Oto on /poniżej/. Nie może być lepszej zachęty do sięgnięcia po tę powieść niż słowa pana Mateusza.

Autor: Mateusz Data: 27.12.2020 18:54 Ocena: 5,0

• Jak obecnie wygląda sytuacja pandemiczna? Czy można powiedzieć o opanowaniu wirusa i pandemii?

Globalnie nadal mamy pandemię, która w tej chwili najbardziej widoczna jest w krajach azjatyckich, Indiach. W Polsce i Europie po wiosennej fali zachorowań obserwujemy systematyczny spadek zachorowań, jednak czy jest to już ogon epidemii, czy jeszcze będą kolejne wzrosty, fale, trudno powiedzieć. Należy przewidywać wzrost po wakacjach, ale mam nadzieję, że nie w takiej skali jak to było w ubiegłym roku.

• Jakie muszą zaistnieć warunki, by pandemia rzeczywiście została opanowana tak jak inne choroby typu ospa czy choroba Heinego-Medina, szalejącego w latach 60-tych? Sama pamiętam sporo dzieci w szkole, do której chodziłam, po tej właśnie chorobie. A teraz już jej nie ma. Czy i tak się uda z COVID-em?

Uda się, jeśli wszyscy włączą się w tę walkę. Szczepienia polio były systematycznie prowadzone we wszystkich krajach i mamy niemal pełną eradykację. Jednak polio dotyczy tylko ludzi i skuteczne szczepienie z zatrzymujące transmisje, pozwala wyeliminować wirusa, podobnie jak to się stało z ospą prawdziwą. SARS-COV 2 niestety ma rezerwuar zwierzęcy i eliminacja ze środowiska nie jest możliwa. Jednak możliwe jest uodpornienie na transmitowane obecnie warianty. Jak będzie w przyszłości, jest kilka możliwości, ale w każdej najważniejszą rolę odgrywają szczepienia.

• Ostatnio sporo mówi się o możliwej czwartej fali, i to już wczesną jesienią, to realna groźba?

Jest wynik prowadzonych analiz, wiele przesłanek wskazuje, że taka fala jest prawdopodobna. Zależy to od przygotowania się poprzez szczepienia, a także możliwość rozprzestrzeniania się nowych wariantów, które mogą stać się zagrożeniem, szczególnie w grupach osób nieszczepionych, które będą pozwalały na ich dalszą transmisję.

• Gnębił nas wariant brytyjski, a teraz wielu się obawia wariantu indyjskiego – jest faktycznie taki zabójczy, niosący tak poważne konsekwencje i powikłania dla ozdrowieńców? I czy te dotychczasowe szczepionki działają na tego wirusa?

Obecnie stosowane tak, chociaż mniej w przypadku wariantu południowoafrykańskiego i indyjskiego (tego już poznanego i tego, który dostał się do Europy). W Indiach rozpoznaje się kolejne warianty, równie niebezpieczne.

• Przez media przetoczyły się ostatnio złowieszcze przepowiednie jasnowidza Jackowskiego, który prorokuje właśnie czwartą fale pandemii z odmianą indyjską, której jednym ze skutków jest tzw. czarny grzyb. Mukormykoza, zwana również „czarnym grzybem”, jest wywoływana przez grupę pleśni mucormycetes i, jak donoszą media, połowa pacjentów zainfekowanych umiera, a reszta zmaga się z poważnymi skutkami. I właśnie jasnowidz twierdzi, że tak się stanie wczesną jesienią także w Polsce, a ludzie masowo będą tracić zainfekowane gałki oczne, bo tak ma skutkować nowa odmiana i jej powikłania. Aż strach się bać… Ale co na to medycyna? Czy to realne zagrożenie?

Mukormykoza jest grzybicą która rzeczywiście w Indiach jest obserwowana u osób chorych na COVID. Ale dotyczy ludzi tez wyniszczonych osłabionych, znajduje się w środowisku, więc w Indiach są dogodne warunki do rozwoju tej choroby. Nie jest to jednak zjawisko masowe, ale obserwuje się zwiększoną częstość, rozpoznawanej w tamtych regionach grzybicy, u chorych leczonych z powodu COVID dużymi dawkami glikokortykosterydów. A dla nas jeszcze jeden argument, żeby się szczepić i nie pozwolić na rozprzestrzenianie się kolejnych wariantów.

• Czy naprawdę tej katastrofy zdrowotnej jesteśmy w stanie uniknąć szczepiąc się? Jeśli tak, to dlaczego tego nie robimy? Część społeczeństwa wprawdzie już przyjęła szczepionki, ale właśnie chodzi o tę kluczową część, która nie chce…

Jest grupa sceptyków przeciwników i pewnie tych trudno przekonać. Ale jest grupa niezdecydowanych, zastanawiających się i o tych warto zawalczyć. Czasem powód zwlekania ze szczepieniem bywa błahy, jest to lęk o własne zdrowie z powodu jakiegoś incydentu w przeszłości, obawa ze współistniejące choroby mogą być przeciwskazaniem i często rozmowa z lekarzem pozwala te wątpliwości rozwiać. Problem to brak czasu na takie rozmowy, naszego i lekarzy.

• Tak wielu ludzi wciąż nie wierzy w pandemię, w istnienie koronawirusa jako takiego nawet… A mamy przecież powszechną edukację w szkołach, mikroskopy… Jak to więc możliwe? Dlaczego istnienie wirusa mierzy się miarą wiary, nie wiedzy? To by wskazywało na beznadziejnie niski poziom edukacji szkolnej, gonienie programów, a nie przekazywanie realnej wiedzy, która pomaga zrozumieć ten świat i sobie z nim radzić…

Na pewno podatny grunt na różne teorie, spiski, fake-newsy to osoby bez przygotowania w postaci wiedzy choćby na poziomie maturalnym, brak zaufania do autorytetów, takie postawy często można spotkać u ludzi niewykształconych, chociaż ta grupa często wykazuje się zdrowym rozsądkiem. Wydaje mi się, że gorsza jest wiedza niepełna, powierzchowna, i tu rzeczywiście przyczyn można upatrywać w niedostatkach sytemu edukacyjnego, zalewie nadmiaru informacji, z których trudno odsiać te prawdziwe i fake-newsy. Poczucie lęku może zwiększać podatność na informacje, które tłumaczą te postawy lękowe – ktoś jest winien, ktoś nas straszy, ktoś ma w tym jakieś cele. Chociaż w przypadku zagrożeniem gorączką krwotoczną wywołaną wirusem EBOLA, nikt takich kwestii nie podnosił.

• Ludzie też nie wytrzymują psychicznie warunków pandemii i związanych z tym obostrzeń. Nie wytrzymują presji sytuacji, za wszelką cenę chcieliby normalności… Ale też wielu obawia, że już nigdy nie będzie normalnie… Laboratoria medyczne całego świata wciąż przeprowadzają badania na zwierzętach, badają nowe wirusy i bakterie, w każdej chwili coś może się „wymknąć” spod kontroli… Gdzieś w tyle głowy czai się strach… A funkcjonowanie w warunkach przedłużającego się zagrożenia nie służy zdrowiu psychicznemu.

To prawda, ale zmieniają się warunki życia, żyjemy coraz bardziej odizolowani od natury, w dużych populacjach, spożywamy duże ilości antybiotyków, żywność produkuje się na skalę przemysłową, wkraczamy w tereny kiedyś niedostępne dla człowieka z możliwością kontaktu z wirusami zwierzęcymi, więc te zagrożenia są, a laboratoria są potrzebne.

• A czy już wiadomo, skąd tak naprawdę wziął się koronawirus? Chińskie laboratoria medyczne w WuHan odmówiły przekazania pełnej dokumentacji komisji z WHO, która badała sprawę, a szef WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus powiedział, że nie można wykluczyć żadnej hipotezy dotyczącej przyczyn wybuchu pandemii. czyli tej, dotyczącej wydostania się zmutowanego wirusa z laboratorium – też nie.

Nie można wykluczyć, ale to nie laboratorium stworzyło wirusa, istnieje on realnie w świecie zwierzęcym, podobnie jak SARS, MERS, EBOLA, i mnóstwo jego bliskich i dalszych kuzynów w koloniach nietoperzy. To jest bardzo fascynujące zjawisko dla biologów. Kolonie nietoperzy liczą mnóstwo osobników, z krążącymi wśród nich wirusami, ale same nie chorują. Badania nad układem immunologicznym nietoperzy może pomóc nam wyciągnąć jakieś wskazówki, dowiedzieć się, jakie czynniki powodują, że nie rozwija się choroba.

Tymczasem pozostaje nam się szczepić i wierzyć w naukę, rzetelną wiedzę. Polecam stronę internetową Nauka Przeciw Pandemii, gdzie można znaleźć odpowiedz na wiele pytań wyjaśnionych w przez ekspertów, przystępnym językiem, z podaniem źródeł naukowych.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Paulina M. Wiśniewska

Czytaj także:

https://wydawnictwo-silvarerum.eu/produkt/zycie-w-cieniu-pandemii-aspekty-medyczne-etyczne-i-spoleczne/

Na zdjęciu: prof. J. Zajkowska

Od kiedy piastuje Pan stanowisko dyrektora Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Adama Asnyka w Kaliszu?

Od 2 marca 2020 roku. Oczywiście w drodze konkursu, ale troszkę w aurze skandalu, bo po roku pracy zostawiłem stanowisko wicedyrektora w Centrum Kultury i Sztuki w Koninie. Było mi tam cudownie, ale bałem się, że codzienne dojazdy (w sumie 120 km) mnie zabiją. A już na pewno zrujnują moje szczęśliwe życie prywatne.

Z jakimi planami obejmował Pan tę funkcję? Co chciał Pan zmienić, a co zostawić?

Znałem działalność biblioteki kaliskiej dość dobrze, bowiem przez ćwierćwiecze byłem multimedialnym dziennikarzem, i to skupionym jedynie na kulturalnych wydarzeniach Kalisza. Odwiedzałem z mikrofonem lub kamerą nawet najmniejsze filie. W swój program wpisałem pełen szacunek dla dotychczasowych osiągnięć, ale położyłem większy nacisk na organizację imprez kulturalnych, to znaczy spotkań, koncertów, wystaw, warsztatów, ale takich, dla których książka jest punktem wyjścia. Moja propozycja nie wynikała z ogólnopolskiej tendencji do wzbogacania oferty bibliotek, ale raczej ze świadomości, że Kalisz od wielu lat nie ma Miejskiego Ośrodka Kultury i z przekonania, że – dopóki taka instytucja znowu nie powstanie – biblioteka, choćby po części, taką funkcję winna pełnić. Sporo miejsca poświęciłem remontom, rozbudowie, transformacji funkcjonalnej… Przez ostatnie dwie dekady pojawiło się kilka pomysłów, bardzo konkretnych, dotyczących adaptacji pięknych zabytków albo budowy nowego, nowoczesnego obiektu, ale… Ale na razie cieszę się, że mamy Bibliotekę Główną i dziesięć kameralnych filii, co ma sporo zalet. Tylko osiedla wyrosłe w ostatnich latach mogą narzekać, że nie mają swojej biblioteki, ale pozostałe dzielnice mają swoje ulubione filie, swoje ukochane bibliotekarki, chętnie odwiedzane wypożyczalnie i czytelnie.

Istotnym założeniem mojego planu było nie tylko rozwinięcie cyfrowego księgozbioru, ale przede wszystkim rozbudzenie wśród czytelników potrzeby korzystania z e-booków i audiobooków. Wciąż pokutuje przeświadczenie: „to nie dla mnie”, „jestem wzrokowcem”, „uwielbiam zapach i szelest papieru”… Dobrze, ale ile jest sytuacji, kiedy nie tylko możemy, a wręcz musimy zastąpić papierową książkę. Bolą mnie oczy albo nie stać mnie na nowe okulary, mam czas tylko podczas gotowania albo jazdy samochodem, uwielbiam czytać na plaży, ale mam upaprane olejkiem do opalania ręce i zbyt duży szacunek do książek. Ba: jadę za granicę i nie mogę do walizki włożyć dziesięciu książek, ale czytnik czy tablet na pewno zmieszczę, itd.

I nagle – pandemia… Jak się to przełożyło na funkcjonowanie biblioteki?

To było ‘nagle’ do potęgi, bo ogłoszono pierwszy lockdown w zasadzie po tygodniu mojego funkcjonowania. Dobrze, że Dzień Kobiet skłonił mnie do nieodkładania wizyt we wszystkich filiach, bo mógłbym nie poznać wszystkich pracowników przed zamknięciem. Trzeba wiedzieć, że niestety dyrekcja i administracja działają w oddzielnym budynku i nie są połączone choćby z Biblioteką Główną.

Szok pandemiczny trwał jedynie kilka godzin. Mogę powiedzieć, że już drugiego dnia mieliśmy kilka rozwiązań na ratowanie sytuacji. Przede wszystkim skupiłem się na różnorodnej w formie promocji e-booków i audiobooków. Wielu czytelników z powodu pandemii pokonało wcześniejszy opór przed sięganiem po cyfrowe książki. Już w pierwszym miesiącu wypożyczanie e-booków wzrosło ponad dwudziestokrotnie. Starałem się równolegle prowadzić prace za zamkniętymi drzwiami i w Internecie. Ja wiem, wiedzą bibliotekarze, a Pani z pewnością się domyśla, z jaką ilością pracy wiąże się „obsługa” księgozbioru. Większość myśli jednak, że to najlepsza robota pod słońcem, w ramach której od czasu do czasu podaje się książkę jakiemuś zbłąkanemu czytelnikowi. Jeśli czytelnicy nie zostają wpuszczeni do środka, to można już tylko pić herbatę i stawiać pasjanse. Ludzie nie wiedzą, że książki muszą zostać wprowadzone do elektronicznego katalogu wraz z ogromną ilością danych, że każdy ruch takiej książki jest przez system odnotowywany, że ludzie książki niszczą, a nie ma już introligatorów, że czytelników – wbrew obiegowym opiniom – jest sporo i wciąż przybywa, że bibliotekarze przez cały dzień udzielają setek informacji przez telefony i maile, że robią tak zwane kwerendy dla naukowców, regionalistów czy studentów, że nikły procent korzystających wie, jaką książkę chce wypożyczyć, a większość zdaje się na poradę bibliotekarza. Tak, zdanie „pani Krysiu, pani wie, co ja lubię” słyszy się najczęściej, a wypowiadają je tysiące użytkowników. Mówię o tym, bo z radością zamknąłbym się z bibliotekarzami i zrobił wszystko to, na co na co dzień nie ma czasu. Priorytet to „oczyszczenie” księgozbioru. Jestem zwolennikiem teorii, że biblioteka ma jak najlepiej służyć ludziom, a nie być jedynie magazynem jak największej ilości książek. Nie łudźmy się, jeśli po daną książkę nie sięgnął nikt od 15 lat, to przez kolejne 15 także nikt o nią nie zapyta. Owszem, egzemplarz obowiązkowy musi być, ale dziesięć – niekoniecznie. Ponadto mówię o pozycjach kiedyś gromadzonych z powodów na przykład ideologicznych albo o poradnikach, które potrzebne były przez krótki czas, np. do nauki systemu komputerowego, którego teraz już się nie stosuje, itd. Dodajmy do tego remonty, których potrzebuje 70-80% placówek naszej biblioteki czy po prostu generalne porządki, a zabraknie i tak czasu na realizację najważniejszych, naprawdę niezbędnych, działań. Jednak wciąż towarzyszyły mi obawy, że – po pierwsze – nikt nie uwierzy, że bibliotekarze ciężko pracują, mimo zamknięcia instytucji i przyjdzie na przykład nakaz okrojenia ich skromnych pensji, że – po drugie – stracimy kontakt z czytelnikami, że oni pozbędą się nawyku odwiedzania biblioteki, że – po trzecie – w ramach gigantycznego ogólnokrajowego, pandemicznego oszczędzania ktoś zacznie się zastanawiać, czy na pewno potrzebujemy tyle bibliotek i tylu ich pracowników. Nie pozwoliłem, aby lęk mnie dławił i wymyślałem rozmaite formy pokazywania, że nie tylko jesteśmy i pracujemy, ale także znakomicie dostosowujemy się do tej trudnej sytuacji i – co jeszcze ważniejsze – niesiemy wam, czytelnikom, otuchę.

