji i emocje w procesie komunikacyjnym

2. Znaczenie komunikacyjne materiałów wizualnych i ich analiza metodologiczna

3. Analiza symboliczno–poznawcza wybranych dzieł rzemiosła, architektury i sztuki Krety minojskiej

Rozdział VI.

Wpływ minojskiej symboliki na walory komunikacyjne współczesnych Kreteńczyków

1. Problemy i hipotezy

2. Raport z badań

3. Wzory ankiet wykorzystanych w badaniu

Zakończenie

Bibliografia

Indeks nazwisk

——————————————————————————————-

Wstęp

Przez komunikację społeczną rozumie się zwykle przekazywanie informacji różnego typu. Proces ten odbywać się może za pomocą różnych przekaźników (ludzie, media) i w różny sposób. Tymi przekaźnikami i sposobami mogą być również symbole. Książka – Komunikacja społeczno–symboliczna starożytnej Krety. Próba charakterystyki okresu minojskiego ma pokazać, że już od dawien dawna komunikacja społeczna miała swoje miejsce w strukturach społecznych. Określenie ram chronologicznych książki – od 3000 r. p.n.e. do 1200 r. p.n.e. oraz miejsca odniesienia podejmowanej problematyki – Kreta, wynika ze spojrzenia na te elementy jako na strukturę tworzącą podwaliny naszej europejskiej cywilizacji i kultury oraz z chęci przedstawienia dowodów istnienia w tamtych czasach komunikacji społecznej i wpływu owej komunikacji na współczesnych Kreteńczyków. Poza tym, Kreta minojska to miejsce, w którym upatrywać należy podstaw naszej europejskiej komunikacji społecznej. Wszak to proces symbolicznego porozumiewania się (komunikowania) wywarł duży wpływ na europejskie państwa i narody, prowadząc przez wieki do ich rozwoju. Zmiany zachodzące w sposobie komunikowania się, w samych formach przekazywania informacji i tworzenia różnych typów relacji w ciągu tysiącleci, skłaniają do lepszego przyjrzenia się wzorom kulturowym i nie tylko, dawnych praktyk komunikacyjnych. Taki sposób spojrzenia na opisywaną problematykę daje cenne świadectwo dla antycznej wiedzy oraz stanowi ważną płaszczyznę dla zrozumienia istoty współczesnych sposobów komunikowania się i kodów kulturowych. Pozwala to na dokonanie analizy sposobów postrzegania przez tamtejsze społeczeństwo porozumiewania się oraz organizowania przekazywanych informacji. W tym celu potrzebna jednak wydaje się szczegółowa analiza poszczególnych technik i zwyczajów komunikacyjnych, co wymaga skoncentrowania się na sposobach przekazywania informacji różnego rodzaju, wśród których znajdują się: przekaz słowny, system pisma, przekaz niewerbalny, komunikacja odnosząca się do kultu zmarłych i pomieszczeń grzebalnych, czyli kontakt ludzi z bóstwami i związane z tym przejawy kultu jak również składania ofiar oraz przekaz za pomocą dzieł sztuki. Ważnym okazuje się również przeanalizowanie zastosowania środków komunikacyjnych dla różnych celów i odnoszących się do konkretnych aspektów.

Problematyka ta nie mogłaby być jednak podjęta bez oparcia jej na podstawach historyczno-kulturowych starożytnej Krety. Wyspa Kreta, czyli Κρήτη, to największa grecka wyspa i piąta co do wielkości wyspa Morza Śródziemnego. Mimo silnych więzi, jakie łączą Kretę z Grecją kontynentalną, wyspa ta cały czas zachowuje swój odrębny dialekt językowy oraz lokalne tradycje kulturowe i odrębną historię. O odrębności świadczy również to, że Kreteńczycy cały czas uważają się za lud wyspiarski o tej samej nazwie. Jeszcze do niedawna niewiele było wiadomo na temat starszej epoki kamienia na Krecie. Początkowe informacje okazywały się sporadyczne i niepewne. Dopiero późniejsze odkrycia pozwoliły ustalić, że pierwsi mieszkańcy pojawili się na południowych wybrzeżach wyspy już w dolnym paleolicie^{^[1]}.

Z dotychczasowych badań wynika, że na przestrzeni wieków ludzie nauczyli się komunikować ze sobą za pomocą różnorodnych środków, począwszy od wyrazu twarzy, poprzez gesty oraz wydawane przez siebie dźwięki. Istniały i istnieją również bardziej wyszukane sposoby porozumiewania się między ludźmi. Aby nawiązać kontakt z drugim człowiekiem, zaczęto używać obrazu i muzyki. Następnie do tych celów zaczęto wykorzystywać pismo. Analizując problem komunikacji społecznej (symbolicznej) tak odległych czasów, warto na wstępie zaznaczyć, że mieszkańcy Krety zamieszkiwali basen Morza Śródziemnego i Morza Egejskiego. Grupy etniczne Kreteńczyków zaczęły osiedlać się w basenie Morza Śródziemnego od połowy epoki kamienia. Imigracja mniejszych grup etnicznych miała miejsce w różnych okresach począwszy od III w. p.n.e., co nie wpłynęło jednak w sposób istotny na powstanie i rozwój tamtejszej społeczności, a przede wszystkim walorów komunikacyjnych.

Na podstawie przeprowadzonych badań ustalono, że od początku drugiego tysiąclecia p.n.e. antropologiczny rozwój samych Kreteńczyków stanowił podwaliny współczesnej społeczności tej wyspy, a więc był charakterystyczny i niepowtarzalny dla tego typu ludów (społeczności). W ciągu ostatnich 30 lat wiele pochodzących z wykopalisk szkieletów, poprzez przeprowadzone badania naukowe, pozwoliło wnioskować o istnieniu tego samego genu społeczności prehistorycznej i współczesnej. Informacji o Minojczykach dostarczyć przede wszystkim mogą szkielety i czaszki, a z drugiej strony setki statuetek z kamienia, brązu i gliny, a także liczne naczynia i malowidła. Właśnie dzięki nim można wiernie odtworzyć pochodzenie i życie tamtejszego społeczeństwa. Minojczycy byli więc nie za wysokimi osobnikami, posiadali szerokie czaszki, prosty nos, gęste, kręcone, czarne włosy (czasami nosili warkocze) i brwi oraz smukłą talię. Ciała miały kształty atletyczne – muskularne, czyli szerokie ramiona i ręce. Kreteńczycy byli również szybcy i zwinni. Większość znalezionych danych odnosi się jednak do młodych mężczyzn, jak to w starożytnej sztuce bywało. Nawet współcześnie Kreteńczycy mają te same cechy, które posiadała minojska społeczność, od której się wywodzą. Ten antropologiczny typ człowieka nie zmienił się zatem znacząco w ciągu kilku tysięcy lat^{^[2]}.

Mieszkańcy Krety to odmienny od innych naród – tak było i tak jest. Kreteńczycy we krwi mają wstręt do wszelkiego zewnętrznego przymusu, niezależnie od jego postaci. O analogii w odniesieniu do czasów starożytnych świadczy m.in. fakt, że ponad władzą państwową stawiana jest tradycyjna samokontrola społeczna i rodzinna, często o wiele skuteczniejsza. Jednak taka hierarchia wartości utrzymuje się na terenach wiejskich. Przemiany gospodarcze sprawiają, że w miastach zaznacza się stopniowe odchodzenie od tradycji. Poza tym, Kreteńczycy przejawiają dość stoickie podejście do życia. Nigdy im się nie spieszy, zawsze mają czas, by pogadać z sąsiadem. Jeśli powiedzą, że zrobią coś później, to wcale nie oznacza, że rzeczywiście zamierzają to zrobić. Pozostałością po czasach minionych może być również fakt, że kobiety na Krecie są dyskryminowane, takie przynajmniej wrażenie może odnieść postronny obserwator. Okazuje się jednak, że to one, tak samo jak w czasach obowiązującego matriarchatu, zazwyczaj decydują o budżecie domowym.