Jeszcze jednym niełatwym zadaniem było – zaraz po zamknięciu – przystosowanie 12 placówek kaliskiej biblioteki do pracy w reżimie sanitarnym. Po pierwsze, to trudna decyzja, aby z niewielkiego budżetu wydać pieniądze na taką ilość zabezpieczeń (czy to niezbędne? ile czasu posłuży?), a po drugie – może już nie pamiętamy – wyzwaniem było w ogóle znaleźć płyty pleksi w przyzwoitej cenie. Na ochronne maski sami kupiliśmy materiał w hurtowni, a gumkę wybłagaliśmy u znajomej w pasmanterii, bo też się skończyła. Dla całej 50-osobowej załogi, a potem także dla naszych emerytów (również około pięćdziesięciu) maseczki ochronne uszyła jedna z pań sprzątających. Te dodatkowe talenty pracowników okazały się szczególnie cenne przez ten cały rok. Kilka miesięcy zabrało nam również przystosowanie biblioteki do nowoczesnej komunikacji. Owszem, we wszystkich filiach są komputery, ale w większości stacjonarne, niewyposażone w mikrofony czy kamerki, a ja obiecałem „na dzień dobry” kierowniczkom, że będziemy się często spotykać i rozmawiać. Platformy komunikacyjne były darmowe np. dla szkół, ale dla nas już nie albo stwarzały możliwość rozmowy jedynie kilku osobom. Początkowo realizowałem 3-4 spotkania pod rząd, z tymi samymi tematami i pytaniami, aby porozmawiać ze wszystkimi kierownikami. A zatem znów trzeba było zapłacić. Pomysłów na materiały do Internetu miałem tysiące, wszak 13 lat spędziłem w radiu, a drugie tyle w telewizji, i w ogóle piszę doktorat z mediów cyfrowych, ale przecież nie każdy bibliotekarz ma nowy model smartfona bądź wie, jak wykorzystać funkcje audio i wideo, a jeszcze potem jak ma parę elementów połączyć w atrakcyjną całość. Doba niestety miała tylko 24 godziny, a weekendy trwały chwilę… Ale krok po kroku… Sukcesywnie dokupowaliśmy drobny sprzęt i razem uczyliśmy się, jak nagrywać, jak montować, jak wciąż podnosić jakość tych internetowych produkcji. I tak stworzyła się już dość liczna grupa produkcyjna.

Pandemia zepsuła plany tak wielu placówek kulturalnooświatowych, że aż się wierzyć nie chce, że Panu się udało. Biblioteka tętni życiem. Wprawdzie bardziej wirtualnym, ale każde wydarzenie kulturalne jest teraz na wagę złota. Czy to trudne, by funkcjonować w świecie Internetu? Jak skłonić czytelników do takiej formy kontaktu?

Biblioteka jest w lepszej sytuacji niż niejeden ośrodek kultury, bo nie musi zarabiać poprzez sprzedaż biletów. Naszym atutem jest raczej bezpłatna oferta dla użytkowników. Poprzedni dyrektor, pan Adam Borowiak, nie zostawił mi na szczęście żadnych zobowiązań w postaci podpisanych wcześniej umów czy kontraktów z artystami. Owszem, w programie działań instytucji jest parę punktów obowiązkowych, takich jak Narodowe Czytanie, Europejskie Dni Dziedzictwa czy Noc Bibliotek, ale formy celebracji mogłem dostosować do warunków pandemicznych.

Rzeczywiście w większej mierze niż planowałem skupiliśmy się na działalności internetowej, ale wykorzystywaliśmy każdą okazję, aby zrobić coś dobrego w realu. Uprościliśmy procedury kontaktu i wypożyczania, aby – jeśli ktoś chce – można było zrezygnować z wizyty w filii w momencie choroby czy nasilenia pandemii. Dzięki wsparciu Miasta Kalisz kupiliśmy dwa rowery i ruszyliśmy z akcją „TOM w DOM”, by dowozić książki osobom, które nie mogą się poruszać. Wprowadziliśmy sporo innowacji w regulaminie, aby czytelnicy mogli wypożyczać więcej książek i nie płacić za ich przetrzymanie. Zaproponowaliśmy akcję „Pupile widziane mile”, aby właściciele zwierząt mogli łączyć spacer z wizytą w bibliotece. Maksymalnie wykorzystujemy wszystkie hole, do których i tak czytelnicy wchodzą, by wypożyczyć książki i właśnie tam pokazujemy nasze wystawy.

Otworzyliśmy się na działania plenerowe. Znakomicie sprawdziła się wystawa Tomasza Brody, wrocławskiego artysty rodem z Kalisza, zatytułowana „Bookface. Księga twarzy pisarzy”, którą mieliśmy pokazać w Bibliotece Głównej i połączyć z autorskim spotkaniem, a w ostatniej chwili zaprezentowaliśmy na metalowych stelażach przed gmachem, w bardzo ruchliwym miejscu, co sprawiło, że odbiór był masowy, zauważalny. Nauczyłem się myśleć dwutorowo, co można zrobić realnie, a co wirtualnie. Artysta obecny był na plenerowym wernisażu, ale dla tych, którzy nie mogli przyjść bądź obawiali się zgromadzeń nawet na świeżym powietrzu, ekspozycja została wyposażona w kod QR, by mogli się przenieść na naszą stronę internetową z pełnym opisem prac, biografią artysty i nagranym wcześniej filmowym wywiadem. Zaraz po skończeniu ekspozycji przy naszym pałacyku stelaże przejęła Filia nr 3 i w centrum miasta pokazała arcyciekawą wystawę „MIĘDZY MOSTAMI. Historyczne weduty Przedmieścia Wrocławskiego”, nowocześnie zaprojektowaną przez bibliotekarza (talent!) Mateusza Halaka.

Wymyśliłem cykl NASZE REWIRY, w ramach którego – we współpracy z Fundacją „Nasza Historia”, która dysponuje bogatym archiwum zdjęć Kalisza i jego mieszkańców – pokazujemy, jak zmieniały się poszczególne dzielnice. Aby zminimalizować koszty, robimy to w formie banerów, które przyczepiamy do płotów. Są one pięknie zaprojektowane przez kierownika Biblioteki Głównej (kolejny talent!), Arkadiusza Błaszczyka i cieszą się ogromnym zainteresowaniem. Także są wyposażone w kody QR i łączą się z pełnym omówieniem w Internecie.

Udało nam się – mimo pandemii – zorganizować pięciodniowe warsztaty z załogami uczniów z pięciu szkół poświęcone gamifikowaniu treści historycznych. W ramach ministerialnego programu „Koalicje dla Niepodległej” stworzyli pod okiem znakomitych wrocławskich edukatorów quest historyczny i aplikację na smartfon pt. „Kaliskie ścieżki w wojnie polsko-bolszewickiej”. I znowu, będzie można z tą aplikacją – jak tylko świat wróci do normalności – zorganizować grę terenową, ale w tej chwili każdy może pobrać darmową aplikację ActionTrack, zeskanować kod na naszej stronie i grać, a nauczyciel przeprowadzić troszkę inną lekcję on-line lub nawet zorganizować wirtualny turniej dla swych uczniów.

Pytała Pani przede wszystkim o działania w Internecie, ale chciałem podkreślić, że one nie są (może nawet nie powinny być) oderwane od tego, czym biblioteka żyje na co dzień. W pierwszym etapie zastanowiłem się, co bibliotekarze potrafią i co w miarę prosty sposób można przenieść do prezentacji on-line. Oczywiście, zajęliśmy się czytaniem i polecaniem książek. A to nie jest takie proste, jak się wydaje, ze względu na prawa autorskie. Ja jednak nie znam sformułowania „nie da się”, więc nawiązaliśmy współpracę z lokalnym wydawnictwem Martel, które nam udostępniło książki dla dzieci, skontaktowaliśmy się z kilkoma innymi w kraju – jedno odmówiło, drugie – nie. Nagraliśmy gotowe, prezentowane wcześniej podczas wizyt małych czytelników w Filii nr 9, teatrzyki kamishibai i powołaliśmy do życia tyleż prosty, co genialny format „Teatrzyk z górnej półki”, w którym kukiełki występują na jednej z bibliotecznych półek. Nagraliśmy mnóstwo tutoriali plastycznych, bo w bibliotece jest co najmniej kilka osób, które wykonują niebanalne zakładki do książek czy ozdoby świąteczne ze wstążek.

Czytają i prezentują bibliotekarze, ale także goście, nie tylko z Kalisza. Do „Czytania z siódemką” zaproszenie przyjęły nie tylko osoby znane w naszym mieście, ale także aktorzy, Piotr Cyrwus i Karol Strasburger. Szukamy form uaktywniających naszych odbiorców, prosząc o zdjęcia i nagrania z odpowiedzią na pytanie, gdzie pojechała książka (w domyśle z Tobą na wakacje) albo jak czytasz (to znaczy w jakiej pozycji czy przestrzeni), itd. Teraz przyjaciele biblioteki, na naszą prośbę, nagrywają filmy z literackimi zagadkami.

Pierwszą poważniejszą, kilkuodcinkową produkcją, przygotowaną specjalnie na zeszłoroczny Tydzień Bibliotek, był videoblog „W białych rękawiczkach”, w którym Monika Sobczak-Waliś, kierownik Działu Zbiorów Specjalnych w oryginalny sposób mówi o najwspanialszych rękopisach i starodrukach zgromadzonych przez MBP w Kaliszu. Ona też, tyleż odważna, co utalentowana, sięgnęła po formę podcastu i powołała do życia „Poranki hrabianki”, w których opowiada z kolei niesamowite historie inkrustowane fragmentami z lokalnej prasy z XIX i początku XX wieku. Zarządzany przez nią dział posiada również ciekawe tzw. dowody życia społecznego. Na bazie gromadzonych druków okazjonalnych tworzy pani Monika cykl wywiadów „Historia z plakatu”, w którym goście wracają pamięcią do wydarzeń uwidocznionych na archiwalnych afiszach.

Michał Hynas, który przed pandemią prowadził Dyskusyjny Klub Książki, dał się namówić na nagrywanie wideobloga „Lektury Michała”. Powstało już ponad 30 odcinków i niedawno pan Michał świętował roczek. O wideoblog poetycki pod hasłem „Krótka piłka” poprosiłem Izabelę Fietkiewicz-Paszek, która jest nie tylko bibliotekarką, ale także poetką i felietonistką. Wcześniej prowadziła mnóstwo spotkań literackich i pisała, a teraz rozsmakowuje się w formie internetowej. Mateusz Halak, pasjonat kaligrafii, najpierw w cyklu „Podpisz się jak…” zaczął pokazywać podpisy słynnych kaliszan, przy okazji prezentując ich sylwetki, a chwilę później – jako Pan Atramentowy – rozpoczął lekcje kaligrafii i już mamy spore grono fanów pięknego pisania w różnym wieku, którzy zapowiadają, że jak tylko pandemia odpuści, to wezmą udział w lekcjach organizowanych przez bibliotekę. Sporo rozmawiamy z pisarzami i regionalistami. Najpierw zapraszaliśmy wszystkich piszących z Kalisza lub mających związki z Kaliszem, a teraz namawiamy tych, którzy właśnie wydali coś ciekawego, co trafiło do naszego księgozbioru. Zresztą w cyklu AUTOR MOVIE nie ograniczamy się do pisarzy, bo gościliśmy również plastyków i muzyków.

Wielość i różnorodność działań, a proszę mi wierzyć, że wymieniłem małą część, sprawiła, że nasze zasięgi w social mediach poszybowały, znacznie poszerzyło nam się grono odbiorców i przybyło followersów. Mamy fanów naszych produkcji i mnóstwo komentarzy: „uau, to w bibliotece takie dzieją się rzeczy”. Warto dodać, że pokusiliśmy się też o pokazywanie, jak się w trakcie pracy bawimy, na przykład tańczymy przy układaniu książek i że – mimo odseparowania i izolacji – potrafimy być razem, na przykład składając świąteczne życzenia. Od samego początku pandemii, a było to z mojej strony takie instynktowne działanie, profil facebookowy naszej biblioteki stał się platformą polecającą ciekawe propozycje kulturalne on-line. Zanim wszyscy nauczyli się szukać, czy w ogóle zauważyli rozmaite ciekawostki ze świata sztuki i kultury, promowaliśmy wirtualne spacery po muzeach, strony prezentujące w ciekawy sposób malarstwo, pierwsze spektakle on-line czy w ogóle źródła internetowe, z których można korzystać bezpłatnie. W ten sposób spełnialiśmy jedną z ważniejszych funkcji biblioteki, czyli informacyjną. To chyba także wpłynęło na to, że zostaliśmy zauważeni i docenieni nie tylko przez naszych czytelników. Co prawda w Konkursie Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich „Mistrz Promocji Czytelnictwa” dostaliśmy tylko wyróżnienie, ale ja moim bibliotekarzom wręczyłbym chętnie złote medale.

Biblioteka pod Pana przewodem rozkwitła, sporo się dzieje. Proszę wymienić najważniejsze wydarzenia, z których jest Pan szczególnie dumny.

Raduje mnie wiele wydarzeń i znowu zacznę od tych konkretnych, namacalnych. Udało się wyremontować, dodając jej wnętrzom sporo uroku, Filię nr 16, która w 2019 roku została zniszczona przez wybuch bankomatu umieszczonego na ścianie biblioteki. To nie tylko sprawa remontu, ale także dzieło dobrych serc ludzi, którzy podarowali książki, zebrali pieniądze na zakup nowych oraz mecenasów, którzy albo kupili książki, albo dołożyli się do wyposażenia. To filia na dużym osiedlu, której drzwi po prostu się nie zamykają. Jej brak był bardzo mocno odczuwalny. Trochę dzięki pandemii i zamknięciu na pewien czas – muszę to przyznać – więcej pracowników mogło się zająć opracowaniem nowych zbiorów i szybciej otworzyliśmy Filię nr 6 w Szczypiornie, na obrzeżach Kalisza. Jest ona połączona z Izbą Pamięci Szczypiorna, co otworzyło nas w większej mierze na aktywność muzealną. Właśnie powstała nowa aranżacja wystawy poświęconej Piłsudskiemu, jego legionistom i… początkom piłki ręcznej, czyli szczypiorniakowi, w której centralnej części stanęła makieta funkcjonującego tu niegdyś obozu internowania. Rozpoczęliśmy przemianę Biblioteki Głównej i poprzez zmianę funkcji pomieszczeń oraz drobne remonty powołaliśmy do życia Galerię 66, która pozwoli nam na przygotowywanie wystaw z prawdziwego zdarzenia oraz kameralnych spotkań i koncertów. A warto dodać, że dzięki hojności mecenasów otrzymaliśmy odrestaurowany fortepian z około 1920 roku. Zmienia się także otoczenie „pałacyku” – są nie tylko nowe kwiaty i krzaki, ale także drzewa i solidny kilkunastometrowy trejaż, na którym – taką mamy nadzieję – za chwilę wyrośnie zielona ściana. To będzie nowe miejsce kulturalnych spotkań i artystycznych warsztatów pod gołym niebem.

Ogromnie ucieszyła mnie taka ponadlokalna sława kilku naszych przedsięwzięć. Wspomniałem o naszych akcjach „TOM w DOM” oraz „Pupile widziane mile”, ale media ogólnopolskie zwróciły również uwagę na niewielką wystawę w Filii nr 4 zatytułowaną „Biuro Rzeczy Znalezionych”. Otóż urzekł wszystkich pomysł kaliskich bibliotekarzy, aby po kilkudziesięciu latach gromadzenia pokazać, co ciekawego czytelnicy zostawiają w książkach. Nie tylko paragony, rachunki, bilety, zaproszenia, wiersze, pokemony, opakowania po cukierkach czy kartki na mięso, ale także zapisane nerwowym ruchem dłoni na kartce z zakupami osobiste zobowiązanie – „Od jutra biorę się poważnie za swoje życie!!!”. To była rozczulająca ekspozycja.

Niewątpliwie największym osiągnięciem zeszłego roku jest stworzenie gry internetowej „Z Kalisza do Kamerunu”, która została zrealizowana przez Miejską Bibliotekę Publiczną im. Adama Asnyka i Panów Programistów, a dofinansowana ze środków Narodowego Centrum Kultury w ramach programu KULTURA W SIECI i budżetu Miasta Kalisza. Pomysł narodził się z chęci przedstawienia losów kaliskiego podróżnika, Stefana Szolca-Rogozińskiego, w angażujący i atrakcyjny dla młodzieży sposób. Gra łączy więc kontekst historyczny ze współczesnym, zabawnym stylem narracji i elementami znanymi młodzieży ze świata wirtualnego. Pod koniec minionego roku strona www.zKaliszaDoKamerunu.pl została podwójnie doceniona w prestiżowym międzynarodowym konkursie na najlepsze strony internetowe, co roku ogłaszanym przez witrynę AWWWARDS. Otrzymała wyróżnienie oraz tytuł „Mobile excellence” za doskonałe dopasowanie do urządzeń mobilnych. Na początku 2021 roku z kolei trafiła do MOBILE TRENDS AWARDS i konkurowała między innymi z projektami Muzeum Narodowego czy Polskiego Radia w kategorii STRONA MOBILNA / RWD – KULTURA I EDUKACJA.

Cieszę się ogromnie również, że mimo pandemii udało się nie odwołać i znaleźć ciekawe rozwiązania na organizację cyklicznych wydarzeń. Z okazji „Narodowego czytania” – dbając o bezpieczeństwo – zaprosiliśmy społeczną reprezentację Kalisza do studia telewizyjnego. Lektura „Balladyny” odbyła się w wirtualnej scenografii zaprojektowanej przez kaliskiego artystę, a dzięki telewizji kablowej i kanałowi YouTube mogło ją obejrzeć nawet 80 tysięcy widzów. Nie wiem, ile osób włączyło telewizory, ale samych odsłon na YT było ponad tysiąc trzysta, więc i tak uczestników tej ogólnopolskiej akcji w Kaliszu było znacznie więcej niż kiedykolwiek. Niezależnie od telewizyjnego widowiska czytaliśmy dramat Słowackiego również na dwóch scenach plenerowych.

Na chwilę przed Nocą Bibliotek ogłoszono kolejny lockdown. Musieliśmy co prawda zrezygnować z kilku atrakcji wewnątrz Biblioteki Głównej, ale zaplanowane głośne czytanie z udziałem Joanny Szczepkowskiej zamieniliśmy na wywiad live z aktorką oraz autorką książek i felietonów. Niemożliwa była realizacja spotkań i wykładów w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, więc z profesjonalną ekipą nakręciliśmy dziewięcioodcinkowy serial internetowy zatytułowany „Aleja dam i dyktatorów”, poświęcony jednej z najpiękniejszych i najważniejszych kaliskich ulic. Poszliśmy za ciosem i na 1 listopada przygotowaliśmy trzyodcinkowy spacer filmowy po zabytkowych cmentarzach w naszym mieście pod tytułem „Kaliskie ogrody pamięci”. To, że zamknięto wówczas dostęp do nekropolii, niezwykle spotęgowało zainteresowanie naszym cyklem w internecie.

Biblioteka, to także finanse, bo bez tego nie udaje się wzbogacić zbiorów. Co stanowi specjalność Pana biblioteki?

Wszystko, co udało się zaoszczędzić przeznaczałem na zakup nowości, więc mimo wszystko w roku 2020 udało się kupić dla naszej biblioteki znacznie więcej książek niż we wcześniejszych latach. Zapotrzebowanie na to, co właśnie wydane, ze strony zamkniętych w domach czytelników, było jeszcze większe. Równolegle braliśmy udział w internetowych aukcjach, by rozwijać nasz Dział Zbiorów Specjalnych i Regionalnych. Parę razy polegliśmy. Niestety, rękopisy i starodruki są bardzo drogie, ale – czasami dzięki specjalnemu wsparciu Miasta – udało się nam kupić kilka cennych rzeczy, m. in. akt nominacji Macieja Malczewskiego na urząd miecznika kaliskiego, sporządzony 2 czerwca 1746 r., opatrzony pieczęcią kancelarii koronnej mniejszej oraz królewskim podpisem „Augustus Rex” oraz starodruk wydany w Kaliszu w 1763 roku „Ćwiczenie pobożne dla przygotowania się do dobrej śmierci na każdy dzień przez tydzień rozłożone”.

Biblioteka cieszy się dużym społecznym zaufaniem, więc coraz więcej osób decyduje się nam, a nie muzeom, oddać cenne pamiątki rodzinne . Ostatnio – dzięki darowi Zofii Borowiak – trafiła do nas wyjątkowa kolekcja XIX-wiecznych obrazów. Uwieczniono na nich przedstawicieli aż czterech pokoleń zasłużonej dla Kalisza i ziemi kaliskiej rodziny Mieszczańskich herbu Łabędź. Portrety na co dzień będą zdobiły wnętrza Biblioteki Głównej, a staną się bazą nowych projektów poświęconych historii kaliskiego mieszczaństwa.

Jakie wydarzenia planuje Pan w najbliższym czasie?

Niedawno dotarła do nas radosna informacja o akceptacji jednego z wniosków złożonych do Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu. W ramach programu „Partnerstwo dla książki”, koordynowanego przez Instytut Książki, powstanie mobilna gra miejska pod nazwą „Śladami Fibigerów”. Projekt, adresowany zarówno do dzieci i młodzieży, jak i do dorosłych, w tym seniorów 60+, zakłada powstanie mobilnej gry na smartfony opartej o książkę „Dusza zaklęta w fortepianie” Elwiry Fibiger i wspomnień o jej wielopokoleniowej rodzinie – twórcach słynnej fabryki fortepianów. Zaprojektowana zostanie w dwóch trybach: jako gra terenowa oraz on-line. Dzięki dwóm wariantom grę będzie można dopasować do sytuacji i możliwości, jakie daje otoczenie, pandemiczne ograniczenia i przepisy prawa. W wariancie terenowym poszczególne „punkty” wyposażone będą dodatkowo w plakaty zawierające kody QR, pod którymi kryły się będą treści audio i wideo, poszerzające wiedzę o losach słynnej rodziny fabrykantów.

Finansowe wsparcie Marszalka Województwa Wielkopolskiego zyskał wniosek Fundacji „Nasza Historia” pt. „Ekipa Asnyka”. Razem z nią będziemy tworzyć nowy w formie katalog kaliskich pisarzy. Ich portrety, lekko satyryczne, ma narysować Tomasz Broda, a my je okrasimy biogramami napisanymi w lekki sposób, a także podcastami i filmami.

Czekamy na wyniki w pozostałych programach ministerialnych. Zaplanowaliśmy między innymi „Misję Malapert 2021”. Celem projektu jest popularyzacja postaci oraz działalności matematyka i astronoma Karola Malaperta, który w Kaliszu, w XVII wieku, dokonał pierwszych obserwacji Słońca za pomocą lunety. Program składa się z wykładów, warsztatów, obserwacji astronomicznych z wykorzystaniem zarówno muzealnych eksponatów, jak i nowoczesnej technologii oraz zakłada użycie przenośnego planetarium i organizację gry terenowej z zaprojektowaną wcześniej mobilną aplikacją na smartfony. Liczymy na to, że w ramach Funduszu Patriotycznego zrealizujemy profesjonalny film dokumentalny o obozie legionistów w Szczypiornie, wizytach Józefa Piłsudskiego w Kaliszu oraz początkach szczypiorniaka, czyli piłki ręcznej. Mamy nadzieję, że epidemia pozwoli nam na przygotowanie ciekawych spotkań i zabawę w ramach Narodowego Czytania, wszak w tym roku na warsztat bierzemy „Moralność pani Dulskiej”.

Wszystkie znaki na ziemi i niebie pokazują, że uda się w tym roku wystartować z gruntownym remontem Filii nr 1, co daje szansę na powołanie w niej do życia Centrum Audiobooków. Nie słabnę w mej walce o remont zabytkowego budynku Biblioteki Głównej oraz o budowę nowej, nowoczesnej siedziby biblioteki, która przede wszystkim dysponowałaby większą przestrzenią dla wystaw i spotkań, salami multimedialnymi oraz urządzeniami takimi choćby jak wrzutomaty, które ułatwiłyby życie naszym zabieganym i zapracowanym czytelnikom, znajdującym mimo wszystko czas na lekturę książek.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Paulina M. Wiśniewska

 Wydarzenia: MIEJSKA BIBLIOTEKA PUBLICZNA IM. ADAMA ASNYKA W KALISZU

• http://www.mbp.kalisz.pl/
• https://www.facebook.com/MBPKalisz
• https://www.instagram.com/biblio.kalisz/
• https://www.tiktok.com/@bibliotekakalisz?lang=pl-PL

WYSTAWY

• Szuflandia
• https://www.youtube.com/watch?v=ZFm_KhF0S9g
• Między mostami…
• https://www.youtube.com/watch?v=weK1onNRguM
• Biuro Rzeczy Znalezionych
• https://www.youtube.com/watch?v=JCDbzvSPZNc
• Kaliskie synonimy bogactwa
• https://www.youtube.com/watch?v=4Ic8d6WYMzM
• BookFace. Księga twarzy pisarzy
• https://www.youtube.com/watch?v=N46pOResFVc

AUTOR MOVIE – wywiady z pisarzami i artystami

• Izolda Kiec
• https://www.youtube.com/watch?v=xxfENXBuarg
• Ryszard Bieniecki
• https://www.youtube.com/watch?v=XLZ4rCYCQlo
• Emilia Sitarz
• https://www.youtube.com/watch?v=6LvPNpYRUCQ
• Marcin Wysocki
• https://www.youtube.com/watch?v=_BZSBfIxfUE
• Aneta Kolańczyk/Teresa Rudowicz
• https://www.youtube.com/watch?v=ssMGurUmrQA
• WIDEOBLOGI
• W białych rękawiczkach
• https://www.youtube.com/watch?v=QpvscT-y-7U
• Lektury Michała
• https://www.youtube.com/watch?v=o_lRTFDajNM&list=PLyGeTFinUAAr70qG2p_cYTsKVA7GcM4mJ
• Krótka piłka-zapowiedź
• https://www.youtube.com/watch?v=tCal6wMR85k
• Podpisz się jak…
• (Józefina Bonaparte) https://www.youtube.com/watch?v=TXfxIimfMJc
• Atramentowy
• https://www.facebook.com/MBPKalisz/posts/2770094133319506

PODCAST_Poranki hrabianki

https://www.facebook.com/MBPKalisz/posts/2768388316823421

GRY i APLIKACJE

• Z Kalisza do Kamerunu
• https://zkaliszadokamerunu.pl/
• Kaliskie ścieżki w wojnie polsko-bolszewickiej
• http://www.mbp.kalisz.pl/art,990,201009-kaliskie-sciezki-w-wojnie-polsko-bolszewickiej#skip
• https://www.youtube.com/watch?v=K7EusXaowcw

PRODUKCJE OKAZJONALNE

• 1 listopada Kaliskie ogrody pamięci
• https://www.youtube.com/watch?v=ATeza8tLehs
• Europejskie Dni Dziedzictwa 2020 – Aleja dam i dyktatorów
• https://www.youtube.com/watch?v=xSmB3Mi4WkQ
• Tydzień Bibliotek 2020 – Książki w ciągłym ruchu
• https://www.youtube.com/watch?v=3PhpMN6ehHk
• Noc Bibliotek 2020 – Joanna Szczepkowska
• https://www.youtube.com/watch?v=0d3VlSiNefo
• Światowy Dzień Poezji – akcja „Podziel się poezją”
• https://www.youtube.com/watch?v=ekf76Tjt70Q
• Literka do literki – grosik do grosika
• https://www.youtube.com/watch?v=GtYIMIGCgf0
• Boże Narodzenie 2020
• https://www.youtube.com/watch?v=las93Lu_BHg
• Walentynki 2021
• https://www.youtube.com/watch?v=cARKGCbz8Aw
• Wiosna w bibliotece
• https://www.youtube.com/watch?v=fhAJzQGnfdU
• Obrzędy staropolskie – Wielkanoc
• https://www.youtube.com/watch?v=OnnNzPg5BQc
• #Gaszyn Challenge
• https://www.youtube.com/watch?v=-rzdajL9arE
• #Hot16Challenge2
• https://www.youtube.com/watch?v=Kyd3tkmIv5o
• FILIA nr 16 – jak Feniks z popiołu
• https://www.youtube.com/watch?v=L-Y_gY3P4xM
• Filia nr 6 – prawie gotowa
• https://www.youtube.com/watch?v=UyFCauxh7CE
• Pupile widziane mile
• https://www.youtube.com/watch?v=I5ngNXLBrQ8
• Tom w dom

SPEKTAKLE

• Teatrzyk z górnej półki
• https://www.youtube.com/watch?v=69S8b4vDJ8w
• Teatrzyk kamishibai
• https://www.youtube.com/watch?v=WDvzlSdoNnE

CZYTANIE Z…

• Z Martelem
• https://www.youtube.com/watch?v=JDoFD9Ou2us
• Z siódemką
• https://www.youtube.com/watch?v=XJRN9GOt1B4 – Karol Strasburger
• https://www.youtube.com/watch?v=T8hK-UMqIgc – Piotr Cyrwus

TUTORIALE

• zakładka
• https://www.youtube.com/watch?v=HnmvDFQ5-F0
• dzwonek
• https://www.youtube.com/watch?v=ltfQt-Bj9MU

Zdjęcia z wydarzeń Biblioteki – ze zbiorów własnych – MIEJSKA BIBLIOTEKA PUBLICZNA IM. ADAMA ASNYKA W KALISZU

Walka z pandemią stała się głównym celem związanym z ochroną zdrowia i życia. Można jednak obserwować rozwój debaty nad legalizacją eutanazji np. w Hiszpanii czy Portugalii, krajach tradycyjnie katolickich. W pierwszym z tych państw ustawa eutanatyczna wchodzi w życie, w drugim została po uchwaleniu przez parlament została przez tamtejszy Trybunał Konstytucyjny uznana za niezgodną z konstytucją portugalską. Należy przypuszczać, że będzie to jeden z pierwszych problemów, który po opanowaniu sytuacji, kontynuowany w debacie publicznej.

• Czy pandemia jakkolwiek wpłynęła na liczbę dokonywanych eutanazji, jest ich więcej czy mniej?

Trudno jednoznacznie postawić w tej chwili tezę o powiązaniu liczby eutanazji z pandemią. Oficjalne statystyki w państwach, które zalegalizowały eutanazję (Belgia, Holandia, Luksemburg, Kanada) wskazują na wzrost ogólnej liczby wykonywanych procedur. Samo przeprowadzenie badań jest ze względu na sytuację pandemiczną utrudnione i dlatego należy jeszcze poczekać na ich przeprowadzenie oraz wyniki.

• Chorzy terminalnie mają teraz w czasie pandemii siłą rzeczy utrudniony dostęp do lecznictwa. To kolejne oblicze tego tragicznego czasu. Czy są prowadzone jakieś badania jak sytuacja wygląda naprawdę?

W przypadku osób terminalnie chorych mają one utrudniony dostęp do opieki. W tym miejscu należy wspomnieć o przestoju w badaniach u pacjentów onkologicznych, szczególnie tych, u których dopiero wystąpiło podejrzenie wystąpienia nowotworu oraz brak kontynuacji leczenia u tych chorych, którzy z obawy przed zakażeniem przestali zgłaszać się na badania i zabiegi. Część szpitali onkologicznych dotknęły problemy organizacyjne związane z zabezpieczeniem pacjentów i personelu przed przenoszeniem się wirusa. Niemniej obecnie w największych ośrodkach onkologicznych prowadzone są procedury diagnostyczne i lecznicze w podobnym zakresie jak przed pandemią. Dopiero po wygaśnięciu pandemii lub nabyciu odporności populacyjnej będzie możliwe oszacowanie zjawiska wpływu obecnej sytuacji na leczenie osób terminalnie chorych. Już teraz można zaobserwować sytuację utrudnionego dostępu do procedur leczniczych osób z innymi schorzeniami niż koronawirus i to jest realny problem. Uważam, że oficjalnie będzie bardzo trudno uzyskać informację o liczbie pacjentów, którzy nie zostali przyjęci do szpitala lub odwołano planowe zabiegi z uwagi na pandemię. Można mówić o „szarej strefie” liczby śmierci u pacjentów, którzy umarli z powodów chorób terminalnych dlatego, że nie otrzymali pomocy. Już dziś słyszymy o sytuacjach, kiedy to ambulanse krążą po szpitalach w nadziei na przyjęcie, w którymś z nich osoby chorej. Inną kwestią jest, ile osób wymagających intensywnej opieki medycznej nie ma do niej dostępu, gdyż sprzęt i personel medyczny zostały przekierowane do walki z pandemią. Jak wygląda selekcja chorych, dla których nie wystarczy specjalistycznego sprzętu? W zeszłym roku we Włoszech sytuacja wyglądała dramatycznie, a lekarze byli zmuszeni do dokonywanie wyboru wśród pacjentów tych, którzy mieli największe szanse na przeżycie. Oficjalnie nie wiemy, jak to wygląda w Polsce. Opieka hospicyjna jest utrudniona, jednak w wielu miejscach dzięki ofiarności personelu funkcjonuje, jednak wielu pacjentów umiera bez możliwości towarzyszenia im osób najbliższych. Jako przykład pozytywny można podać budowę stacjonarnego hospicjum Proroka Eliasza w Makówce na Podlasiu.

• W czasie roku pandemii wzrosła liczba samobójstw, czy przebadano, w jakim procencie życie odbierali sobie terminalnie chorzy? Jakie są szacunki w tym zakresie?

W tej kwestii należy poczekać na oficjalne dane liczbowe, uważam, że śmierć części osób terminalnie chorych mogła zostać przyspieszona na skutek braku odpowiedniej opieki. W przypadku osób starszych odnotowano przypadki znalezienia zmarłych po kilku dniach po śmierci (np. dramatyczna sytuacja starszego małżeństwa w województwie lubuskim, pierwszy zmarł mąż w wyniku wylewu, a następnie jego niemogąca poruszać się żona, gdyż nie miał się nią kto zaopiekować, nikt z rodziny czy sąsiedztwa nie zorientował się w porę w sytuacji).

• Czy czas pandemii zmienił społeczne nastawienie wobec kwestii związanych z eutanazją?