W dzisiejszych czasach człowiek wspomagany jest rozwiniętą techniką wymiany informacji. W przeszłości komunikacja nieodzownie łączyła się ze znakami i mową oraz podróżowaniem, które napotykało na niedogodności, takie jak góry, pustynie oraz woda. Sama mowa nie do końca sprawdziła się, gdyż, po pierwsze, pamięć ludzka bywa zawodna, po drugie, był to przekaz niedoskonały i często zniekształcony, a po trzecie, wobec wielości języków na świecie, mało zrozumiały dla szerszej grupy odbiorców. W momencie wynalezienia pisma, przesyłanie informacji utrwalonych na specjalnych tabliczkach (glinianych) lub później na papierze stało się znacznie łatwiejsze. Zostało wszak wyeliminowane ryzyko zniekształcenia informacji – szum informacyjny. Rozwój komunikacji społecznej w owych archaicznych czasach dokonywał się przede wszystkim na terenach łatwo dostępnych, gdzie komunikacja międzyludzka nie była utrudniona, czyli wzdłuż rzek oraz nad brzegami oceanów i mórz.

Kreta jest największą wyspą Morza Egejskiego i należy do najciekawszych obszarów tego regionu. Podziw budzi jej oryginalna kultura zwana minojską – od legendarnego króla Minosa. W ciągu wielu tysiącleci tylko legendy i mity stanowiły podstawę wiedzy o przedgreckich mieszkańcach tej wyspy. Bardzo trudną rzecz stanowi jednak wydobycie z tych mitów prawdy historycznej, pomimo że badania filozoficzne i historyczne nad tą kwestią są bardzo rozległe. Legendarne opowieści o wspaniałościach, które się tam prawdopodobnie znajdowały, pomimo elementu baśniowości, zachęciły jednak już w XV w. podróżników do zlokalizowania tych osobliwości i ich opisania. Dopiero jednak odkrycia H. Schliemanna w XIX w. dokonane w Troi (Turcja) i Mykenach na Peloponezie doprowadziły na początku do poszerzenia wiedzy o dziejach Grecji lądowej przynajmniej o jedno tysiąclecie. Zaczęto więc badać dzieje Hellady jeszcze przed przybyciem Dorów. W odniesieniu do samej Krety to jeszcze w XIX w. życie tam oraz prowadzenie badań naukowych było utrudnione ze względu na okupację tego terenu przez Turcję. Wyzwolenie Krety spod panowania tureckiego w roku 1898 stworzyło korzystne warunki do eksploracji historii tej wyspy. Wykopaliska w ruinach pałaców, miast i osad, takich jak np. Knossos, Phaistos, Agia Triada czy Gournia odsłoniły niewyobrażalne bogactwo sztuki i rzemiosła, które okazały się odmienne od typowo greckich. Przełomu w badaniach starożytnej Krety dokonał sir A. Evans – angielski uczony, zgłębiając wiedzę na temat Krety w sposób wyjątkowy. Przeprowadzona przez niego rekonstrukcja pałacu w Knossos przyczyniła się do bardzo szybkiego rozpowszechnienia wiedzy o kulturze minojskiej, przedtem ignorowanej i pomijanej.

Hipotetycznie można przyjąć, że najstarsze ślady działalności ludzkiej na Krecie pochodzą z VII w. p.n.e., co powoduje, że zakwalifikować je należy do wczesnego okresu neolitycznego. Przybyła wówczas na Kretę ludność z Azji Mniejszej szybko zadomowiła się na wyspie. Doprowadziło to m.in. do zwiększonego zapotrzebowania na żywność. Początkowo za pomieszczenia mieszkalne służyły groty, które z czasem przeistoczyły się w miejsca kultu. Następnie zakładano osady, składające się z niewielkich domów. Gdy powstały osady, pojawiło się również rolnictwo i hodowla. Zaczęła wzrastać pozycja mężczyzny w życiu plemienia. Początkowo twórczość artystyczna była jednak słabo rozwinięta – istniało tylko skromne zdobnictwo naczyń ceramicznych i modelowanie idoli. Pod koniec neolitu nastąpił jednak rozwój i dojrzałość ekonomiczna, co umożliwiło unowocześnienie gospodarki. W okresie wczesnominojskim (od 3000 r. p.n.e.) powstawały na Krecie osady miejskie. Pierwsze budowle stawiane na wzór pałaców świadczyły o fakcie skupiania się władzy w pałacach oraz zróżnicowania się ludności. Wytwarzały się lokalne zwyczaje we wszystkich sferach życia społecznego. Warto zaznaczyć, że w okresie tym życie koncentrowało się przede wszystkim w części środkowo-północnej, środkowo-południowej oraz wschodnio-północnej i wschodnio-południowej wyspy. Cała zachodnia część Krety była prawie pusta, pomijając osady górskie. W III tysiącleciu p.n.e. narodził się nurt artystyczny nazywany dzisiaj minojskim. Nie był to jednak nurt zupełnie wyizolowany od innego świata. Kreta utrzymywała bowiem stałe kontakty z bliskimi i dalekimi obszarami, a przejmowanie nowych treści powodowało tylko wzbogacenie własnych osiągnięć we wszystkich dziedzinach. Utrzymywanie kontaktów nie powodowało też zmniejszenia zainteresowania własną kulturą i obyczajowością. Ludność Krety nadal uważnie obserwowała swój świat, fascynując się otoczeniem przepięknych krajobrazów i morza, szukając w tym wszystkim inspiracji dla własnej koncepcji życia. Należy zauważyć, że wszystkie dokonania Kreteńczyków wywarły mocny wpływ na przyszłą kulturę i ludność Grecji lądowej.

Opisując i analizując nieznaną historię komunikacji społecznej (symbolicznej) stwierdzić należy, że bardzo ryzykowne i trudne wydaje się poszukiwanie pewnych jej form na terenie Krety minojskiej. Udokumentowanie istnienia na świecie pierwszych form komunikacji należy do czynności niezmiernie pracochłonnych i trudnych. Wiadomym jednak jest, że każdy okres historyczny posiada swoją odrębną formę i definicję komunikowania społecznego, co związane jest z określonym signum temporis. Historia komunikacji nie miałaby jednak swojego początku, gdyby wyspa Morza Egejskiego została pominięta. Uwzględniając fakt, że kultura antyczna to matka współczesnej kultury europejskiej i częściowo pozaeuropejskiej, stwierdzić należy, że historia antyczna pozwala zrozumieć, czym jest historia sztuki, jakie są style architektoniczne, czym jest teatr, polityka oraz nauka. Dziedzictwo świata antycznego uwidacznia się w świecie współczesnym na niemal wszystkich poziomach życia i funkcjonowania społecznego. W tym to okresie pojawiła się właśnie starożytna Kreta jako państwo ze swoimi miastami. Życie mieszkańców tych osad i ośrodków miejskich związane było przede wszystkim z Morzem Egejskim i położonych na nim wyspach, które w późniejszym okresie stały się greckie. Warto wspomnieć, o czym będzie jeszcze mowa, że wyspa Kreta stanowiła łącznik pomiędzy greckimi poleis a Egiptem i Cyrenajką. Duża liczba portów morskich sprzyjała rozwojowi żeglugi i handlu, co zapewniało intensywną wymianę towarową. Całe życie ówczesnych mieszkańców koncentrowało się w miejscach publicznych. Znaleźć tam było można rządowe informacje zapisane na tabliczkach glinianych i obwieszczenia ryte w kamieniu. Tak bujny rozkwit Krety trwał aż do najazdu Rzymian i Turków. Starożytne budowle kreteńskie od dawna budziły podziw i fascynację. Próbowano odtworzyć wygląd dawnych obiektów na podstawie zachowanych pozostałości. Po wielu pozostały jednak gruzy, chociaż istnieją również takie, które zachowały się w dobrym stanie. Dzięki pracy wielu specjalistów można dzisiaj dowiedzieć się, jakie było ich przeznaczenie i kontynuować badania.