Uważam, że pandemia może wpływać na wzrost akceptacji eutanazji oraz wstrzymania terapii u osób terminalnie chorych, chociażby z powodu podkreślania ograniczenia dostępu do opieki medycznej. Dlaczego nie skrócić życia tych osób skoro one i tak umrą? Ile przypadków selekcji wśród chorych stanowiło tak naprawdę formy eutanazji biernej? Czym jest ogólne stwierdzenie, że pacjent umarł na choroby współistniejące? W państwach z zwłaszcza wysoką akceptacją eutanazji istnieje możliwość ukrycia rzeczywistej skali problemu, chociażby z uwagi na to, że powszechna uwaga skupia się na walce z pandemią.

• Głośnym echem odbiła się sprawa Polaka w Wielkiej Brytanii, który został odłączony od aparatury podtrzymującej życie. Znamy ją, bo dotyczyła naszego rodaka. Czy więcej było w ostatnim roku naznaczonym walką z Covid-19 podobnych dramatycznych spraw?

Sprawa R.S. stała się znana, gdyż dotyczyła naszego rodaka. Chodziło w niej o odłączenie od aparatury podtrzymującej życie pacjenta znajdującego się w stanie śpiączki z powodu nieodwracalnego uszkodzenia mózgu. Z uwagi na różnice zdań wśród bliskich pacjenta sprawa trafiła do brytyjskiego sądu. Ten kierując się konstrukcją prawną „najlepszego interesu pacjenta” zdecydował, że najlepszą opcją będzie rezygnacja z terapii podtrzymującej życie (chory był podłączony do respiratora). Nie udzielono też zgody na transport R.S. do Polski, ponieważ powodowałoby to niepotrzebne cierpienia u pacjenta (sic!). Linia orzecznicza jest tu podobna jak w przypadku Tonego Blanda sprzed ponad 25 lat. Ponieważ prawo brytyjskie mówi w tym przypadku o rezygnacji z leczenia, które jest procedurą legalną, nie ma w tym przypadku w myśl brytyjskiego prawa mowy o eutanazji nawet w formie biernej. Przypadek ten nie jest jedyny, natomiast większość z nich nie trafia do mediów i sądów z uwagi na spełnienie procedur wewnątrz szpitalnych oraz zgodę osób najbliższych lub wyrażoną przez samych chorych wcześniej wolę odłączenia od aparatury.

• Jaki temat ma Pani obecnie „na badawczym warsztacie”? Kontynuuje Pani badania nad problemem eutanazji i jej prawnych uwarunkowań czy podjęła Pani inne naukowe wyzwanie?

Eutanazja pozostaje w dalszym ciągu w moich zainteresowaniach naukowych. Ostatnio zajmowałam się legalizacją tej procedury w przypadku osób psychicznie chorych i mam nadzieję, że artykuł na ten temat, nad którym pracowałam, zostanie opublikowany. Ponieważ interesuje mnie szerokie powiązanie prawa i bioetyki planuję zająć się także problemami związanymi z rozwojem nowych technologii w biologii i medycynie np. genetyce.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Maria P. Wiśniewska

Na zdjęciach: dr B. Wach /z archiwum domowego dr B. Wach/

Czytaj także:

https://wydawnictwo-silvarerum.eu/produkt/bogna-wach-spor-o-legalizacje-eutanazji-przeglad-argumentow/

Kolejne Święta Wielkiej Nocy upływają w Polsce w cieniu pandemii COVID-19. Coraz więcej ludzi choruje, coraz więcej ludzi umiera… Wirus puka do wielu drzwi… Nie odpuszcza. O zmianach kulturowych związanych z tym czasem z prof. UAM dr. hab. Remigiuszem T. Ciesielskim rozmawia Dominika Narożna. 

Panie Profesorze, zbliżające się Święta Wielkanocne znów upłyną w cieniu pandemii COVID-19. Czy Pana zadaniem wpływa to na sposób celebrowania tego czasu?

Minął rok pandemii, trzeba coraz odważnej stawiać sobie pytania o to, czego nas ten rok nauczył, czego dowiedzieliśmy się o sobie w tym czasie próby. Bo chyba to doświadczenie, to przede wszystkim czas próby. Kiedy planowałem w czerwcu 2020 roku badania nad szeroko rozumianą przestrzenią duchowości w czasie pandemii, spieszyłem się, by to był zapis teraźniejszości, a nie odwoływanie się do pamięci doświadczeń. Sam miałem nadzieję na rychły koniec pandemii, a tutaj jesteśmy w przededniu kolejnego pandemicznego przeżywania Wielkiej Nocy. Rok temu byliśmy przede wszystkim w szoku. Poczynając od braku obrzędu święcenia potraw w kościele po telewizyjną mszę Wieczerzy Pańskiej. To co wydawało się nieprzekraczalnym minimum religijności polskiej, nagle zostało zawieszone. Nie zapomnę pierwszej lektury wyników przeprowadzonych przeze mnie badań, spłynęło do mnie ponad 300 ankiet od osób, które deklarowały, że są praktykującymi katolikami, i powtarzające się w nich zwroty: lęk o rodzinę i najbliższych, wiara w Opatrzność Bożą, lęk przed nieznaną nieuleczalną chorobą. Latem 2020 roku bardzo się baliśmy, ale czy boimy się nadal? To już chyba nie jest takie pewne. Część z nas przywykła do nowej sytuacji, część uzyskała potrzebną nadzieję w szczepionkach, część zaś postanawia podejmować zwyczajność funkcjonowania przed pandemią. Co ciekawe, nie chodzi tutaj o liczby, dane, przecież latem liczyliśmy w dziesiątkach, a nie w setkach, mam tu na myśli raczej proces reakcji na wciąż nieznane zjawisko. Dlatego te święta będą inne od tych sprzed roku, ale też inne od tych, jakie znamy z tradycji. W czasie, kiedy wreszcie w zabieganiu dotknęliśmy  pojęcia czasu i co z tym czasem zrobić, zmieniło się nasze podejście do rozumienia zarówno święta, jak i codzienności. Odpowiadając na drugą, trudniejszą, część pytania Pani Redaktor najpełniejszą odpowiedzią byłoby stwierdzenie; nie wiem. Pandemia nałożyła się w Polsce nie tylko na przemiany w przeżywaniu religijności, ale towarzyszą jej liczne kryzysy i skandale, które obejmują zarówno Kościół katolicki, jak i przestrzeń imponderabilii społecznych (wartości i pojęcia, których nie da się zmierzyć żadną miarą, ale mające ogromne znaczenie na przebieg danej sytuacji). To przekłada się na zakres kategorii święta i tego co, i jak świętujemy.

Czy duchowość Polek i Polaków na tym cierpi?

Dziękuję za to jasne słowo: „cierpi”. Bo tak należałoby nazwać te przemiany. Nie wyobrażam sobie, że w społeczeństwie dokonują się wybory, które wyrywają z utartych schematów i nie towarzyszy temu jakiś ból, więc cierpienie. Możemy zaobserwować dwie tendencje, dwa nurty reakcji na przeżywanie kryzysu, z jednej strony akty apostazji, odchodzenia od Kościoła, z drugiej zaś rosnąca liczba osób wybierających duchowość przedsoborową, uczestniczących w tzw. mszach trydenckich. Dlatego możemy być pewni jednego, duchowość, religijność polska po pandemii będzie zupełnie inna. Badania, którymi dysponujemy dzisiaj, należy traktować jako swoisty zapis stanu otwarcia czasu przemian. To, co dostrzeżemy za pięć może dziesięć lat, będzie właściwą relacją z tego, co się z naszą duchowością wydarzyło. Przypomnę jednak ważną uwagę amerykańskiego socjologia Petera Bergera dotyczącą sekularyzacji. Dotąd wszelkie przemiany religijne zachodzące w ponowoczesnym świecie traktowaliśmy jako przejaw sekularyzacji. Berger, jeden z teoretyków takiego sposobu wyjaśniania współczesnego świata, dość radykalnie zmienił rozumienie tego zjawiska. Religijność traktuje on dzisiaj raczej jako jedną z potrzeb, np. tak jak prezentuje potrzeby Maslow i zauważa, że dzisiejszy świat jest tak samo religijny, jak zawsze, a gdzieniegdzie nawet bardziej religijny. Nie oznacza to, że sekularyzacja nie istnieje, tyle tylko, że nie jest ona bezpośrednim skutkiem nowoczesności. Nie można nie zauważać, że w dużej części świata następuje silny wzrost znaczenia ruchów religijnych, nierzadko niosący ze sobą ogromne zmiany społeczne i polityczne. Duchowość, religijność nie wycieknie nam przez palce, ona się zapewne bardzo zmieni, ale zostanie i będzie miała dalej ogromny wpływ na nasze życie społeczne. Trudno jednak dziś określić, jaka ona będzie, dodam jedynie, że z prowadzonych przeze mnie badań wynika, że uczymy się przeżywać religijność prywatnie i chyba poprawniej byłoby procesy zachodzące w religijności polskiej czasu pandemii rozpatrywać w kontekstach prywatyzacji religii niż sekularyzacji.

Obecnie jesteśmy w czasie trzeciej fali pandemii. Liczba chorych i umierających jest niepokojąca (jeśli nie zatrważająca). Jak sobie z tym emocjonalnie radzimy?

Trudno powiedzieć, że sobie radzimy, jesteśmy na to raczej skazani. Osoby, które dotknęła śmierć najbliższych w czasie pandemii, inaczej odnoszą się zarówno do samej choroby, jak i do sposobów leczenia itp. Trudno to zjawisko komentować, może wystarczy tu zdanie jednej z pielęgniarek, które przeczytałem w ostatnich dniach w prasie, że najgorsze są telefony dzwoniące w torbach pacjentów. W tym krótkim zdaniu ukrywa się cała tragedia tej sytuacji. Trudno mi być tutaj obiektywnym badaczem zjawiska, sam obserwowałem, jak ludzie reagują na ten brak kontaktu z umierającym ich najbliższym. Nie znajduję słów, by opisać tę sytuację, bo to jest dramat.

Osoby umierające często odchodzą w samotności. Musi to być dla nich trudne…

Chciałoby się wykrzyczeć zdanie z Listu do Efezjan: „Niech nad waszym gniewem nie zachodzi słońce”. Proszę sobie wyobrazić umierającą osobę, która nie zdążyła komuś przebaczyć, umierającą osobę, której nie zdążyliśmy przeprosić, powiedzieć jej „dziękuję” czy po prostu zapewnić ją o miłości, wdzięczności, powiedzieć jej, by się nie martwiła. Oby śmierć w czasie zarazy była dla nas nauką. Ci ludzie nie mogą przecież przeżywać samotności umierania na darmo. Niech choć czymś dobrym zaowocuje w nas to odczucie opuszczenia podczas umierania. Przecież w obliczu śmierci, przynajmniej taką mam nadzieję, wszystko inne blaknie, to nie czas na pielęgnowanie różnic, to czas czułości wobec tego, co nas łączy. Gdyby była jakaś nadzieja, że tak to odbierzemy, to pandemia byłaby błogosławieństwem. Nie jestem jednak naiwny, czytałem przecież jeszcze dzisiaj komentarze zamieszczone pod informacją, że jeden z dziennikarzy z powodu wirusa jest w ciężkim stanie w szpitalu. Więc niestety te tragedie opuszczenia podczas umierania są jednak chyba po nic. To przeraża najbardziej.

Z drugiej strony rodziny nie mają szans pożegnać z najbliższymi, którzy umierają w szpitalu. Czy może to rzutować na ich podejście do tego, w co wierzą?

Odpowiem Pani Redaktor krótką historią. Przez jakiś czas obserwowałem funkcjonowanie jednego z hospicjów. Zawsze była tam cisza, nawet ból chorych brzmiał cicho, opieka jest tam doskonała. Dwa razy usłyszałem tam krzyk, pierwszy raz, i o nim tylko powiem, przeraźliwy jęk rodziny po śmierci jednego z pacjentów, to był krzyk bólu i opuszczenia, także przez Boga. Następnego dnia jednak ten ból przemienił się w modlitwę o spokój duszy zmarłego. Umieranie jest zawsze tragiczne, przynajmniej dla tych, co zostają, oduczyliśmy się rytuałów umierania, śmierć została wyrugowana z naszych doświadczeń. Więc nie dziwi ten ból i zwątpienie. To w tej sytuacji naturalne. Świadomość tego, że nie widzimy ciała chorego na COVID-19, także po jego śmierci, w naszej kulturze jest jednak trudno wytłumaczalna. To zjawisko będzie miało swoje konsekwencje, bo musi mieć. Być może to będzie związane z naszym podejściem do obrzędów umierania, a być może następne pokolenia będą zupełnie inaczej postrzegać chorobę, cierpienie, umieranie. W kulturze nic nie dzieje się bez konsekwencji, o tym nie można zapomnieć.

Rytuały pogrzebowe ze względu na pandemię też uległy zmianom. Będzie rodzić to określone konsekwencje w sposobie podejścia do kwestii ideologicznych?

Nie wiem czy do zmian ideologicznych. Nam w ogóle trudno rozmawia się o śmierci z bliskimi tych, którzy odeszli. Teraz do tych trudów dołożono jeszcze dystans. Kiedy nie starcza nam słów, pozostają gesty. Objęcie niekiedy mówi wiele więcej niż sztampowe słowa otuchy. Sytuacja pandemii wymusza na nas nowy rodzaj zachowań, być może pomagają one w sytuacji, kiedy nie wiadomo, co powiedzieć, tak jak dzisiaj słuchawki założone na uszach są doskonałym środkiem antykoncepcyjnym na niepożądane rozmowy czy kontakty. Niestety udało się błyskawicznie odstawić do kąta kaplice cmentarne, odmawiane w nich modlitwy za zmarłych oraz osobiste pożegnania nad trumną zmarłego. Domy pogrzebowe szybko przystosowały się do nowego sposobu funkcjonowania. Brak konsolacji, czyli tzw. „styp”, też będzie miał swoje konsekwencje. Epoka po pandemii będzie zatem zupełnie innym czasem, innych zachowań, innych lęków, mimo marzeń o jak najszybszym powrocie do zachowań z pierwszego kwartału 2020 roku, coraz trudniej mi uwierzyć, czy to w ogóle będzie możliwe. Przecież to samo zjawisko Pani Redaktor pewnie postrzega w funkcjonowaniu jednostek naukowych.

Jakie wyzwania mają przed sobą kościoły w obliczu szalejącej pandemii?

Chyba najtrudniej mówi się o przestrzeni własnego domu. Najtrudniej dostrzec to, co dzieje się najbliżej nas. Tak jak mówiłem, Kościół katolicki w Polsce stanął w tym samym czasie przed kilkoma naprawdę trudnymi kryzysami. Trudno byłoby wyjść nawet z jednego z nich, ta złożoność w ogóle utrudnia stawianie diagnoz czy sprawnych rozwiązań. Długo myślałem nad tym problemem, mimo targających emocji utrudniających jasne rozeznanie spraw, dzisiaj nie wiemy, jak wiele spraw jest jeszcze ukrytych? Mam nadzieję, że są jednak drogi wyjścia także z tak trudnej sytuacji. W moich czasach licealnych w polskich kinach miał premierę film Gandhi z niezapomnianą kreacją Bena Kinglsey’a. Chyba w ostatniej scenie tego obrazu pada zdanie, trochę patetyczne i pewnie dziś mało przekonywające, do którego jednak często wracam: „Kiedy jestem w rozpaczy, przypominam sobie, że w historii świata zawsze zwyciężała droga prawdy i miłości”. Sądzę, że tylko powrót do autentyczności, do prawdy, mimo wszelkich trudności związanych z podjęciem tej drogi rozwiązania kryzysów, może przynieść oczekiwane owoce.

Czy Kościół katolicki jest wstanie sprostać współczesnym wyzwaniom?

Jeżeli to będzie autentyczne, to na pewno.

Czego życzy Pan, Panie Profesorze, Polkom i Polakom  na Święta Wielkiej Nocy?

Święta Wielkiej Nocy to święta nadziei wbrew wszystkiemu. W jedynym tygodniu od radości wjazdu Jezusa do Jerozolimy, przechodzimy do okrzyku „Na Krzyż z Nim”. To dni, kiedy przeżywamy tragedię zdrady, opuszczenia mimo wyznań, że choćby wszyscy zdradzili, to nie ja, by w końcu usłyszeć rozczarowanie, że myśmy się spodziewali. Po tym wszystkim nadchodzi jednak niedzielny poranek, kiedy Grób jest pusty, a Miłość i Prawda tryumfują. Zatem życzyć należy nam wszystkim, i mnie, i Pani Redaktor, ale przede wszystkim Czytelnikom wystarczającej ciszy, aby to wszystko przemyśleć, przemedytować, szczególnie w czasie, kiedy tego, czym obdarzy nas kolejny poranek, nie jesteśmy pewni. Najczęściej składamy teraz innym życzenia zdrowia, więc bądźmy zdrowi, ale i roztropni.

Dziękuję za rozmowę.

Dziękuję.