Gdy miasto Knossos stało się potęgą na Morzu Egejskim, bardzo mocno zaczęło rozwijać się pośrednictwo handlowe. Jego centrum stały się właśnie Knossos i Malia jako największe miasta Krety. Starożytny port w Lissos stanowił punkt tranzytowy na południowej Krecie, który łączył ją z państwami na południu oraz innymi kreteńskimi portami. Na Kretę przywożono przede wszystkim zboże, a eksportowano wyroby metalowe, ceramikę, broń i różne ozdoby. W Lissos znajdowały się zajazdy, gospody i punkty wymiany towarowej (faktorie). Takie położenie zbiegu dróg handlowych sprzyjało wzrostowi ekonomicznemu i pośrednictwu handlowemu. Jednostki monetarne, którymi były obce waluty lub sam towar, pełniły wówczas rolę podwójną. Z jednej strony służyły jako zapłata, a z drugiej stanowiły sam przedmiot handlu (lichwiarstwo). We wszystkich kreteńskich miastach funkcjonowali również drobni handlarze, sprzedawcy uliczni, roznosiciele, straganiarze i sklepikarze, czego dowodem były i są skupiska pomieszczeń handlowych spotykane we wszystkich większych osadach. Sklepikarze oraz rzemieślnicy stanowili większość mieszkańców miast. Do rozwoju handlu przyczyniały się również pałace, które posiadały swoje warsztaty rzemieślnicze i organizowały targi na uroczystościach kultowych. Najbardziej hucznie obchodzono kult „Matki Ziemi”, na który do Knossos zjeżdżali się ludzie z całej Krety. Wydaje się, że dawało to możliwość prezentowania i zachwalania swoich towarów i usług, stanowiąc pewne formy komunikacji.

To właśnie na Krecie w mieście Gortyna pojawiły się pierwsze normy prawne regulujące stosunki cywilne i polityczno-ekonomiczne. Wydaje się, że normy te obowiązywały na zasadzie porozumień dwóch stron. Wyprzedzając czas o parę okresów historycznym można by hipotetycznie założyć, że tworzyły one isopoliteie dotyczącą więzów przyjaźni oraz symbola w zakresie umów handlowych i różnych typów transakcji. W połowie okresu wczesnominojskiego (ok. 2800 r. p.n.e.) w pałacu w Knossos odbywały się już ceremonie ku czci wyznawanych bóstw. Malowidła ścienne oraz płaskorzeźby na murach pałacu przedstawiały cały kult ofiarny – składanie owoców, mięsa, skór itp., co nazwać można komunikacją społeczno-symboliczną nawołującą i przypominającą o istnieniu tego kultu. Posągi odnosiły się do różnych kultów, natomiast malowidła i płaskorzeźby informowały o tym, co się działo lub będzie działo – były to swego rodzaju obwieszczenia. Bardzo często, co można zauważyć również na pozostałościach z tamtych czasów, przekazy o charakterze informacyjnym umieszczane były na wazach i kamieniach. Wyryte w kamieniach znaki funkcjonowały na zasadzie współczesnych ogłoszeń. Przykładem tego mogą być informacje dotyczące samych przedstawień kultowych i zasobów magazynowych pałaców minojskich. Wiele kamiennych ogłoszeń i reliefów zostało zasypanych lub zginęło niepowtarzalnie w mrokach dziejów. Jednak niektóre oparły się działaniu czasu.

Większość znalezionych na Krecie przedmiotów wykonano z miedzi, brązu, kamienia i gliny. Takie miasta jak Agia Triada, Phaistos, Malia, Gournia, Zakros, Gortyna oraz Knossos pozwalają na stwierdzenie, że kultura tych obszarów nie była jednolita, ale za to bardzo rozwinięta. Państwo kreteńskie nazwać można talassokracją, czyli potęgą morską, co miało duży wpływ na wymianę towarową. Kreteńczycy wykazywali zamiłowanie do handlu, który, jak wskazuje ilość odkrytych przedmiotów, stanowił ważne źródło dochodu.

Już w III i II tysiącleciu p.n.e. Kreta przeżywała swój rozkwit kulturowo-gospodarczy. Zaznaczyć należy, co zostało już wspomniane, że kobieta na tamtych terenach odgrywała ważną rolę. Do kobiet należało uprawianie roli, garncarstwo, tkactwo oraz funkcje kultowe. W miarę rozwoju techniki system matriarchalny przekształcił się w patriarchalny, który z kolei przekształcił się w struktury państwowotwórcze. To właśnie na Krecie pojawiło się jako pierwsze państwo^{^[3]}.

Przyjąć należy, że powstanie pisma na Krecie związane było z rozwojem działalności kupieckiej i komunikacją społeczną. W licznych wykopaliskach znaleziono płytki gliniane, kamienne oraz gliniane odciski pieczętne, na których widać pismo różnego rodzaju. Za najstarsze uznawane jest pismo obrazkowe, podobne do hieroglifów, tzw. piktograficzne. Nowsze pismo to pismo linearne dzielone na dwa rodzaje – A i B, będące kombinacją linii. Na tabliczkach z pismem linearnym B wyryto nazwy zawodów, typy naczyń, wyposażenie wojownika itp. Dużo kontrowersji budzi nadal dysk z Phaistos (XVII w. p.n.e.). Przedmiot ten dowodzi, że już w okresie egejskim znano czcionkę w postaci stempli, które odciskano w glinie. Daje to możliwość przypuszczenia, że znajdujące się na nim znaki oznaczać mogły również pewnego rodzaju informacje prospołeczne, a więc były aktem komunikacyjnym. Sztuka, handel i związana z nim komunikacja lądowa, a przede wszystkim morska oraz pismo, to podstawowe elementy kultury egejskiej, na podstawie której rozwoju i poziomu dociekać można istnienia rożnego rodzaju form komunikacji. Istnienie tego typu napisów pojawić się mogło dopiero w II tysiącleciu p.n.e., kiedy Kreta przeżywała swój dynamiczny i szybki rozwój, chociaż umiejętność czytania i pisania stanowiła rodzaj kompetencji niemal magicznych. Jednak wtedy właśnie w licznych zakładach rzemieślniczych, mieszczących się w większości w pałacu w Knossos, powstawały wazy fajansowe, puchary, wyroby dekoracyjne, biżuteria wykonywana ze szlachetnych materiałów i z doskonałą, jak na tamte czasy, precyzją. Pałac ten słynął również z wysokiego komfortu, ponieważ znajdowała się tam kanalizacja, wodociągi, łazienki z syfonami, wannami, a nawet wentylacja. Tamtejsi malarze-artyści, przedstawiali w swych dziełach to wszystko, co działo się w pałacu. Wizerunki te świadczyć mogły o charakterze informacyjnym danego dzieła, które przedstawiało uczty, tańce, zapasy i walki na pięści oraz sylwetki ówczesnych osobistości i bóstw. Można stwierdzić, że malowidła i reliefy wyrażały ówczesne pojmowanie istoty życia i namawiały do określonego stylu życia, tak jak to czynią współczesne przekazy komunikacyjne, zarówno prospołeczne, jak i typowo polityczne. Wytwórnia pałacowa w Knossos wysyłała najlepsze wyroby za granicę. Na terenie Krety spotkać można wykopane gliniane klocki, które prawdopodobnie stanowiły informację zapisaną pismem piktograficznych, którego nie udało się w całości odszyfrować. Wszystkie te znaleziska są źródłami do poznania dziejów różnych dziedzin życia i kultury świata egejskiego. Odkryte i rozszyfrowane tabliczki gliniane z pismem linearnym B, dotyczyły przede wszystkim technik gospodarczych i stosunków społeczno-prawnych. Jednak wielość źródeł ikonograficznych przedstawianych na gemmach, pierścieniach, malowidłach ściennych, naczyniach kamiennych i innych przedmiotach świadczyć może o fakcie, że rzemiosło i działalność artystyczna były dobrze rozwinięte i potrzebowały rynków zbytu. To samo dotyczyło produkcji rolnej. Kreta słynęła na świecie z produkcji oliwy, wina oraz miodu. Wywożone za granicę kreteńskie wyroby musiały znaleźć nabywców. Stąd hipotetycznie założyć można, że w okresie tym pojawiła się pierwsza forma kreteńskiej komunikacji w postaci nawoływania i kamiennych napisów. Odwiedzające Kretę inne ludy również mogły poznawać tamtejsze zwyczaje i produkty, poprzez pierwotne formy komunikacji, co związane było z licznymi osadami typowo kulturowymi i handlowymi, w których mieściły się pałace, a na ulicach stały stragany, natomiast w fasadach domów mieściły się sklepy (np. Agia Triada). Sprzedawano tam i wyrabiano: farby, odzież, obuwie, parasolki, kapelusze, bramy, meble, sznury, wanny łazienkowe, lampy, kadzielnice, rury wodociągowe, larnaksy (sarkofagi), piły do cięcia bloków kamiennych, rytony, czarki, dzbanki o przeznaczeniu kultowym i domowym, pyxidy (puszki), noże, brzytwy, kotły i misy z brązu oraz miedzi, broń, tarcze, skórzane fartuchy, wozy bojowe, pitosy (beczki gliniane) oraz opium. Jak można przypuszczać, w okresie minojskim handel na Krecie znajdował się w fazie rozkwitu. Dotyczyło to również eksportu do innych krajów, w których znaleźć można dzisiaj sprowadzane z Krety wyroby. Kupcy minojscy za pomocą pieczęci oznaczali i zabezpieczali swoje towary wysyłane do innych krajów, co jest również dowodem na to, że istniał określony znak firmowy, odróżniający produkcję kreteńską od innej^{^[4]}. Przypuszczać również należy, że symbole wyryte na ciosach kamiennych używanych w budownictwie, miały związek z warsztatami kamieniarskimi, w których zostały obrobione. Kolejny dowód na rozwój komunikacji społecznej, w tym przypadku „międzynarodowej”, stanowiły faktorie handlowe Kreteńczyków na wyspie Melos. O istnieniu rozwiniętego rzemiosła i sztuki świadczyły również grobowce, do których wraz ze zmarłym składano przedmioty mu najbliższe, na daleką drogę w zaświaty. Brak trwałych symboli istnienia tamtejszej komunikacji społecznej związany jest zapewne z licznymi najazdami na tamte tereny oraz wybuchem wulkanu na wyspie Thira (obecnie Santoryn), które to nieszczęścia doprowadzić mogły do zniszczenia wielu cennych zabytków. Spuścizna ta jednak do końca nie zginęła, tylko – dosłownie – zapadła się pod ziemię i czeka na nowe odkrycia.