Rozmawiała: Dominika Narożna

Remigiusz T. Ciesielski, historyk, doktor nauk o poznaniu i komunikacji, doktor habilitowany w dyscyplinie nauki o kulturze i religii. Autor monografii: Metamorfozy maski. Koncepcja Josepha Campbella oraz Kulturowe i społeczne konteksty modlitwy katolickiej. Problemy badawcze i propozycje ujęć. Zatrudniony na stanowisku profesora uczelni na Wydziale Antropologii i Kulturoznawstwa UAM, kierownik zakładu Hermeneutyki kultury w Instytucie Kulturoznawstwa UAM. Od 2020 roku dyrektor Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UAM. Współpracuje z Przeglądem Religioznawczym.

Zdjęcie: Monika Oliwa-Ciesielska

https://wydawnictwo-silvarerum.eu/produkt/dominika-narozna-uwarunkowania-funkcji-rzecznika-prasowego-w-polsce/

Pandemia, izolacja, maski na twarzach, poczucie osamotnienia i izolacji w połączeniu z lękami przed zagrożeniem i chorobą… Jak się włączy wiadomości, to temat wiodący, nie da się od niego uciec. Jaki wywarły wpływ na nasze mózgi pandemia i obostrzenia z nią związane?

Trudno w tej chwili ocenić w pełni, jak wciąż trwająca pandemia wpłynęła na nasze mózgi, bo tych badań jest niewiele. Wiemy natomiast całkiem dobrze, jak na nasze mózgi wpływa długotrwały stres oraz izolacja społeczna. Generalnie ani z chronicznego stresu, ani z przymusowego zmniejszenia kontaktów społecznych nie wynika nic dobrego.

Psychologowie podkreślają, że w najgorszej sytuacji są dzieci i kobiety w rodzinach przemocowych. Pandemia wzmogła agresję i przemoc domową. Dlaczego? Co takiego stało się w męskich mózgach, bo to oni są zwykle oprawcami bezbronnych i słabszych, że tak eskalowała przemoc domowa?

Z jednej strony wiemy z badań, że izolacja społeczna i stres mogą zwiększać agresywność, ale problem z agresją domową jest problemem niezależnym od obecnej sytuacji, więc najgorsze, w jaki sposób moglibyśmy takie badania wykorzystać, to domowych przestępców zacząć tłumaczyć obecną sytuacją . Poznanie przyczyny powinno pociągać za sobą odpowiednie działania, które mają na celu rozwiązanie problemu. Przemoc domowa może wynikać z wielu przyczyn, a jedną z nich jest nasza biologia, która z niektórych mężczyzn czyni bardzo podatnych na zachowania agresywne. Nie wchodząc za bardzo w szczegóły, zachowania agresywne powstają jako wynik albo nasilonej emocjonalności, albo osłabionej kontroli nad emocjami, albo jednego i drugiego jednocześnie. Dodatkowo w grę wchodzą tutaj nawyki, które powstają często jako wynik wdrukowanych na wczesnym etapie życia wzorców zachowań opartych na agresji. Taka natura oraz wychowanie w obecnej stresującej sytuacji, wszechogarniającej frustracji z łatwością są w stanie wyzwalać agresję. Frustracja jest wyrazem rozpoznania przez nasz mózg błędu porażki, straty i motywuje ona często do działania, które ma na celu zrekompensowanie straty. A agresja jest jedną z naturalnych i względnie łatwych form zachowania nagradzającego, więc rozumiejąc, jak działa nasz mózg, bardzo łatwo zrozumieć, skąd u sfrustrowanych z różnych powodów mężczyzn tak łatwo wyzwala się agresja. Wobec słabszych, bo tak najprościej osiągnąć stan nagrody, a o nią mózgowi chodzi. Mówię cały czas o mężczyznach, bo mężczyźni są z powodu biologii, ale również takiego, a nie innego wychowania, znacznie bardziej podatni na agresywne zachowania. Agresja jako emocja dotyczy również oczywiście i kobiet, ale w kobiecym mózgu jest więcej mechanizmów blokujących wyzwalanie się zachowań agresywnych.

Inny uboczny skutek pandemii to spadek zabójstw. Przykładowo, w drugiej połowie kwietnia 2020 r. podano, że wskaźniki przestępczości w całych Stanach Zjednoczonych spadły w związku z panującym obowiązkiem przebywania w domach. W Miami nie doszło do żadnego morderstwa przez całych siedem tygodni, a tam zawsze było ich sporo. Ostatni raz takie statystyki odnotowano lokalnie w 1957 roku. W jednej z gazet w Miami taka informacja pojawiła się pod zdjęciem seryjnego serialowego mordercy Dextera, który gdyby istniał naprawdę, też miałby przymusową przerwę w działalności. Czy wiadomo, jaki skutek na mózgi psychopatów i morderców wywarła pandemia i związane z nią niemożności i ograniczenia?

Im mniej interakcji socjalnych, tym mniejsza liczba przestępstw. To widać w przypadku izolacji, ale także kiedy weźmie się pod uwagę temperaturę powietrza. Im zimniej na zewnątrz, tym mniej przestępstw. Jednym z możliwych wyjaśnień tego zjawiska jest właśnie powiązanie temperatury z częstotliwością kontaktów społecznych. Kiedy jest zimno czy też obowiązuje kwarantanna, przestępcy siedzą w domach, więc spada przestępczość. Oczywiście nie ta domowa, o której mówiliśmy przed chwilą. Ale takich osób, które odczuwałyby nieodpartą potrzebę zamordowania kogoś i w sposób aktywny szukałyby ofiar nie jest na szczęście zbyt wiele. Ale jak ktoś wykazuje kompulsywne zachowania antysocjalne, zawsze znajdzie sposób, by dać upust swoim potrzebom.

Kolejny skutek pandemii i obostrzeń, to wzrost zakupu farmaceutyków, zwłaszcza leków przeciwbólowych, nasennych oraz przeciwdepresyjnych. Jak Pan to tłumaczy?

Chroniczny stres, jaki dotyka nas z powodu lęku przez chorobą swoją lub swoich bliskich lub problemów finansowych, stres wynikający z niemożności spełniania swoich potrzeb społecznych, czerpania przyjemności z kontaktów społecznych, rozrywki i innych aktywności, które są zakazane, sprawia, że wzrasta liczba zaburzeń psychicznych wywołanych tym chronicznym stresem. Zaburzenia snu, trudności z zasypianiem to tylko jedna z możliwych negatywnych konsekwencji długotrwałego stresu. Zaburzenia dotyczyć mogą także układu krążenia, pokarmowego, odporności i innych. W mózgu chroniczny stres może wyrządzić sporo szkód. Problemy z uwagą, pamięcią, motywacją czy nastrojem, to tylko niektóre możliwości. Stosunkowo dobrze poznany jest mechanizm powstawania zaburzeń afektywnych, takich jak depresja, pod wpływem chronicznego stresu. Kiedy rozregulowane zostają mechanizmy związane z kontrolą nad emocjami, czasami poza pomocą psychologiczną, konieczne jest leczenie farmakologiczne.

„To nie jest kraj dla słabych ludzi. Drastyczny wzrost prób samobójczych wśród seniorów i dzieci”, to tytuł z „Gazety Prawnej” z marca 2020, czyli na początku pandemii, a dane były z lat poprzednich. Mózgi Polaków są słabsze, mniej wytrzymałe, czy tak ciężko nam się tutaj funkcjonuje? /https://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/1457138,samobojstwa-dzieci-i-seniorzy.html/

W naszym kraju niestety jest dość niski poziom wiedzy na temat zaburzeń psychicznych. Każda osoba, która ma problemy psychiczne traktowana jest jak „wariat”. W przypadku zaburzeń afektywnych, takich jak depresja czy zaburzeń lękowych itd. ludzie mają tendencję do bagatelizowania problemu i ograniczania się do stwierdzenia „weź się w garść”. Taka postawa społeczna wobec osób, które nie funkcjonują prawidłowo pod względem psychicznym utrudnia decyzję o szukaniu pomocy. Zamiast szybko reagować, po profesjonalną pomoc sięga się często wtedy, kiedy jest już naprawdę źle. Czasem uda się kogoś uratować, a czasem choroba kończy się samobójstwem. A obecna sytuacja, szybkie tempo życia, nagłe zmiany cywilizacyjne sprzyjają stresowi, który w przypadku zwłaszcza osób podatnych na silny i długotrwały stres, zbiera żniwo w postaci chorób afektywnych i innych.

Sejmowe komisje debatowały ostatnio o konieczności poprawy sytuacji w zakresie ochrony zdrowia psychiatrycznego dzieci i młodzieży, co wynikać miało ze wzrostu prób samobójczych w tej kategorii wiekowej w czasie pandemii. Dane dotyczące potrzeb opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży są przytłaczające /https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C760441%2Csejmowe-komisje-o-reformie-psychiatrii-wzrost-depresji-i-prob-samobojczych/. Dlaczego dzieci i młodzież szukają pocieszenia w śmierci? Co takiego zachodzi w mózgach ludzkich, że jedni cieszą się życiem, a inni chcą je sobie odebrać?

Istotą depresji jest nie tylko poważne obniżenie nastroju, ale również anhedonia. Anhedonia to niemożność odczuwania przyjemności. Osoba chora nie widzi sensu w niczym, bo sens to nic innego, jak dostrzeganie potencjalnych korzyści w tym, co ktoś zamierza zrobić. Nie mając motywacji do niczego, osoba chora zamyka się w sobie, przez co silniej odczuwa smutek, który ją ogarnia. Ta anhedonia dotyczy nie tylko konkretnych sytuacji, ale ogólnie życia. Nie mając przyjemności z niczego, nie odczuwa się też przyjemności z życia. Kiedy życie traci sens, naturalną konsekwencją takiego stanu jest myśl samobójcza. Osoba chora czuje smutek, sytuacja wydaje jej się zła i nie ma optymizmu co do jej poprawy. Kiedy życie przynosi jedynie cierpienie, a jednocześnie nie jest możliwe dostrzeżenie choćby cienia szansy na poprawę, myśl o samobójstwie jest absolutnie zrozumiała. Tak się właśnie dzieje. Na poziomie mózgowym to jest związane z osłabieniem działania systemu serotoninowego, ale nie tylko. Nieprawidłowo funkcjonują również te części mózgu, które w normalnych warunkach powinny móc ogarnąć emocje i racjonalnie zaplanować działanie. Tą częścią jest przede wszystkim kora przedczołowa, która w przypadku depresji działa w sposób nieprawidłowy. W przypadku osób młodych, ta kora przedczołowa nie dość, że działa nieprawidłowo z powodu depresji, to jeszcze sama w sobie nie jest w pełni dojrzała i rozwinięta. Mamy więc podwójny problem z kontrolą nad emocjami i zachowaniem. Dlatego osoby młode są tak narażone na choroby afektywne i samobójstwa, które są następstwem tych chorób.

O depresji mówi się, że to choroba XXI wieku. Przyznają się do niej gwiazdy, celebryci, którzy kojarzą się z radością i czerpaniem z życia pełnymi garściami. Jak to możliwe?

Bo pieniądze szczęścia nie dają. Stres, ten chroniczny, negatywny może wystąpić u każdego. Powodów są tysiące. A podatność na powstawanie zaburzeń afektywnych jest cechą bardzo indywidualną. Nie jest więc niczym dziwnym, że z jednej strony mamy bardzo ubogą osobę, która ledwo wiąże koniec z końcem i delikatnie mówiąc ma wiecznie pod górkę, a cieszy się dobrym nastrojem i cechuje ją oporność na stres, a z drugiej strony kogoś, kto wydawać by się mogło, ma wyłącznie powody do radości, który miewa wahania nastroju i wszystkie nawet drobne przeciwności losu sprawiają, że ogarnia go silny, niekontrolowany stres. Pamiętajmy również, że punktem wyjścia do oceny przez mózg sytuacji jest aktualny stan posiadania, więc tak samo może poczuć stratę przeradzającą się w silny stres osoba, które teoretycznie ma szczęśliwe życie, jak i osoba, którą spotyka w życiu mało powodów do radości. Wszystko zależy od punktu odniesienia. Mózg przyzwyczajony do tego, że ma wszystkiego pod dostatkiem w przypadku jakiejś drobnej niespodziewanej porażki wytworzy nawet silniejszy stres, niż w przypadku, kiedy w życiu daną osobę spotykałoby same rozczarowania. I nic niewarte będzie to, co obiektywnie osoba z boku sądzi o zasadności tego stresu. Każdy z nas na swój sposób interpretuje rzeczywistość, odczuwa emocje i stres i to, co dla jednego nie jest powodem stresu, dla innego może być zwaleniem się mu na głowę problemu nie do przejścia.

Depresję wiąże się z rozwojem cywilizacji. Kiedyś nie było depresji?

Depresja istniała zapewne od zawsze, tak jak wiele zjawisk, których nie nazwaliśmy lub które interpretowaliśmy inaczej niż dzisiaj. W związku z tym, że nie identyfikowaliśmy depresji dawniej, stąd trudno jednoznacznie osądzić, na ile dzisiejsze czasy są trudniejsze dla naszego mózgu w porównaniu z dawnymi. Na pewno ludziom współczesnym przyszło zmagać się z innym rodzajem stresorów niż dawniej. Mniej jest stresorów fizycznych, takich jak zimno czy brak pożywienia (choć oczywiście nie dotyczy to wszystkich), a więcej jest stresorów psychicznych. Inne czasy, inne problemy. Niektórzy uważają, że w przypadku tych stresorów fizycznych nasz mózg mając gotowe procedury działania, jest w stanie łatwiej opanować stres i nie pozwalać się mu wymknąć spod kontroli. Powodów naszej wrażliwości na powstawanie chronicznego niekorzystnego stresu może być wiele. Można upatrywać go w intensywności kontaktów społecznych, mnogości interakcji społecznych, znacznie liczniejszych niż dawniej, bo drugi człowiek może być przecież nie tylko źródłem przyjemności, ale także stresu. Można upatrywać go w nierównomiernej dystrybucji dóbr i związanej z tym konkurencji, która w połączniu z łatwością przepływu informacji czyni z każdego człowieka podatnym na poczucie niedowartościowania, niesprawiedliwości, które są przecież źródłem frustracji, a więc i stresu. Ludzie także mniej czasu spędzają z bliskimi, a większość czasu zajmuje nam pogoń na kolejnymi dobrami. Słabe więzi mogą być również powodem słabości naszej psychiki, podatności na stres i związane z nim zaburzenia. Tych powodów mogą być dziesiątki.

Wzrost statystyk związanych z chorobami psychicznymi, depresjami, próbami samobójczymi dowodzi, że czekają nas trudne czasy, cywilizacji przecież nie zahamujemy, opieka psychiatryczna nagle się nie poprawi… Czekają nas trudne czasy, a właściwie nasze mózgi…

Nasz mózg jest na szczęście narzędziem na tyle potężnym, że jest w stanie znaleźć rozwiązanie nawet w sytuacjach z pozoru bez wyjścia. Nie traćmy nadziei. Nasza różnorodność gwarantuje nam to, że zawsze znajdzie się ktoś, kto opanuje sytuację, a nasza empatia gwarantuje, że będziemy sobie nawzajem pomagać. Trzeba tylko to odpowiednio połączyć i powinniśmy sobie życzyć, aby rządzili nami tacy, którzy mają jedno i drugie, a nikt nie zostanie sam. Dlatego światem powinny rządzić kobiety. Bo są tak samo inteligentne jak mężczyźni, ale jednocześnie są bardziej empatyczne niż mężczyźni. Oddajmy władzę kobietom, a świat stanie się lepszym miejscem niż jest w tej chwili.

Ale mężczyźni nie chcą oddać władzy. Dlaczego? Nie chcą żyć w tym lepszym świecie? Władza to taki silny afrodyzjak? Tak działa na męski mózg?

Każdy, kto zdobył władzę, ma problem z jej oddaniem. Bo władza z biologicznego punktu widzenia oznacza dominującą pozycję w grupie czy stadzie. Dominacja jest nagradzająca dla mózgu. Mężczyźni mają silnie wdrukowaną potrzebę konkurencji o dominację, która z biologicznego punktu widzenia czyni ich bardziej atrakcyjnymi i niesie wiele korzyści. A jak ktoś raz zasmakuje dominacji, nie zadowoli się pozycją podporządkowaną  – mózg będzie odczuwał stratę, która będzie tym bardziej bolesna, im wyżej ktoś stał w hierarchii. To przykre, ale pokazuje jednocześnie, że w sumie jesteśmy tacy sami jak inne zwierzęta. Tylko że świadome, co powinno nam dawać nie prawa, ale obowiązki względem naszego otoczenia.

Od lat bada Pan ludzki mózg, jak dba Pan o swój własny mózg? Czy w ogóle możliwe jest to, by sprawić świadomym działaniem lepsze funkcjonowanie naszego mózgu?