Niektóre formy wskazujące na istnienie antycznej komunikacji nazwać byłoby można prokultowymi. W dzisiejszych czasach określenie takie, oczywiście, nie istnieje w świecie komunikologów, ale odnosząc się do czasów egejskich uznać je można za trafne. Na formach tych nie znajdują się ewidentne zachęty do przeczytania, ale biorąc pod uwagę tamte czasy, uznać je można za przekaz komunikacyjny, w którym w licznych przypadkach zachodziła nawet interakcja. Kolejną przesłanką, wskazującą na istnienie przekazu informacyjno-komunikacyjnego na tym terenie, mogło być dobrze rozwinięte rzemiosło krawieckie, którego wysoki poziom spowodował, że ubiór minojski miał więcej wspólnego z europejską modą czasów późniejszych niż surową linią dorycką. Różne znaczenia miała również symbolika przedstawianych postaci i przedmiotów. Przedstawianego na naczyniach i ściennych malowidłach byka utożsamiano z płodnością i urodzajem. Byk na Krecie funkcjonował jako zwierzę kultowe, z którego składano ofiary bogom. Jego wizerunek odnieść można jednak do współczesnego wyeksponowania np. serca, które wszystkim kojarzyć się będzie z miłością i uczuciem. Oczywiście byk i serce posiadają zupełnie inne znaczenie, ale ich częste uwidocznianie staje się pewnym symbolem, co zauważyć można we współczesnej komunikacji międzyludzkiej.

Brak większej liczby dowodów na istnienie komunikacji w tamtych zamierzchłych czasach, wynikać może z braku zainteresowania tym zjawiskiem, zarówno antycznej ludności, jak i współczesnych badaczy. Związane to może być z innymi przedmiotami i budowlami, które stanowią epicentrum odkryć, a przez to uważane są za ważniejsze. Pytań pojawia się więcej niż odpowiedzi. Nie oznacza to jednak, że odpowiednie formy komunikacji nie istniały na tych ziemiach w ogóle. Wiele odkryć wskazuje, że dużo z nich powstało właśnie tam. Najważniejsze w tych rozważaniach są: obserwacja, poszukiwanie i analiza, gdyż – jak to stwierdził Sokrates i Platon – prawdę poznać można tylko poprzez rozum.

Książka ta, dotycząca problematyki komunikacyjnej tej starożytnej wyspy, powstała m.in. w oparciu o badania znawców przedmiotu, takich jak: R. L. Beaumont, St. Xanthoudides, J. Wolski, A. L. Strauss, W. S. Siergiejew, B. Rutkowski, P. Ricoeur, L. Press, J. D. S. Pendlebury, K. Obuchowski, G. Mensching, K. Majewski, G. Kranz, A. Kłosowska, F. Jacoby, T. Hawkes, P. Guiraud, D. Fimen, M. Eliade, U. Eco, J. Chadwick, H. Boyd-Hawes, B. E. Williams, J. Berger, P. Attallah, E. Aronson, J. Amstutz, T. Goban-Klas, J. Clottes, J. K. Kozłowski, J. Gąssowski, Z. Krzak, H. von den Boom, A. P. Kowalski, M. Kwapiński, J. Skoczylas, M. Żyromski, T. Wujewski, D. Forstner, G.P. Stone, H. A. Farberman, H. Blumer, E. Hałas, B. Harrell, C. Gibson, M. Lurker, J. Amstutz, H. Kessler, M. Vereno, M. Lurker, A. Evans i in. oraz własne badania autora prowadzone na terenie Krety od roku 2009, jak również na podstawie obserwacji i wyników konfrontacji z wynikami badań wybitnych uczonych. Jej napisanie nie byłoby możliwe bez oparcia się na podstawach merytorycznych dzieł znanych specjalistów z zakresu archeologii, antropologii, filozofii, historii, sztuki, psychologii, językoznawstwa i komunikacji społecznej. Zadziwiający w tej kwestii stał się fakt, że w przypadku archeologii, antropologii i sztuki wiele niezbędnych informacji i dowodów wykorzystanych przy analizie oraz interpretacji podejmowanych problemów, pochodzi z materiałów, które powstały na początku ubiegłego stulecia i do dzisiaj służą jako analityczne podstawy dotyczące tamtych czasów i obszarów.

W pracy wykorzystane zostały następujące metody badawcze: obserwacja, analiza, interpretacja, sondaż. Pozwoliło to na interdyscyplinarne podejście do problemu. Na podstawie zagadnień z zakresy komunikacji społecznej, historii, filozofii, sztuki, językoznawstwa, archeologii, semiotyki, psychologii oraz zgromadzonych materiałów ikonograficznych stworzyć można było podstawy do omawianego problemu, a następnie wyciągnąć wnioski. Praca więc, w niektórych jej częściach, oparta została na metodologii Leopolda von Ranke^{^[5]}, który uważał i twierdził, że badanie jest nierozerwalnie związane z przedstawianiem faktów, co powoduje wydobywanie nowych informacji na dany temat.