Na stres jest jedna dobra rada – działać! Nie pochopnie, nie impulsywnie, ale działać – nie odkładać problemów na później, bo się kumulują i im jest ich więcej, tym sumarycznie generują silniejszy stres. W pewnym momencie stres stanie się tak silny, że nie będziemy w stanie podjąć wyzwania. To staram się robić, choć czasem z mizernym skutkiem. Po drugie, powinniśmy dbać o relacje z najbliższymi, bo nikt tak nie redukuje stresu jak bliska nam osoba. Ludzie często gonią za sukcesem, a ich relacje na tym tracą. A relacja wymaga bliskości, aby przetrwała, czasu spędzonego razem, wspólnych działań itd. Potem, kiedy więź osłabnie, okazuje się, że człowiek zostaje ze swoimi problemami sam. Bo nie znajduje już tego, czego pragnie u boku bliskiej mu osoby. Nie znajduje tego wytchnienia, poczucia bezpieczeństwa, radości. Po trzecie, powinniśmy się zdrowo odżywiać, bo dieta przekłada się na nasz nastrój. Podobnie ważny jest sen. Po czwarte, powinniśmy się czasem fizycznie zmęczyć. Wysiłek poprawia funkcjonowanie mózgu jak mało co. A po piąte, powinniśmy jak najczęściej wspominać miłe chwile i różne drobne nasze sukcesy, by patrzeć na siebie nie przez pryzmat wyłącznie przykrych rzeczy. Jesteśmy świadomi tego, na czym koncentrujemy uwagę, więc ponieważ nasza uwaga może być sterowana naszą wolą, powinniśmy to wykorzystać, by widzieć szklankę do połowy pełną, a nie do połowy pustą. Po szóste, powinniśmy przestać oglądać telewizję, a zamiast tego wyjść do lasu, bo nasz mózg żyjąc w tak dynamicznym świecie potrzebuje czasem trochę wytchnienia. A po siódme, powinniśmy częściej się uśmiechać, nawet bez powodu, bo wtedy w naszym mózgu dzieje się coś fajnego…

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Maria P. Wiśniewska

Fot. Archiwum W. Glaca

Trudno mi odpowiedzieć na pytanie o syndrom pandemii nie znając badań, nie wiem też, czy takie były przeprowadzane. Pandemia i związane z nią ograniczenia, wywoływać może różne emocje: lęk, złość, smutek. A to jak na ograniczenia reagujemy zależy od cech indywidualnych, doświadczenia czy dostępnego wsparcia. Pandemia naruszyła nasze poczucie bezpieczeństwa, poczucie sprawstwa, wpływ na własne życie, realizowanie bieżących celów, planowanie przyszłości. Ograniczyła naszą wolność, zmusiła do rezygnacji z wymarzonych wakacji, organizacji hucznego wesela na wiele osób, biesiad rodzinnych w czasie świąt czy innych okoliczności, spotkań z przyjaciółmi w ulubionych pubach czy kawiarniach. Pozbawiała nas kultury: kina, teatru, wystaw, koncertów. Utrudniła dostęp do lekarzy, wstrzymała badania diagnostyczne, leczenie, zabiegi. Wymusiła na nas pokorę, zmuszając do rezygnacji z dotychczasowego życia i przyzwyczajeń. Części z nas zabrała bliskich, części pracę i dochód na utrzymanie rodziny. Wiele jest obszarów, w których pandemia nas poraniła, czy można to określić „syndromem” – nie wiem.

•  Kto najbardziej ulega presji pandemii i ograniczeń z tym związanych? Mężczyźni, kobiety, młodzi, starsi, jaki rodzaj wykształcenia, zawodu?

Myślę, że odpowiedź na pytanie o presję pandemii, faktycznie można podzielić według kryteriów: wieku, płci, wykształcenia czy zawodu. Biorąc pod uwagę kryterium wieku, to niewątpliwie dwa pokolenia najboleśniej odczuwają ograniczenia i zagrożenia pandemii. Mam na myśli dwie grupy pokoleniowo skrajne, czyli dzieci i osoby w wieku senioralnym. Dzieciom pandemia zabrała naturalną i niezbędną dla rozwoju aktywność, nawiązywanie relacji w grupie rówieśniczej, poznawanie się, zabawy. Dzieci w młodszym wieku szkolnym nie doświadczyły rozpoczęcia czy zakończenia roku szkolnego, kwiatów dla nauczycieli, wzajemnych uścisków i buziaków. Nauczanie zdalne, do którego pandemia zmusiła uczniów i oczywiście też nauczycieli, wiele dzieciom zabrało. Choć zatrzymując się na chwilę na zdalnym nauczaniu, to wiem od moich nastoletnich pacjentów, że część z nich jest z tej formy uczenia się zadowolona, m.in. bo nie muszą wcześnie rano wstawać, bo mniej się stresują, bo czują się bezpieczniej w domu. Ale dla młodszych dzieci niemożność chodzenia do szkoły i udziału w różnych aktywnościach poza domem, to zabranie dzieciństwa. Jest jeszcze problem dzieci żyjących w rodzinach przemocowych czy z problemami alkoholowymi, które zostały skazane i narażone na ciągłe obcowanie z patologią jednego lub obojga rodziców. Czasami także bez możliwości korzystania ze sprzętu do nauki zdalnej. Drugą grupą wiekową najbardziej dotkniętą przez pandemię są seniorzy. Wielu z nich choroba Covid-19 odebrała życie, które mogłoby trwać dłużej, wielu skazała na samotność, tę w codziennym życiu i tę najbardziej bolesną – podczas umierania. Bo starsi ludzie z obawy przed zakażeniem izolują się sami albo rodziny unikają z nimi bezpośredniego kontaktu, by na zakażenie seniorów nie narażać. To są samotne dni i wieczory, często też samotnie spędzane uroczystości rodzinne czy święta, a do tego utrudniony dostęp do lekarza i towarzyszący lęk przed zakażeniem, często też bezradność. Oczywiście ograniczenia związane z pandemią dotknęły wszystkie pokolenia, ale najmłodsi i najstarsi, ucierpieli chyba najbardziej. A co do płci, to nie potrafię jednoznacznie odpowiedzieć, bo z jednej strony w naszej tradycji kulturowej kobiety zwykle są bardziej obarczone pracami domowymi i zajęciami z dziećmi, a nauczanie zdalne te obowiązki pomnożyły, a z drugiej strony mężczyzn pandemia mogła dodatkowo obciążyć stresem związanym z utrzymaniem pracy czy firmy. Ale to są tylko hipotezy bazujące na dawnych podziałach obowiązków, bo w wielu rodzinach, z którymi prowadzę terapię, takie podziały od wielu lat już nie funkcjonują i rodzice dzielą się obowiązkami. Z pewnością presja pandemii dotknęła całe rodziny, a w rodzinie poszczególni jej członkowie mogą mieć różną odporność na stres i ograniczenia. Co do wykształcenia i zawodów, to wiemy, że niektóre branże ucierpiały szczególnie, to hotelarstwo, turystyka, handel czy fitness. Prowadzący te branże mogą mieć różne wykształcenie czy zawody. Słyszymy i widzimy dramat ludzi prowadzących te biznesy oraz pracujących w nich. Każdy z nas zapewne zna sklepy z różnym asortymentem, które w czasie pandemii zostały zlikwidowane, a za każdym zamknięciem i upadkiem jakiejś firmy czy placówki kryją się dramaty indywidualnych osób i ich rodzin.

•  Pani specjalność to psychoterapia osób z zaburzeniami odżywiania. Pandemia wzmogła ten rodzaj zaburzeń?

Zdecydowanie tak, obecnie znacznie więcej rodziców zgłasza się z córkami, które od czasu wybuchu pandemii i pierwszego lockdownu zaczęły się odchudzać i intensywnie ćwiczyć. Z rozmów z rodzicami i ich córkami wynika, że ograniczenie aktywności i zmiana dotychczasowego sposobu życia, był istotną przyczyną odchudzania się i ćwiczeń. Ale anoreksja psychiczna to złożone zaburzenie psychiczne o wieloczynnikowym podłożu i dlatego wyjaśnienie tych mechanizmów wymagałoby szerszego wprowadzenia i omówienia kryteriów diagnostycznych oraz przebiegu zaburzenia i terapii. Chcę ten temat dokładnie opisać w planowanej publikacji, kolejnej książce.

•  Co jest najtrudniejsze dla Pani pacjentów?

W obecnej sytuacji trudności, które dotykają nas wszystkich, dotyczą również moich pacjentów. Odporność na stres, frustrację czy deprywację jest indywidualna, zależy od różnych czynników psychologiczno-biologicznych. Bardzo ważne w radzeniu sobie z dyskomfortem psychicznym są mechanizmy obronne. U dzieci i młodzieży często są jeszcze niewykształcone, a niezależnie od wieku mogą także wadliwie funkcjonować. Dla wszystkich kwarantanna, brak ruchu, brak spotkań, zamarzone życie towarzyskie są trudne do zniesienia, choć zależy to także od zapotrzebowania na stymulację zewnętrzną, czyli na bodźce środowiskowe. Osoby z o introwertywnych cechach osobowości łatwiej mogą znosić ograniczenie bodźców zewnętrznych. A dla wszystkich dzieci i nastolatków, poza deficytem kontaktów, bardzo trudny jest brak zrozumienia i oparcia w rodzinie.

•  Wiele osób, które zaczyna odczuwać niedogodności ograniczeń pandemicznych, zauważa w sobie i swoim zachowaniu niepokojące objawy. Ale to jeszcze daleka droga do spotkań z psychoterapeutą. Wiele osób myśli, że sobie sami poradzą. Ale to bywa złudne. Spotkanie psychoterapeutyczne to przecież nic strasznego?

Mam nadzieję, że to nic strasznego. Rzeczywiście wiele osób, które zauważa u siebie niepokojące objawy, próbuje sobie z nimi samemu radzić. Takie objawy, jak: zaburzenia snu czy spadek nastroju lub aktywności, myśli rezygnacyjne lub samobójcze mogą mieć związek z depresją, żeby to wyjaśnić, trzeba skorzystać z konsultacji u lekarza psychiatry, psychologa (o ile to możliwe specjalisty lub w trakcie specjalizacji z psychologii klinicznej) lub psychoterapeuty. Objawami depresji może być także spadek łaknienia lub kompulsywne objadanie się, ale mogą to być także objawy zaburzenia odżywiania, a specjalista powinien to wyjaśnić i zaproponować odpowiednie leczenie. Podobnie jak myśli czy czynności natrętne, z którym czasami ludzie długo się męczą, mogą być związane z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi. Część zaburzeń wymaga leczenia dwutorowego, komplementarnego czyli farmakoterapii i psychoterapii, w niektórych przypadkach wystarczająca jest profesjonalna psychoterapia. Używam określenia „profesjonalna” dlatego, że obecnie nie ma ustawy o zawodzie psychoterapeuty i praktycznie każdy może gabinet psychoterapii otworzyć i prowadzić. I tak jak profesjonalnym psychoterapeutom, czyli takim, którzy posiadają certyfikaty terapeutyczne, w czasie ubiegania się o certyfikat, czyli kilkuletniego szkolenia i pracy własnej oraz egzaminu końcowego, stawia się bardzo wysokie wymagania, tak z drugiej strony każdy może świadczyć usługi pod hasłem „psychoterapia”. W 2019 roku powstała nowa specjalizacja medyczna – psychoterapia dzieci i młodzieży, w ramach której razem z koleżankami i kolegami psychoterapeutami prowadzimy zajęcia dydaktyczne, warsztatowe i pracy własnej. Uzyskanie tej specjalizacji będzie dodatkowym, obok certyfikatów terapeutycznych, kryterium kwalifikacji. Terapeuci czekają na ustawę o zawodzie psychoterapeuty (podobnie jak psycholodzy na ustawę o zawodzie psychologa), ale dopóki jej nie ma, ważne jest, aby pacjenci pytali o kwalifikacje osoby, której powierzają swoje czy dziecka, problemy i zdrowie, sprawdzali czy osoba świadcząca usługi terapeutyczne posiada odpowiednie wykształcenie i rekomendacje. Profesjonalnie prowadzona psychoterapia nie jest „niczym strasznym”, choć zdarza się, że bywa dla pacjenta trudną pracą, ale konieczną, by wprowadzić oczekiwane przez pacjenta zmiany.

•  Jak w dobie pandemii wygląda psychoterapia?

Obecnie z powodu kwarantanny psychoterapia prowadzona jest głównie zdalnie. Choć część terapeutów pracuje stacjonarnie zachowując reżim epidemiczny. Początek przejścia na pracę zdalną, w marcu 2020 roku, był trudny dla psychoterapeutów i pacjentów. A ponieważ w mojej pracy przeważająca część terapii związana jest z terapią rodzinną, to zorganizowanie sesji zdalnej było wyzwaniem, ale po miesiącu stało się już czymś naturalnym. Jeśli chodzi o częstotliwość spotkań czy czas trwania sesji to nic się nie zmieniło, jest tak jak było przed pandemią. Sesje zdalne początkowo dla niektórych moich pacjentów wydawały się niewyobrażalne, ale istniejąca sytuacja pandemiczna pokazała, że psychoterapia prowadzona zdalnie może być tak samo efektywna jak ta prowadzona w realu. Paradoksalnie są też plusy terapii zdalnej, bo korzystać z niej mogą osoby mieszkające w różnych częściach świata. Wcześniej pacjenci przyjeżdżali na terapię z zagranicy, głównie z krajów europejskich, ale było to dla nich uciążliwe i wiązało się z dużymi kosztami. Obecnie pracuję terapeutycznie zdalnie z pacjentami mieszkającymi na różnych kontynentach. Gdy pandemia nas opuści, to forma pracy zdalnej dla wielu osób nadal pozostanie jedyną możliwością korzystania z psychoterapii u wybranego terapeuty. Choć oczywiście dla mnie i większości moich pacjentów powrót do terapii stacjonarnej jest oczekiwany.

•  Jakie byłyby Pani rady na zachowanie zdrowia psychicznego w obecnych trudnych czasach?

Z zasady nie udzielam rad, bo nie ma porad uniwersalnych. Niektórym osobom trudno zachować dobrą kondycję psychiczną, bo pandemia zabrała im bliską osobę, inni stracili dorobek życia, pandemia to liczne i różne utraty. A jak sobie radzić z ograniczeniami? Jedni lubią ruch i sport, inni swój wygodny fotel i czytanie lub jogę, jeszcze inni prace ogrodowe czy mają inne pasje. Na ile ograniczenia pandemiczne pozwalają, warto zadbać o to, co sprawia nam przyjemność i relaksuje. Znam osobę, której pasją jest gra w brydża i w czasie pandemii nadal ją kontynuuje z grupą partnerów, choć zdalnie na odpowiednich nośnikach. Bo technologia okazała się wyjątkowo pomocna w pandemii, jakże trudniej musiało być w latach 1918-1920 w czasie epidemii grypy hiszpanki, gdy nie było telewizji, telefonu, Internetu, a medycyna funkcjonowała na zupełnie innym poziomie. Ale wracając do „rad” to jedna jest uniwersalna i tę dam, to dbanie o potrzeby biologiczne i psychiczne zgodnie z hierarchią potrzeb Abrahama Maslowa. W ramach hierarchii potrzeb Maslowa potrzeby ułożone są w formie piramidy, gdzie u podstawy są podstawowe potrzeby fizjologiczne, takie jak: jedzenie, zaspokajanie pragnienia, sen, potrzeby seksualne, odpoczynek. Na wyższym poziomie znajdują się potrzeby bezpieczeństwa, takie jak: opieka i oparcie, spokój, wolność od strachu, kolejny poziom to: potrzeby miłości i przynależności, następny poziom to: potrzeby szacunku i uznania, a poziom najwyższy to potrzeby samorealizacji. Nie zaspokojenie potrzeb z niższych pięter hierarchii odbija się na potrzebach z wyższych poziomów, ale przede wszystkim przyczynia się do zaburzeń zdrowia somatycznego i psychicznego. Część moich pacjentów, z różnymi rozpoznaniami, do czasu zgłoszenia się na psychoterapię, zaniedbywała potrzeby podstawowe, zmieniając hierarchię ich zaspokajania, ale fizjologii nawet najlepszym słowem nie można zaspokoić, więc żeby psychoterapia dawała pozytywne efekty konieczne jest u tych osób przywrócenie naturalnej zaspokajania hierarchii potrzeb. Dlatego w pandemii czy bez pandemii, należy dbać o odpowiednie zaspokajanie potrzeb, mając na uwadze, że niedobór jest tak samo szkodliwy jak przedawkowanie, bo nawet nadmiar witamin także może nam zaszkodzić.

•  Czy zwierzęta domowe stanowią wsparcie psychiczne dla człowieka?