Narzędziami badawczymi w tym przypadku stały się: schemat oraz kwestionariusz ankiety, która pozwoliła na zastosowanie metody skalowania (skala Likerta), polegającej na przypisaniu cechy badanego obiektu do określonego stopnia skali (skala pięciostopniowa) oraz na ocenie określonej cechy obiektu za pomocą skali, w której poddane badaniu zostały stopnie natężenia badanej cechy i jej oddziaływania. Badania za pomocą skalowania polegały więc na gromadzeniu obiektywnych opinii grupy ludzi (100 osób), reprezentatywnej dla określonej populacji, a następnie na ich przeanalizowaniu. Hipotetyczne założenia, wynikające z postawionych problemów badawczych, zmieszczone i rozstrzygnięte zostały w ostatnim rozdziale książki. Przytoczyć w tym miejscu jednak należy same hipotezy.

Hipotetycznie założono więc, że:

1. Związek dzieł sztuki i przedmiotów oraz procesów komunikacyjnych dotyczył w zamierzchłych czasach zawartych w nich znaków i oznaczeń w postaci symboli, ikon itp.

2. Symbolika zawarta w tych wizualnych obrazach pełniła wśród społeczeństwa rolę przewodnika. Jej wpływy uwidoczniały się przede wszystkim w kultowych rytuałach, strojach i ogólnie, w stosunkach międzyludzkich.

3. Symboliczne znaki komunikowały władzę, bóstwa, kapłaństwo, stosunki międzyludzkie, przyrodę, sztukę, architekturę, ale również wymianę handlową.

4. Wiele z tych symbolicznych znaków wykorzystywanych jest obecnie na Krecie pod różnego rodzaju postaciami i w różnych miejscach.

Praca składa się z sześciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym – Komunikowanie społeczne – omówiono teoretyczne zagadnienia komunikacji oraz ich specyfikę, prezentując również wybrane schematy komunikacyjne. W kolejnym drugim rozdziale – Historia, kultura i sztuka starożytnej Krety – opisano dzieje starożytnej Krety oraz dokonano charakterystyki kultury minojskiej. W rozdziale tym nie zabrakło również opisu sztuki minojskiej. Trzeci rozdział pracy – Semiotyczna analiza przekazu – zawiera opis i omówienie sensu i symboliki komunikacji w nawiązaniu do symbolicznej interakcji. Rozdział czwarty – W perspektywie pisma – dotyczy językowych uwarunkowań podejmowanej problematyki. Podjęto w nim próbę opisania i przeanalizowania podejmowanych problemów z uwzględnieniem pisma minojskiego oraz próbę przedstawienia i przeanalizowania zagadnień, odnoszących się do samego pisma i znaków. Kolejny piąty rozdział – Psychologiczno-poznawcze aspekty procesów komunikacyjnych – dotyczy kodów orientacji i emocji w procesie komunikacyjnym oraz analizy metodologicznej materiałów wizualnych. Znajduje się w nim również analiza symboliczno-poznawcza sztuki minojskiej. Ostatni szósty rozdział – Wpływ minojskiej symboliki na walory komunikacyjne współczesnych Kreteńczyków – jest częścią pracy stricte badawczą, w której zaprezentowane zostały problemy i hipotezy oraz wyniki badań dotyczące wpływu minojskiej symboliki na współczesnych Kreteńczyków. Całość książki dopełniona została materiałem ikonograficznym, którego zadaniem jest przybliżenie omawianych problemów.

Należy również zaznaczyć, że praca nie powstałaby bez pomocy i wsparcia takich znawców przedmiotu jak: prof. S. Gruszewska, prof. R. Kowalczyk, prof. G. Łukomski, prof. M. Szczot, którym bardzo dziękuję za uwagi merytoryczne i techniczne przy pisaniu książki.

[1] A. Vassilakis, Minoisches Kreta. Vom Mythos zur Geschichte, Athen 2001, s. 15.

[2] Ibidem, s. 29.

[3] K. Majewski, Knossos i Mykeny. U kolebki cywilizacji europejskiej, Wrocław-Warszawa 1948, s. 7-19.

[4] Gliniane odciski pieczęci na towarach, znaleźć można w dużej ilości w miejscowości Zakros na wschodniej Krecie.

[5] L. von Ranke, Geschichte der romanischen und germanischen Völker von 1494 bis 1514, Leipzig 1984, s. VIII.

Agnieszka Dokowicz: Wulgaryzmy w języku kibiców na stadionach piłkarskich, czyli „Polska grać, k… mać!”

admin — Tue, 06 Oct 2015 05:06:16 +0000

II wydanie – poszerzone i uzupełnione

Oto linki do wybranych e-księgarń, w których nabyć zwykle można zarówno e-booki, jak i wydanie drukowane:

Język kibiców z ilustracjami

admin — Wed, 08 Jul 2015 18:12:17 +0000

Agnieszka Dokowicz kończy przygotowywanie II wydania książki poświęconej językowi kibiców piłkarskich. Tym razem publikacja opatrzona będzie też ilustracjami i zdjęciami.

Oto jedno z nich – ponad 90-letnia kibicka piłkarska z Kalisza.

Fot. Katarzyna Strzyż

„Polska grać!”, czyli „Wprost” o książce A. Dokowicz

admin — Tue, 29 Apr 2014 05:49:39 +0000

Tygodnik „Wprost” w swoim drukowanym aktualnym wydaniu zamieścił recenzję książki Agnieszki Dokowicz, poświęconą pozycji „Wulgaryzmy w języku kibiców polskich, czyli Polska grać, k… mać!” Tygodnik podkreśla, że lektura ta polecana jest socjologom i językoznawcom.

Radio Merkury w kwestii „Wulgaryzmów…”

admin — Thu, 17 Apr 2014 09:10:46 +0000

http://www.radiomerkury.pl/informacje/pozostale/polska-grac-i-co-dalej.html#.U01YskLquuE.facebook

Publikacja Agnieszki Dokowicz omówiona została na falach radiowych rozgłośni Radia Merkury, a adekwatny wpis na stronie www nadal do wglądu. Polecamy!

Onet.pl o książce autorstwa Agnieszki Dokowicz

admin — Thu, 17 Apr 2014 08:56:09 +0000

http://ofsajd.onet.pl/newsy/polska-grac-k-mac-czyli-co-sie-wyrywa-z-mlodej-piersi-i-nie-tylko-na-naszych/z7t5x

Na stronie Onet.pl ukazał się artykuł dotyczący naszej publikacji autorstwa nieocenionej Agnieszki Dokowicz. Polecamy!

Bartosz Kowalczyk: Przekleństwo powrotu. Powtórzenie i podwojenie jako figury nowoczesnego pisarstwa Ireneusza Iredyńskiego

admin — Wed, 08 Jan 2014 06:52:12 +0000

Spis treści
Wstęp
Rozdział I – Recepcja twórczości Ireneusza Iredyńskiego
Rozdział II – Ireneusz Iredyński pisarzem nowoczesności
Rozdział III – Teoretyczne, filozoficzne i metodologiczne konteksty powtórzenia i podwojenia
Rozdział IV – Pragnienie powtórzenia
Rozdział V – Lęk przed powtórzeniem
Rozdział VI – Podwojona przestrzeń języka. O gestach metajęzykowych
Rozdział VII – Wewnętrzne podwojenie postaci
Podsumowanie

Streszczenie
Rozważania na temat powtórzenia i podwojenia w literaturze Ireneusza Iredyńskiego stanowią próbę reinterpretacji tej twórczości i osadzenie jej w samym środku formacji nowoczesnej przy jednoczesnej rewizji jej fundamentalnych założeń. Kluczowe jest określenie w granicach tej formacji, kojarzonej z prymatem oryginalności, przestrzeni dla właściwego funkcjonowania powtórzenia i podwojenia.

Rozmaite strategie, które obierają bohaterowie utworów Iredyńskiego wobec problemu powtórzenia (pragnienie powtórzeniem i lęk przed nim) mają swój początek w rozważaniach Sørena Kierkegaarda, poprzez Nietzscheańską koncepcję wiecznego powrotu, psychoanalizę, na postmodernistycznych teorii Gillesa Deleuze’a kończąc.

Potencjał podwojenia realizujący się w przestrzeni języka, odsyła do koncepcji Ludwiga Wittgensteina, do rozważań René Girarda (idea kozła ofiarnego), Giorgio Agambena (figura homo sacer) i Petera Sloterdijka (konstrukcja „podwójnego agenta”).

Owe mechanizmy stale obecne w twórczości Iredyńskiego pozwalają na przeprowadzenie koniecznej analizy i na jej podstawie wysnucia wniosków umożliwiających pełniejsze opisanie formacji nowoczesnej, formacji niejednorodnej i zawierającej pozorną wewnętrzną sprzeczność.

Summary
Repetition and duplication as figures of modern writing in the works of Ireneusz Iredyński

Reflections on repetition and duplication in literature of Ireneusz Iredyński are an attempt to reinterpreting and placing it in the middle of the literary modernity while revising its fundamental assumptions at the same time. The key issue is to define within this formation obviously associated with the primacy of originality an area for the proper functioning of repetition and duplication.

The attitude of Iredyński’s characters towards the problem of repetition (a desire for repetition and a fear of it) is reflected in the philosophical considerations of Søren Kierkegaard, Nietzsche’s conception of the eternal return, psychoanalysis, and in the postmodern theories of Gilles Deleuze.

The potential of duplication current in the area of language, refers to the concept of Ludwig Wittgenstein, René Girard (the idea of a scapegoat), Giorgio Agamben (figure of homo sacer) and Peter Sloterdijk („double agent”).

These mechanisms presented in the works of Iredyński allow to carry out the necessary analysis and reach a conclusion which gives a fuller description of modernity, heterogeneous formation that contains an apparent contradiction.

Agnieszka Dokowicz: Wulgaryzmy w języku kibiców na stadionach piłkarskich, czyli „Polska grać, k… mać!” – II wydanie poszerzone i uzupełnione

admin — Mon, 02 Dec 2013 12:39:34 +0000

II wydanie – poszerzone i uzupełnione

Praca podejmuje zarówno aspekty językoznawcze, jak i socjologiczne związane z funkcjonowaniem kibiców lokalnych i narodowych drużyn na polskich stadionach. Autorka, jako dziennikarka sportowa, nasłuchała się i napatrzyła niejednego… Praca o sugestywnym tytule Wulgaryzmy w języku kibiców na stadionach piłkarskich czyli „Polska grać, k… mać!” obrazuje problematykę oraz sposób jej przedstawienia wraz z licznymi egzemplifikacjami, bez których niemożliwe byłoby unaocznienie zagadnienia. Ujęte zostały hasła rymowane odnoszące się do krajowych klubów piłkarskich.
Książka powstała pierwotnie jako praca magisterska u promotora prof. Bogdana Walczaka na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autorka w latach 1995-2013 nieustannie coś dopisywała, zmieniała, w końcu odważyła się wydać…
Wydawca rozpatrywał możliwość „wykropkowania” wulgaryzmów, jednakże po takim zabiegu znaczna część książki byłaby całkowicie nieczytelna, składałaby się bowiem niemal z samych kropek.

Spis treści:
Od Autorki 12
Summary
Vulgarisms of Polish football fans – Poles, roll the ball! And fuck it all!/
Poland, good luck! Don’t give a fuck! 17
* * * 18
Zamiast wstępu 20
Wprowadzenie 22
Rozdział I
HISTORIA PIŁKI NOŻNEJ 28
Rozdział II
PSYCHOLOGIA TŁUMU 31
1. Pojęcie tłumu 31
2. Definicje tłumu 32
3. Cechy tłumu 33
4. Rodzaje tłumów 34
Rozdział III
KIBICE – ZJAWISKO SPOŁECZNE 37
1. Subkultura 37
2. Szalikowcy 39
3. Kodeks szalikowca 43
4. Struktury 44
5. Zgody i kosy 46
3. Przywódcy 47
4. „Polska kibolska” 48
5. Droga na stadion 54
6. Ustawki 56
7. Zadyma – istota kibicowania? 56
8. Heysel – dzień, w którym umarł futbol 59
Rozdział IV
WULGARYZMY 63
1. Wulgaryzmy 63
2. Pojęcie przekleństwa i wulgaryzmu 66
3. Powody używania wulgaryzmów 68
a) Gdy trzeba rozładować napięcie 71
b) Gdy boli jak cholera 72
c) Gdy brakuje słów 72
d) Gdy ważna jest licentia poetica 74
e) Gdy trzeba zademonstrować siłę 80
f) Gdy chce się być trendy… 81
4. Regulacje prawne dotyczące wulgaryzmów 81
5. Wytrzymałość kibica 83
Rozdział V
DEFINICJE SŁOWNIKOWE NIEKTÓRYCH WYRAŻEŃ UŻYWANYCH NAJCZĘŚCIEJ PRZEZ KIBICÓW PIŁKARSKICH 85
Rozdział VI
POEZJA KIBICA 89
1. Schemat komunikacji językowej 89
2. Funkcje tekstów językowych 94
a) Funkcja informatywna 94
b) Funkcja ekspresywna 94
c) Funkcja impresywna 94
d) Funkcja fatyczna 94
e) Funkcja poetycka 95
3. Rola wulgaryzmów w języku kibiców piłkarskich 95
4. Recepta na wulgaryzmy? 97
5. Curva forever? 98
ZAKOŃCZENIE 100
Aneks 102
ZESTAWIENIE TEKSTÓW SKANDOWANYCH PRZEZ KIBICÓW PODCZAS ROZGRYWEK PIŁKARSKICH 102
• ARKA GDYNIA 102
• CRACOVIA 103
• GKS KATOWICE 103
• GÓRNIK ZABRZE 103
• JAGIELLONIA BIAŁYSTOK 103
• KORONA KIELCE 103
• LECH POZNAŃ 104
• LECHIA GDAŃSK 104
• LEGIA WARSZAWA 104
• ŁKS ŁÓDŹ 106
• MOTOR LUBLIN 107
• ODRA OPOLE 107
• PIAST GLIWICE 107
• POGOŃ SZCZECIN 107
• POLONIA WARSZAWA 107
• RAKÓW CZĘSTOCHOWA 107
• RUCH CHORZÓW 108
• ŚLĄSK WROCŁAW 108
• WIDZEW ŁÓDŹ 108
• WISŁA KRAKÓW 109
• ZESTAWIENIE TEMATYCZNE: 111
• POLICJA 111
• PZPN 112
• SĘDZIA 112
Bibliografia 113
Literatura /monografie, artykuły/ 113
Strony internetowe 117
Akty prawne, ustawy 118

Ze wstępu:
Filozofowie nazywali sport zadziwiającym zjawiskiem XX wieku, a o piłce nożnej mówią, że jest jego fenomenem. Jednak z pewnością ani filozofom, ani całym rzeszom psychologów i socjologów nie śniło się, że na fundamencie zjawiska „futbol” powstanie zjawisko „kibice”, a nawet – „kibole”. Problem dużo bardziej złożony, wielowymiarowy i – co tu dużo kryć – bardziej kolorowy niż szara i bezbarwna niekiedy piłka nożna, zwłaszcza w krajowym wydaniu.
Książka jest zapisem haseł usłyszanych przez autorkę na stadionach i wyczytanych na murach podczas jej pracy dziennikarza sportowego w latach 90-tych. Jest również nieśmiałą próbą analizy zjawiska kibiców jako subkultury wyrosłej w oparciu o psychologię tłumu, subkultury posiadającej swoją gwarę, opartą – niestety – w większości o wulgaryzmy. Czasami rzucane, ot tak, ekspresyjnie i w sposób niezorganizowany, ale czasami ubrany w rymy, rytmy, strofy i… wiersze.
I choć Artur Andrus podjął swego czasu nieśmiałą próbę zmiany języka na stadionach piłkarskich, to ani jemu, ani jemu podobnym sukcesów nie należy chyba wróżyć. Czyżby zatem kibic bez wulgaryzmów był jak Egipt bez piramid, raj bez Ewy, a Paryż bez wieży Eiffla?…
Pozycja przeznaczona jest dla… wszystkich pełnoletnich (oczywiście, wyłącznie ze względu na wulgaryzmy!) czytelników. Powinna zadowolić zarówno kibiców sportowych, miłośników publikacji socjologicznych, jak i językoznawców. W końcu na piłce nożnej zna się w Polsce każdy!