Odpowiadając na to pytanie zwróciłabym uwagę na symetrię, bo to relacja dwustronna, zwierzęta są nie tylko dla nas, bo my powinniśmy być także dla nich. A jeżeli opiekujemy się zwierzęciem, które lubimy, to wsparcie psychiczne dla nas może być ogromne. Ostatnio jeden z pacjentów, powiedział słowa, które poza wymiarem realnym mają też wymiar symboliczny, że po traumie związanej z utratą bliskiej osoby „uratowała” mu życie adopcja psa ze schroniska. Obcowanie ze zwierzętami podnosi poziom endorfin, popularnie zwanych hormonami szczęścia. Ale decydując się na zwierzę musimy wiedzieć czego oczekujemy i co jesteśmy w stanie mu ofiarować. Pozwalając sobie na żart, podpowiem, że jeżeli ktoś lubi regularne spacery niezależnie od pogody, wolnego czasu i nastroju, to pies może być wsparciem niebywałym, a jeśli ktoś woli głaskać zwierzę, wówczas gdy ono ma na to ochotę, a przy tym godzi się na zrzucenie z blatu czy stołu ulubionej zastawy – to kot polecany. Może być też królik czy mały gryzoń, który od czasu do czasu, przebywając poza klatką, przegryzie kabel, lub można zdecydować się na papugę, co nie przebiera w słowach albo inne zwierzę, o ile zapewnimy mu warunki odpowiednie dla jego gatunku i temperamentu. Chcę jeszcze zwrócić uwagę, że zwierzę nie jest odpowiedzialne za ewentualne domowe straty, bo ono zachowuje się zgodnie ze swoją naturą, a odpowiedzialność zawsze leży po stronie człowieka, bo to on planuje i organizuje życie w domu, więc powinien przewidzieć, co może się wydarzyć i wszystko odpowiednio zabezpieczyć. To też jest zaleta przyjaźni i życia obok zwierzęcia i to nie tylko w czasie pandemii. Można więc powiedzieć, że zwierzęta chcąc czy nie, stają się często zoo-terapeutami, bo one nie martwią się pandemią, pracą, finansami, naszymi relacjami i innymi ludzkimi problemami, dla nich najważniejsze jest, by były zadbane i w kontakcie z nami, a my dbając o nie korzystamy z zaproszenia do ich beztroskiego świata. Dlatego zwierzę, któremu zapewnimy dobre życie, polepszy też nasze. Sama nie wyobrażam sobie życia bez psa, więc zwierzęta, o które będziemy dbać, polecam.

•  Jest Pani autorką kilku książek z zakresu psychoterapii zaburzeń odżywiania, m.in. o anorexii. Nad jaką nową książką Pani obecnie pracuje?

Obecnie pracuję nad książką, która nie powstałaby gdyby nie propozycja Wydawnictwa Silva Rerum, które wydało moją książkę na temat anorexii, „Anorexia nervosa – w sieci pułapek”, dołączone zdjęcie jest z wieczoru autorskiego zorganizowanego przez Wydawnictwo. A książka, nad którą teraz pracuję, pierwotnie nie miała być stricte psychologiczna, choć po ponad trzydziestu latach pracy jako psycholog trudno uniknąć patrzenia na to co wokół bez tej perspektywy. Pracę nad książką rozpoczęłam właśnie w czasie trwania pandemii i początkowo planowałam dzielić się rozważaniami na różne tematy, które nas otaczały, a mnie poruszały, przed i w trakcie pandemii, ale po rozmowie z Wydawcą doszłam do wniosku, że odcinanie się od psychologii jest trudne i nienaturalne. Bo to trochę tak jakby artysta malarz założył, że w publikacji nie wspomni o sztuce, a muzyk – o muzyce, że pozwolę sobie na takie porównanie. Tak więc będzie to książka zawierająca rozważania na temat tego co wokół, ale chciałabym, by stała się także pozycją popularyzującą wybrane zagadnienia z psychologii i psychoterapii. Przy czym przez popularyzację rozumiem jako przekazywanie informacji czy wiedzy na określone tematy, a nie tzw. psychologiczne poradnictwo czy psychologizowanie. W książce znajdzie się także rozdział poświęcony jednej z moich pasji, jaką jest film, będą to refleksje po-filmowe dotyczące symboli, jakie dostrzegałam w filmach, oglądanych w latach 2018-2020. Nie ukrywam, że po jej ukończeniu, w planie mam dwie kolejne książki, z tym, że będą w całości poświęcone mojej pracy zawodowej, a więc psychologii i psychoterapii. Ale to plan na 6-8 lat, bo na pisanie jednej pozycji poświęcę ok. 3-4 lata, ponieważ na co dzień pracuję z pacjentami oraz prowadzę szkolenia. Przyznam, że lubię przelewać myśli na papier i to z dwóch powodów, pierwszy – bo to pomaga własne myśli porządkować, a drugi – to chęć ich utrwalenia oraz potrzeba dzielenia się doświadczeniami, poza szkoleniami, z młodszymi koleżankami i kolegami psychoterapeutami. Choć pisanie to żmudne zajęcie oraz trudne wyzwanie i mimo, że pozycje popularnonaukowe czy naukowe to nie dzieła literackie, mam nadzieję, że pisarze wybaczą mi przytoczenie w tym miejscu dwóch cytatów. Pierwszy to słowa Czesława Miłosza – „Co jest wymówione wzmacnia się. Co nie jest wymówione zmierza do nieistnienia” [1] , te słowa mają także ogromne znaczenie w pracy psychoterapeutycznej. Drugi cytat to słowa pisarki Agaty Tuszyńskiej – „Natchnienie nie istnieje. Jest twardy mozół codziennej roboty. Heblowanie słów, wysiadywanie fotela, przepisywanie z głowy na papier mniej lub bardziej spracowanych myśli…” [2]. Sądzę, że doświadcza tego chyba każdy piszący, niezależnie od dziedziny, formy publikacji czy tematu, ale ta niełatwa praca daje też wiele satysfakcji, a jeśli jeszcze spotyka się z zainteresowaniem odbiorcy, jest wielką gratyfikacją.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Maria P. Wiśniewska

Źródła:

1. https://nowynapis.eu/tygodnik/nr-79/artykul/louise-gluck-pisanie-nie-jest-dekantacja?fbclid=IwAR0Hbtp5l4SFfc4UZY6I2C9bBeM1c5Pw5FvZ3ozNVRRLH8XL5A1Rbzx5j6Y
2. https://www.facebook.com/AgataTuszynskaPisarka/posts/4842024632538528

Dr Małgorzata Talarczyk – specjalista psychologii klinicznej, certyfikowany psychoterapeuta, terapeuta rodzinny, konsultant psychologii klinicznej dziecka.
www.system-terapia.pl

Na zdjęciu: dr Małgorzata Talarczyk na spotkaniu autorskim w „BarBaresco”, zlikwidowanym z powodu skutków pandemii

• Koronawirus i szczepionki to słowa jedne z najczęściej wyszukiwanych w wyszukiwarkach. Gdzie ludzie się najczęściej zarażają?

Koronawirus przenosi się z człowieka na człowieka z dużą łatwością drogą kropelkową. Najczęściej ma to miejsce, gdy osoba chora kaszle lub kicha i nie zasłania przy tym ust. Warto jednak pamiętać, że do infekcji może dojść także podczas picia z jednej butelki lub jedzenia tymi samymi sztućcami. Niebezpieczne może być również przebywanie w tym samym pomieszczeniu z nosicielem koronawirusa. Istnieją także dowody na to, że wirus utrzymuje się na przedmiotach. Wówczas infekcja powstaje na skutek dotknięcia skażonej powierzchni, a następnie twarzy, zwłaszcza okolicy ust i oczu. Okres inkubacji choroby wynosi 2–14 dni. Najczęściej jednak pierwsze objawy obecności koronawirusa w organizmie pojawiają się po pięciu dniach od kontaktu z patogenem. Nie można zapominać, że zarażają także bezobjawowi nosiciele koronawirusa, czyli osoby, które nie mają żadnych dolegliwości. Dlatego powinno się stosować wszelkie możliwe środki zapobiegawcze (higienę rąk, dezynfekcję powierzchni, samoizolację, a także zakrywanie nosa i ust), odpowiedni dystans pomiędzy osobami, unikanie zgromadzeń, a osoby u których pojawią się objawy infekcji koronawirusem, muszą poddać się kwarantannie.

• Każdy kraj i region prowadzi swoją politykę w zakresie walki z pandemią. Bawaria zdecydowała, że od poniedziałku 18 stycznia wprowadzony zostanie obowiązek noszenia maseczek FFP2 w transporcie miejskim i sklepach, a w środkach komunikacji miejskiej dodatkowo zakazano rozmów. Zdaniem Pani Profesor – który kraj prowadzi w walce z pandemią najlepszą i spójną politykę prozdrowotną?

Pandemia koronawirusa to czas zupełnie niecodzienny dla wszystkich. Każdego z nas ogarnia strach, niepewnością o własne zdrowie i zdrowie naszych bliskich, o miejsce pracy, o prowadzony biznes, generalnie o przyszłość. Każdy musiał zmienić codzienne funkcjonowanie, przeorganizować opiekę nad dziećmi, pracę/naukę, Żyjemy w ciągłej niepewności, kiedy wrócimy do „codzienności” i czy jak wrócimy, wszystko będzie jak dawniej. Wszystkie państwa członkowskie UE zmagają się z pandemią i wydaje mi się, że ochrona zdrowia publicznego oraz zdrowia i dobrostanu obywateli UE to dla Unii priorytet. W ciągu kilku tygodni od wybuchu pandemii Covid-19, instytucje UE w Europie szybko wprowadziły szereg mechanizmów mających skoordynować jej działania i wesprzeć państwa członkowskie w walce z pandemią i jej skutkami. Wraz z rozwojem pandemii i Unia i jej państwa członkowskie nadal regularnie koordynują działania, np. Rada uruchomiła mechanizm IPCR (zintegrowane reagowanie kryzysowe na szczeblu politycznym): zwołuje cotygodniowe narady z udziałem przedstawicieli instytucji UE, ekspertów z agencji UE i reprezentantów państw członkowskich; Komisja Europejska i Rada pomagają odpowiednim resortom krajowym utrzymywać stały kontakt i koordynować działania, przewodniczący Rady Europejskiej organizuje wideokonferencje z unijnymi przywódcami, a Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) publikuje oceny ryzyka i bieżące informacje epidemiologiczne dla ludności UE. Nie potrafię powiedzieć, który kraj prowadzi w walce z pandemią najlepszą i spójną politykę prozdrowotną. Uważam, że każdy prowadzi ją na miarę swoich potrzeb i możliwości, systematycznie oceniając sytuację epidemiologiczną. Kluczem w walce z Covid-19 jest także europejska solidarność.

• Pandemia opanowała świat i ludzie coraz bardziej zaczynają się interesować kwestiami zdrowia. To chyba ma też pozytywne aspekty? Jeśli tak, to jakie?

Jak już mówiłam, pandemia koronawirusa SARS-CoV-2, „wywróciła nasze życie do góry nogami”. Myślę, że wprowadzenie obostrzeń, mających na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się patogenu, a przede wszystkim obawa przed zakażeniem sprawiły, że Polacy zaczęli inaczej podchodzić do kwestii własnego zdrowia. Z pewnością, jako konsekwencja samoizolacji/kwarantanny, zakaz przemieszczania się, konieczności pracy zdalnej, brak zajęć w szkołach/uczelniach, ograniczenie wydarzeń publicznych i inne obostrzenia wprowadzone na czas pandemii, spowodowały iż zmieniły się nie tylko nasze codzienne nawyki, a także życie rodzinne i zawodowe. Taka sytuacja doprowadziła do zmiany hierarchii wartości. Część musiała nieco zwolnić i zmienić podejście do wielu rzeczy, w tym także do zdrowia. Ciekawych informacji dostarczyły w tej kwestii wyniki ankiety przeprowadzonej przez Zespół Nationale-Nederlanden. Wykazały one, że ponad połowa Polaków (w większości powyżej 50. roku życia) nadal obawia się nowego koronawirusa i ściśle przestrzega wszystkich zaleceń i zachowuje środki ostrożności. Za powody powyższego najczęściej podawano łatwość zakażenia, trudności w zidentyfikowaniu osoby chorej (wiele osób jest tzw. bezobjawowymi nosicielami koronawirusa), nieodpowiedzialność innych osób i nieprzestrzeganie zasad higieny przez inne osoby. Jednocześnie aż 68% osób przyznało, że przyzwyczaiło się do pandemii koronawirusa. Ponad połowa badanych uważała, że tryb życia, który prowadzą od marca, spowodowało zwiększenie ryzyka zachorowania na choroby cywilizacyjne, ponieważ nasilił się stres, zaczęli prowadzić siedzący tryb życia, ograniczono im możliwości ruchu na świeżym powietrzu, nie mogli uczęszczać na treningi i zajęcia sportowe, a stres „zajadali” głównie przekąskami i słodyczami. Wszystko powyższe to czynniki zwiększające ryzyko zachorowania na nadciśnienie tętnicze, insulinooporność, choroby układu ruchu, otyłość oraz cukrzycę. Jak wykazało wspomniane przeze mnie badanie obawy przed zachorowaniem na cukrzycę deklarowało aż 38% badanych. Okazało się, że w czasie epidemii koronawirusa część Polaków jednak zmieniło swoje ogólne podejście do zdrowia, bowiem deklarowali że nie tylko częściej o nim myślą, ale także bardzie zainteresowali się profilaktyką chorób cywilizacyjnych. W moim odczuciu, jest to fajny wynik, ponieważ świadczy, że wiele osób czas lockdownu wykorzystało na zmianę stylu życia, np. mając więcej czasu na gotowanie i spożywanie posiłków w regularnych odstępach czasu, zaczęło przyglądać się swoim nawykom żywieniowym. Zaczęło szukać naturalnych sposobów na zwiększenie odporności, włączając do diety świeże warzywa i owoce, a także naturalne antybiotyki (m.in. czosnek). Pozytywnym zmianom w stylu życia sprzyjało nawet zalecenie dotyczące dystansu społecznego. Więcej osób zaczęło spędzać więcej czasu na łonie natury, głównie w parkach i lasach, co ewidentnie ma pozytywny wpływ nie tylko na układ odpornościowy, ale na cały organizm. Więcej osób znalazło także więcej czasu na odpoczynek, sen, i o czym już wspomniałam, na zwolnienie tempa życia. Generalnie nie można oczekiwać, że w sytuacji pandemii ludzie zmienią swoje dotychczasowe przyzwyczajenia i zachowania zdrowotne. Często ludzie kierują się w swoich wyborach zdrowotnych tzw. wiedzą potoczną, która znacznie może odbiegać od ustaleń medycyny jako nauki. Rolę tu także będzie odgrywać subiektywna świadomość zdrowotna. Dlatego okres pandemii to dobry czas, by uczyć i motywować ludzi, by brali odpowiedzialność za zdrowie swoje i innych osób, aby bardziej wierzyli w siebie oraz mieli przekonanie, że zdrowie i to, co dzieje się wokół, może zależeć przede wszystkim od nich samych.

• Kwestia mycia rąk stała się sprawą narodową. Wcześniejsze dane statystyczne wskazywały, że my Polacy nie bardzo lubimy myć ręce, a środki czystości nie stanowiły hitu handlowego. W szkołach zawsze brakowało mydła… Czy nasze zachowania higieniczne mają szansę zmienić się na trwałe?

Szczerze? Trudno to przewidzieć. Wydaje się, że jest to bardzo prawdopodobne, bo jeżeli wypracujemy taki nawyk, to on zostanie. Jednak czy teraz, w okresie pandemii, rzetelnie podchodzimy do mycia rak? Jeżeli popatrzy się na wyniki badań sprzed pandemii, to co ósmy Polak nie mył rąk przed jedzeniem, co piąty nie robił tego po powrocie do domu, a co drugi mężczyzna i co czwarta kobieta nie mył rąk po wyjściu z toalety! 38,7% wszystkich pracowników biurowych nie myje rąk po skorzystaniu z toalety, a tylko 30% używa do tego celu mydła. Potem w podajemy dłoń nie takiej osobie na powitanie, łapiemy rączkę koszyka w sklepie spożywczym, który przed chwilą trzymała, dotykamy klamki lub poręczy w autobusie, która miała wcześniej styczność dłonią takiej osoby. A przecież szacuje się, że po wizycie w toalecie na każdym centymetrze kwadratowym dłoni może zgromadzić się ponad 30 milionów bakterii. Poza tym wielu z nich nie suszy prawidłowo rąk po umyciu, podczas gdy na wilgotnych rękach może rozprzestrzeniać się około 1000 razy więcej bakterii niż na suchych. Wykazano, że każda niewłaściwie umyta dłoń rozprzestrzenia wirusy lub bakterie średnio na więcej niż pięciu powierzchniach: na klamkach drzwi, myszach komputerowych, klawiaturach, długopisach, narzędziach, podłokietnikach i wielu innych. Pamiętać należy, że bakterie i wirusy pozostają na nich aktywne nawet do 48 godzin i dłużej. Te fakty bardzo dziwią, ponieważ skuteczna higiena rąk jest niezwykle prosta: dokładne mycie mydłem wystarczy do usunięcia wirusów i bakterii. W okresie pandemii po pierwsze trzeba myć ręce często. Brytyjskie badania wykazały, że powinno to być od sześciu do dziesięciu razy dziennie. po drugie, czas mycia dłoni powinien wynosić 30 sekund. Nie powinno się używać suszarek do rąk (zwłaszcza w miejscach publicznych), ale można umyć dłonie żelem antybakteryjnym lub skorzystać ze skuteczniejszego płynu do dezynfekcji. Wracając do pytania – czas pokaże, czy pandemia miała i dobre strony, w tym ugruntowała nawyk mycia rąk.