Summary
Vulgarisms of Polish football fans – Poles, roll the ball! And fuck it all!/Poland, good luck! Don’t give a fuck!
Philosophers called sport an amazing phenomenon of the 20th century but the biggest of it all was the football. But certainly neither philosophers nor the whole multitudes of psychologists and sociologists, couldn’t dream that on the foundation of the football phenomenon will up rise a football fan phenomenon or rather football hooligan. This phenomenon is much more complex, multivariate and unfortunately, much more colourful and exciting than the grey and sometimes boring football especially its national edition.
The book is a compendium of some passwords overheard by the author on the stadiums and read on the walls, during her work as sports journalist in the 90’s. It is also a timid attempt of an analysis of the football hooligan phenomenon as a subculture that grew based on the psychology of the crowd, a subculture that owns his jargon, unfortunately based mainly on vulgarisms. Sometimes interposed just like that, expressively and in a disorganized manner, but sometimes dressed in rhymes, rhythms, verses and lines. And although Artur Andrus has recently timidly attempted to change the language in football stadiums, neither he nor other people like him should not be successful in this matter. Could it be that a football fan without profanity would be like Egypt without the pyramids, the Eden without Eve or Paris without the Eiffel tour?
This book is intended for all adults (of course, only because of the vulgarisms). It should satisfy both sports fans, fancier of sociological publications and linguists. In the end everybody in Poland is familiar with football.

Słowo od Autorki: „Sport to moje życie”
Sport to moje życie. Zawdzięczam je mojej Mamie. Dosłownie i w przenośni. Choć niemal urodziłam się na boisku do siatkówki, bo Mama była trenerem szkolnej drużyny, to w naszym domu uprawiało się i oglądało wszystko, co było dostępne. To pierwsze okazało się nawet łatwiejsze, więc jako czterolatka umiałam pływać, a jako siedmiolatka – jeździć na nartach. Tę drugą ewentualność ograniczało istnienie dwóch programów telewizyjnych na czarno-białym telewizorze BERYL. Takie to były czasy.
Kiedy w 1976 roku nasi siatkarze zdobywali złoty medal olimpijski, miałam 5 lat. Ze względu na różnicę czasu mecz transmitowano w nocy i oczywiście nie mogłam go oglądać, ale opowieści o nim słyszałam tyle razy, że naprawdę mam wrażenie, jakbym go wtedy rzeczywiście widziała. Za to zupełnie świadomie oglądałam już cztery lata później transmisję z Igrzysk Olimpijskich w Moskwie i słynny gest Kozakiewicza.
Piłka nożna pojawiła się w moim życiu dość naturalnie. Zwłaszcza że wtedy jeszcze odnosiliśmy w niej sukcesy! Zamiast fotosów aktorek i piosenkarzy miałam na słomianej makatce nad łóżkiem wycięte z tygodnika „Sportowiec” zdjęcia Włodzimierza Smolarka. Takie to były czasy.
Pierwszym turniejem piłkarskim, który w całości obejrzałam w telewizji, był Mundial w Hiszpanii w 1982 roku. Do dziś potrafię wyrecytować z pamięci cały skład naszej reprezentacji z numerami na koszulkach: 1 – Józef Młynarczyk, 2 – Marek Dziuba, 3 – Janusz Kupcewicz… i tak dalej. Mama przynosiła ze szkoły „Przegląd Sportowy”, a ja wycinałam z niego wszystkie zdjęcia, przepisywałam tabele i robiłam dziennik. Już po mistrzostwach coś podobnego ukazało się w druku pod tytułem „Mundialowy dziennik Antoniego Piechniczka”. Ten mój wcale nie był dużo gorszy…
Moja Mama miała teorię, że naszym piłkarzom lepiej idzie, kiedy Ona jest w kuchni i nie ogląda meczu. Jednak podczas tamtego Mundialu w Hiszpanii nie mogła usiedzieć nawet w kuchni, więc brała ledwie wypełniony kosz na śmieci (wtedy jeszcze nie było worków) i szła je wyrzucić. Wydawało Jej się, że wtedy nie usłyszy komentatorów i nie będzie wiedziała, co dzieje się na boisku. Nic bardziej mylnego. Był czerwiec, letnie wieczory. A na naszym osiedlu we wszystkich mieszkaniach pootwierano okna. Krzyk ludzi i głos Jana Ciszewskiego odbijał się echem między blokami. Dzisiaj rozumiem moją Mamę, też czasami przełączam telewizor na inny kanał w obawie przed zawałem serca. Mój dwudziestoletni obecnie siostrzeniec Piotrek śmieje się ze mnie, że najlepiej ogląda mi się te mecze, których wynik już znam (i jest oczywiście korzystny), ale gdyby miał to szczęście poznać moją Mamę, a swoją Babcię, wiedziałby, że to rodzinne.
Zarówno w szkole podstawowej, jak i w liceum wszyscy wiedzieli, że jestem maniakiem sportu. Kiedy w 1986 roku podczas Mundialu w Meksyku przychodziłam nieprzytomna do szkoły, bo mecze rozgrywane były o północy naszego czasu, nauczyciele dawali mi taryfę ulgową i nie wzywali do odpowiedzi. Moje koleżanki natychmiast wpadły na pomysł, żeby również używać takiej wymówki, ale padały na pierwszym pytaniu dotyczącym przebiegu meczu. Mnie nikt nie podejrzewał o udawanie. Kiedy w klasie maturalnej większość moich rówieśników miała mgliste pojęcie o tym, co chciałaby w przyszłości robić i wybór studiów traktowała raczej jako przypadkowy, z opcją „potem się zobaczy”, ja dokładnie wiedziałam, jaki jest plan – chciałam być dziennikarzem sportowym. Wtedy jeszcze nie było na UAM w Poznaniu kierunku dziennikarstwo, tylko specjalizacja na Wydziale Nauk Politycznych. Wybrałam zatem filologię polską, choć już w czasie studiów dowiedziałam się, że większość kolegów z mojej pierwszej redakcji, tygodnika „Poznaniak”, studiowała na innych kierunkach. I że studia dziennikarskie wcale nie gwarantują bycia dziennikarzem. Bo pisać się umie albo nie.
Od drugiego roku studiów pracowałam w gazecie. Wcześniej nie było w niej działu sportowego, tylko incydentalne teksty o tematyce sportowej. Kiedy podczas pierwszej rozmowy naczelny zapytał, o czym chciałabym pisać, to odpowiedziałam, że mogę o wszystkim, ale jeśli mam wybór, to oczywiście o sporcie. Mój pierwszy w życiu reportaż o zielonogórskim biznesmenie Zbigniewie Morawskim, który przejął żużlową drużynę Falubazu i już w pierwszym sezonie zrobił z nich mistrzów kraju, trafił na okładkę. Dostałam etat, a w „Poznaniaku” pojawiła się stała rubryka sportowa. Musiałam jedynie obiecać, że moje studia nigdy nie będą kolidowały z pracą. Naczelny traktował mnie, jak każdego innego dziennikarza, ale nie chciał słyszeć o moich kolokwiach, sesjach i egzaminach. I nie usłyszał.
Wstyd się przyznać, ale nie pamiętam, kiedy pierwszy raz poszłam na pierwszoligowy mecz piłkarski. Na pewno było to już na studiach, bo wcześniej oglądałam jedynie trzecioligowe zmagania Pogoni Świebodzin. Ale ponieważ nasza redakcja mieściła się dokładnie naprzeciwko stadionu Lecha, więc prawdopodobnie było to w Poznaniu. Chodziłam na mecze prywatnie i służbowo. Jeździłam po całej Polsce na mecze ligowe, pucharowe i międzynarodowe. Pisałam reportaże, robiłam wywiady i… zbierałam materiały do pracy magisterskiej. Bo już wtedy wiedziałam, jaki mam na nią pomysł. Na pierwszym seminarium magisterskim profesor Bogdan Walczak pytając kolejnych studentów, o czym chcieliby pisać, słyszał najczęściej, że jeszcze nie wiedzą i czekają na sugestie. Kiedy przyszła moja kolej wyrecytowałam jednym tchem, że moja praca magisterska będzie o języku kibiców piłkarskich, że rozpocznie się cytatem z „Wojny futbolowej” Ryszarda Kapuścińskiego, że w poszczególnych rozdziałach znajdzie się to i to, że będzie zawierała słownik i zebrane przez lata przyśpiewki. Trochę się bałam, że nie zatwierdzi tych wulgaryzmów, ale kiwnął głową i powiedział, że nie muszę przychodzić na seminarium i że spotkamy się na obronie.
Jeździłam więc dalej po stadionach i zbierałam materiał. Miałam dyktafon (w tamtych czasach na zwykłe kasety magnetofonowe), ale nie był najwyższej jakości, więc na wszelki wypadek zapisywałam wszystko w specjalnym zeszycie. Czasami nie mogłam go wyjąć, bo albo było za ciasno w wypchanym po dach specjalnym pociągu, który wiózł kibiców na mecz, albo po prostu bałam się reakcji szalikowców, więc starałam się zapamiętać jak najwięcej. Spisywałam też hasła z murów, bram stadionów, przejść podziemnych i transparentów. Przydać mogło się wszystko. Umawiałam się też na wywiady z przywódcami kibiców. To dopiero było wyzwanie. Słuchałam, jak mówią: „Inni wierzą w Boga, ja wierzę w Lecha”, jak świecą im się oczy, gdy opowiadają o kolejnych zadymach, oczywiście, w imię miłości do ukochanej drużyny. Zrobiłam z tego duży reportaż z cytatami z ich opowieści. Podpadłam. Już po ukazaniu się artykułu usłyszałam, że nie tego się spodziewali, że chcieli, żeby to był wywiad, taki jak ze Zbigniewem Bońkiem i że będzie dla mnie lepiej, jak nie pokażę się więcej na stadionie przy ulicy Bułgarskiej (stadion Lecha).
Finałowy mecz turnieju olimpijskiego w 1992 roku w Barcelonie oglądałam w domu Marzeny Brzęczek, żony Jerzego Brzęczka, kapitana naszej reprezentacji. To miał być reportaż o tym, jak bliscy piłkarzy przeżywają ich mecze. Marzena była wtedy w zaawansowanej ciąży; dziś, kiedy to sobie przypominam, nie mogę się nadziwić, jak dawała radę i co czuła, gdy jej mąż leżał na murawie. Zamiast oglądać mecz i pisać reportaż martwiłam się o to, by kobieta zdrowo i bezpiecznie dotrwała do ostatniego gwizdka.
Często słyszałam zarzuty, że po co ja się pcham na te stadiony. Że po pierwsze to niebezpieczne, a po drugie – przecież w telewizji widać znacznie lepiej. Jedno i drugie bywa prawdą, ale to nie to samo. Widziałam stadionowe zadymy i uliczne walki kibiców. Byłam na stadionie w Chorzowie, kiedy zginął człowiek i na stadionie w Warszawie, kiedy runęło ogrodzenie, polała się krew, a na boisko wkroczyła policja konna i armatki wodne. Nie wiem, czy dziś miałabym tyle odwagi, choć jednak – mimo wszystko – uważam, że współczesne stadiony są bezpieczniejsze, ale wtedy w ogóle o tym nie myślałam. Takie to były czasy.
Ile razy nie chciało mi się jechać na mecz, zwłaszcza gdy musiałam wstawać w środku nocy. Tak było w przypadku wszystkich meczów na Śląsku. Pociąg z Poznania był o 5.55 i przyjeżdżał do Katowic około godziny 11.00. Nie można było jechać później, bo do 12.00 należało odebrać akredytację w biurze prasowym. A mecz rozpoczynał się o 20.00. Snuliśmy się więc z fotoreporterem po Katowicach, czasami szliśmy do kina, czasami siedzieliśmy na dworcu (przypominam, że były to wczesne lata 90-te, bez Internetu, Empiku i setek innych przytulnych miejsc). Potem jechaliśmy do Zabrza specjalnym pociągiem dla kibiców – bez otwierających się okien, najczęściej bez siedzeń, za to z tłumem podchmielonych kiboli albo szliśmy z nimi piechotą, otoczeni kordonem policji, bo fotoreporter musiał przecież zrobić zdjęcia. Byłam niewyspana, bolała mnie głowa, sama siebie pytałam, co ja tu robię. Ale kiedy przekraczałam bramy stadionu, słyszałam szmer trybun, trąbki, gwizdki, piszczałki – mijało wszystko. I to ja pytałam, jak można zamienić tę atmosferę na transmisję w telewizji.
Piłka nożna to męski sport, niezależnie od tego, jak grają Brazylijki i ile kobiet przychodzi na mecze. Na konferencjach prasowych zwykle bywali sami mężczyźni: dziennikarze, operatorzy, fotoreporterzy, stewardzi, ekipy techniczne i organizatorzy. Dlatego w tamtych czasach najczęściej rozpoczynały się one słowami: „Witam panów na dzisiejszej konferencji”. Długo trwało zanim moja twarz opatrzyła się organizatorom konferencji na tyle, że mówili: „Witam panów… o przepraszam… witam panią redaktor i panów na dzisiejszej konferencji”.
Materiał wyjściowy do pracy magisterskiej zebrałam w trzy lata. Najpierw planowałam, by zawrzeć w nim wszystkie przyśpiewki i okrzyki, ale potem zdecydowałam się na wyselekcjonowanie tylko tych, które mają formę wierszowaną, czyli poetycką. Wydawało mi się, że sam okrzyk „sędzia chuj”, choć może statystycznie najczęstszy na naszych stadionach, jednak pod względem naukowym nie rozwija szczególnie mojej pracy. Analizowałam zatem tylko te „utwory”, które miały rymy, rytmy i wersy. Trochę żałowałam, że nie można było mojej pracy uzupełnić o materiały dźwiękowe, bo na pewno by ją to uatrakcyjniło, ale takie to były czasy.
Moja praca, mimo że tak naprawdę gotowa na długo zanim zaczęłam ją pisać, nie powstała na piątym roku studiów. Nie powstała też w roku następnym. Odejście mojej Mamy zburzyło wszystkie kalendarze, zawodowy i prywatny, ale to właśnie pamięć o Niej sprawiła, że wreszcie zaczęłam pisać, choć przecież nikt w redakcji nie wymagał ode mnie dyplomu. Byłam członkiem zespołu, ze stałą umową o pracę, ukończenie studiów zawodowo nie dawało mi nic, poza prawem do dłuższego urlopu, który i tak od lat miałam niewykorzystany. Praca powstała w ostatniej możliwej chwili, zgodnie z wymogami uczelni, inaczej musiałabym chyba powtarzać piąty rok. Ale względnie łatwo pisało się coś, co od wielu miesięcy i tak było już poukładane w głowie.
Nie od razu miałam pomysł, żeby ją wydać. Długo dojrzewałam do tej decyzji. A poza tym – niestety – ciągle było i jest ją o co uzupełniać.
Dziś moja podstawowa działalność zawodowa nie wiąże się ze sportem, choć ciągle nie zrezygnowałam z dziennikarstwa i w wolnych chwilach piszę o sporcie. Ale nie przestałam chodzić na mecze, więcej – zaczęłam nawet jeździć na nie za granicę. Jestem trochę „uzależniona” od bezpośrednich transmisji, jeśli czegoś nie mogę obejrzeć w telewizji, szukam tego w Internecie, ale nadal uważam, że tylko trybuny na stadionie dają prawdziwe emocje. Nawet wtedy, gdy wyraża się je głównie za pośrednictwem wulgaryzmów.
Pamięci mojej Mamy…
Agnieszka Dokowicz