• Ludzie noszą maski albo nie. Trzymają je na brodzie, używają wiele razy te same. Z czego wynikają takie zachowania?

W obecnych czasach środki masowego przekazu pełnią szczególną rolę, będąc nie tylko źródłem aktualnych informacji, ale także istotnym narzędziem kształtowania otaczającej nas rzeczywistości. Coraz mocniej oddziałują one na ludzkie zachowania, wybory, postawy – również w zakresie wartości fundamentalnych, takich jak zdrowie. Do indywidualnych opinii wypowiadanych w mediach społecznościowych lub na łamach portali internetowych dotyczących noszenia maseczek, dochodzą oczywiście fakty i mity na temat ich stosowania. Niektóre osoby uważają, że długotrwałe stosowanie maseczki powoduje niedotlenienie. Faktycznie noszeniu maseczki towarzyszy uczucie dyskomfortu, ale nie powoduje to w żadnym wypadku niedotlenienia, a najwyżej wymaga odrobiny dodatkowego wysiłku fizycznego, aby normalnie oddychać. Nie ma więc powodu, aby obawiać się braku tlenu związanego z noszeniem maski w normalnych warunkach użytkowania, chyba że np. mamy do czynienia z intensywną aktywnością sportową. Warto pamiętać, że w różnych typach maseczek producenci zamieszczają warunki ich użytkowania. Gdyby faktycznie maseczki powodowały niedotlenienie, to niewydolność oddechowa pojawiałaby się stosunkowo szybko, a nie dopiero po kilku godzinach jej noszenia. Inni uważają, że maseczki są bezużyteczne ponieważ wirusy są tak małe (0,1 mikrona), że mogą się „wślizgnąć przez oczka utkania” nawet najlepszych maseczek (0,3 mikrona). Cząstki wirusa odpowiedzialnego za Covid-19 mierzą około 0,12 μm. Nie byłoby więc możliwe noszenie maseczek o tak drobnym rozmiarze oczek, ponieważ nie moglibyśmy wówczas prawidłowo oddychać. Utkanie maski działa jak bariera elektrostatyczna. Kiedy bardzo mała cząstka, taka jak SARS-CoV-2, natrafi na włókno, „przykleja się do niego na stałe”. Niestety maski tracą swój ładunek elektrostatyczny, gdy się zamoczą i wtedy stają się mniej skuteczne, stąd powinno się zmieniać. Warto wiedzieć, że istnieje kilka rodzajów maseczek i że spełniają one różną rolę. Są np. osobiste maski ochrony dróg oddechowych (FFP2, FFP3), wyposażone w system filtrujący chroniący użytkownika przed ryzykiem zakażenia, przeznaczone do użytku medycznego, przede wszystkim dla tych osób, które wykonują inwazyjne zabiegi oddechowe na pacjentach zaintubowanych, maski „chirurgiczne”, przeznaczone do użytku medycznego, których głównym celem jest uniemożliwienie tym, którzy je noszą, zakażania innych, czy też tzw. maseczki „barierowe” przeznaczone do codziennego użytku dla ogółu społeczeństwa. Nie spełniają takich norm jak maseczki medyczne i nie ma na razie badań dotyczących ich skuteczności, ale w różnych krajach producenci tych masek dostali wytyczne dotyczące ich produkcji i stosowanego modelu, a na opakowaniach maseczek czytamy, że nie chronią przed SARS-CoV-2, ale przyczyniają się do wspólnych działań mających na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa odpowiedzialnego za Covid-19. Noszenie masek ma bowiem przed wszystkim na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa, a nie ochronę poszczególnych użytkowników. W związku z tym najważniejsze jest przestrzeganie trzech zasad, w ochronie przed koronawirusem: noszenia maseczki i odpowiednie jej użytkowanie, częste mycie rąk oraz zachowanie dystansu społecznego. Może warto wspomnieć o eksperymencie, jaki przeprowadziła grupa badaczy z Instytutu Nauk Medycznych Uniwersytetu Tokijskiego. Okazało się, że gdy manekinowi „zdrowemu” założono maseczkę z tkaniny, zmniejszyło to ilość wchłoniętych wirusów o 17%. Zwykła maseczka chirurgiczna ograniczyła ilość wirusów o 47%, a poprawnie założona maseczka typu N95 – o 79%. W drugim eksperymencie maseczki zakładano manekinowi „zakażonemu”. Badacze zaznaczają, że nawet założenie maseczek obu manekinom nie wyeliminowało możliwości przeniesienia wirusa całkowicie. Jednakże zarówno maseczki z tkaniny, jak i maseczki chirurgiczne zmniejszały ilość wirusów wchłoniętych przez manekin „zdrowy” o ponad 70% . Warto też wspomnieć o badaniach przeprowadzonego na 1600 mieszkańcach Brazylii, opublikowane w opublikowane w czasopiśmie „Personality and Individual Differences”, pokazały, że cechy aspołeczne, zwłaszcza niższy poziom empatii a wyższy bezduszności i kłamstwa, połączone ze skłonnością do podejmowania ryzyka, wiązały się z nieprzestrzeganiem ograniczeń. Podobnych ustaleń dokonali polscy psychologowie z Uniwersytetu Warszawskiego i poznańskiego Uniwersytetu Humanistycznospołecznego SWPS. Okazało się, że osoby z psychopatycznymi i narcystycznymi cechami osobowości były bardziej skłonne do ignorowania ograniczeń związanych z pandemią – lekceważyły nakaz noszenia masek, mycia rąk, dystansowania społecznego i niewychodzenia z domu. Zdaniem naukowców, jest to związane z tym, że albo nie wierzą oni, że środki zapobiegawcze działają, albo nie dbają o skutki ignorowania prozdrowotnych rozporządzeń.

• Element promocji zdrowia w naszej edukacji nie był do tej pory mocno akcentowany. Pani Profesor ma dzieci, wnuki, uczy studentów – jak oceni Pani zachowania i nawyki młodych ludzi w tym zakresie?

Niestety nie był. Od kilku dobrych lat prowadzimy badania na temat zachowań ryzykowanych młodych ludzi, w tym studentów kierunków medycznych i niestety nie są one zadawalające. Badania takie prowadzą także inne ośrodki akademickie, CBOS. Prowadzone są także badania międzynarodowe, np. HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) dotyczące zachowań zdrowotnych młodzieży szkolnej, prowadzone pod patronatem WHO, co cztery lata w 49 krajach, w tym w Polsce. Wyniki badania są dość niepokojące. Okazało się, że odsetek nastolatków aktywnych fizycznie na poziomie umiarkowanym lub intensywnym spadł ciągu ostatnich czterech lat o 7 punktów procentowych. Zaledwie niewiele ponad 1/3 nastolatków spożywała owoce (38,2%) i warzywa (34,2%) na zalecanym poziomie. Prawie 2/3 nastolatków spożywało słodycze częściej niż raz w tygodniu (69,9%), a niemal połowa z tą samą częstotliwością piła dosładzane napoje (44,9%). Wśród młodzieży w wieku11-15 lat, przynajmniej raz w życiu prawie co trzeci (34,6%) pił alkohol, co piąty (21,6%) palił tytoń a 15,5% z nich było pijanych. Odsetki badanych, którzy podjęli już próby z piciem alkoholu, czy paleniem tytoniu wzrastały wraz z wiekiem. 14,5% podało, że co najmniej w jeden dzień lub więcej używało marihuany lub haszyszu. Niepokojące jest to, że w całej grupie badane dziewczęta częściej niż chłopcy w życiu piły alkohol, czy upiły się. W przypadku pozostałych zachowań odsetki u chłopców i dziewcząt były zbliżone. Badania własne w grupie 338 polskich studentów kierunków medycznych, którzy stanowili wykazały, że generalnie w trakcie badania paliło 12,3% badanych. Respondenci deklarowali, że najczęściej sięgali po piwo (68,2%), rzadziej po wino (43,9%) czy wódkę (34,5%). 94,1% deklarowało, że nie używa narkotyków, a ci którzy je zażywali, preferowali marihuanę (85%), a niektórzy wykazywali nawet wysoki poziom uzależnienia od narkotyków. Badani wykazywali przeciętny poziom uzależnienia od telefonu komórkowego. Poziom uzależnienia od telefonu komórkowego rósł wraz z poziomem uzależnienia od Internetu. To wszystko świadczy, że edukacja prozdrowotna powinna być realizowana od przedszkola , bo jak mówi przysłowie – Czym skorupka za młodu… tym na starość trąci”?

• Nadal sporo jest osób nieprzekonanych do szczepienia. Dotychczas tylko kilka procent szczepiło się choćby na grypę. Teraz w mediach oficjalnych prowadzone są kampanie promocyjne na szeroką skalę. A zarazem w mediach społecznościowych trwa antykampania szczepionkowa, jest choćby sporo filmików o tym, jak po szczepieniu ludziom twarze się zmieniają np. w końskie łby. Czy wpisy w mediach społecznościowych faktycznie mają większą siłę oddziaływania aniżeli media oficjalne, choć w jednych wypowiadają się specjaliści, a w drugich – zwykli ludzie, niebędący ekspertami.

Niestety, o czym już wspominałam, w ostatnich latach obserwuje się systematyczny wzrost udziału mediów w codziennym życiu człowieka. Według danych z literatury nawet ponad 80% osób uzyskuje informacje na temat zdrowia poprzez media. Pamiętać jednak należy, że z jednej strony istnieją doniesienia, iż zdrowotne kampanie medialne sprzyjają zmianom stylu życia, korzystnie wpływając na kształtowanie zachowań prozdrowotnych, ale z drugiej strony, media dostarczają także treści niesprzyjających zdrowiu, których przyswojenie może wywołać negatywne skutki. Przykładem mogą być reklamy, promujące produkty alkoholowe czy papierosy. Z uwagi na rosnącą dostępność Internetu staje się on chyba dominującym źródłem wszelkich informacji, w tym także o zdrowiu, a na portalach społecznościowych (np. Facebook) powstają grupy użytkowników powiązanych stanem zdrowia, np. serwisy uruchamiane przez medyczne towarzystwa naukowe zawierające profesjonalną, specjalistyczną wiedzę medyczną, którą kierują zarówno dla chorych, jak i zdrowych ludzi, powstają grupy wsparcia tworzone przez chorych z określoną jednostką chorobową, portale z poradami, portale promujące nowe, nie zawsze sprawdzone metody leczenia. Badania w tym zakresie wykazują, że według większości respondentów (67,7%), informacje prze­kazywane za pośrednictwem środków masowego przekazu mają znaczący wpływ zarówno na badanych, jak i na ich rodziny, a informacje prze­kazywane za pośrednictwem środków masowego przekazu mogą wpływać na ich styl życia, decyzje, nawyki i zachowania zdrowotne. Co trzeci badany twierdził, że media społecznościowe (fory, blogi, portale typu Facebook itp.), iż wpływ tego typu mediów jest pozytywny na powyższe. Media społecznościowe są jednym z najczęstszych źródeł informacji zdrowotnej, stanowiąc istotne źródło przekazu dla różnorodnych grup społecznych, stąd tak ważne jest, aby przekazywane w nich informacje były wiarygodne i rzetelne.

• W mediach społecznościowych pojawiają się jednak też apele lekarzy, niekiedy utytułowanych naukowców, którzy krytykują szczepionki. Osoby godne zaufania, jak się może wydawać, podpisane z nazwiska i tytułu naukowego, podważają sens szczepień, podkreślają ich szkodliwość, która będzie skutkować po latach. Jak to możliwe, że medycy są też częściowo przeciwni szczepieniom?

Każdy może mieć swoje zdanie na ten temat, a jak twierdził Darimont „Duża część postępu w nauce była możliwa dzięki ludziom niezależnym lub myślącym nieco inaczej”, więc dobrze jak są różne glosy. Ważne tylko aby słuchać rzetelnych opinii. Szczepienia ochronne zawsze wzbudzały i nadal wzbudzają duże zainteresowanie w okresach, kiedy choroby zakaźne są widocznym zagrożeniem, a ludzie słyszą o ciężkich powikłaniach, a nawet przypadkach śmierci spowodowanych przez choroby zakaźne w swoim otoczeniu. My, pokolenie obecnych rodziców i dziadków otrzymywaliśmy faktycznie mniej szczepień lub nie otrzymywaliśmy ich w ogóle, ale w tych czasach wiele niemowląt i małych dzieci umierało z powodu chorób zakaźnych, co obecnie jest prawie niespotykane. Warto przypomnieć, że w latach 50. XX wieku w Polsce w pierwszym roku życia umierało około 100 na 1000 dzieci, przede wszystkim z powodu chorób zakaźnych! Obecnie (dane z lat 2008–2009) liczba ta zmniejszyła się do mniej niż 6 zgonów na 1000 i to właśnie wprowadzenie szczepień na masową skalę spowodowało, że zgon z powodu choroby zakaźnej zdarza się obecnie rzadko. Bezpieczeństwo współczesnych szczepionek jest niezbędnym warunkiem ich dopuszczenia do użytku. Czuwają nad tym specjalne instytucje międzynarodowe i krajowe. To normalne, że po szczepieniu mogą pojawić się określone reakcje: wokół miejsca ukłucia może wystąpić zaczerwienienie, opuchlizna i ból. Także uczucie zmęczenia czy bóle głowy i kończyn nie są czymś niezwykłym w pierwszych trzech dniach po przyjęciu preparatu, potem na ogół mijają. Są dowodem na to, że preparat działa oraz że system immunologiczny wytwarza przeciwciała w odpowiedzi na „udawaną” infekcję. To samo dotyczy wszystkich leków. Nie ma preparatów, które nie dają objawów niepożądanych. Ja jestem takim dobrym testerem takich objawów ubocznych.

• Czy Pani Profesor się szczepiła?

Tak oczywiście, 13 stycznia otrzymałam pierwszą dawkę. Kolejna 3 lutego.

• Jakimi argumentami przekonuje Pani innych do idei szczepień?

Zawsze posługuję się twardymi argumentami, np., podanymi przez takie autorytety jak prezes Polskiej Akademii Nauk prof. Jerzy Duszyński, że szczepionka mRNA przeciw COVID-19 to szczepionka niezwykłej czystości, ma minimalną ilość składników i jest to jeden z najlepiej przebadanych produktów leczniczych na świecie. W skład takiej szczepionki wchodzi substancja, którą „w skrócie” można nazwać lipidową – glikol polietylenowy, który może się rozpuszczać zarówno w tłuszczach, jak i w wodzie, co ma znaczenie, bo może ona przenikać zarówno przez przestrzenie wodne, takie jak wnętrze komórki, ale też i przez błony komórkowe. Jeśli substancję taką wstrzyknie się do organizmu, to nie rozpada się ona ani we krwi, ani w środowisku komórkowym, a w dodatku przenika przez błony komórkowe. Drugim składnikiem szczepionki jest materiał genetyczny – mRNA, instrukcja, która pozwala komórce na produkowanie białka wirusa – tzw. kolca wirusowego. To białko charakterystyczne dla wirusa SARS-CoV-2 sprawia, że wirus zaczepia się o komórkę i wnika do niej. Jak podkreśla prof. Duszyński, nie jest to białko właściwe w komórce i po pewnym czasie jest eksponowane na zewnątrz komórki – „wychyla się z komórki przez błonę”, a kiedy zaś w organizmie pojawia się tak niezwykłe, niespecyficzne białko, to zaczyna się budowa odpowiedzi odpornościowej. Podczas szczepienia do mięśnia wstrzykiwane jest 0,3 ml tej szczepionki, a więc bardzo mała dawka (np. w łyżeczce do herbaty zmieściłoby się w niej 16 dawek takiej szczepionki). Prof. Duszyński podkreśla, że mRNA w komórce wnika tylko do cytoplazmy, ale nie wnika już do jądra komórki, gdzie jest materiał genetyczny. Kolejny argument to fakt, że wszystkie poważne autorytety z biologii molekularnej czy medycyny uważają, że wyprodukowanie tej szczepionki mRNA przeciw COVID-19 jest największym osiągnięciem z zakresu nauk o życiu w 2020 roku. Poza tym jest to jeden z najlepiej przebadanych produktów leczniczych na świecie. Myślę, że najlepszym argumentem jest jednak własny przykład, więc mówię że i ja i moja rodziny oraz przyjaciele z mojego Zakładu Zintegrowanej Opieki Medycznej UMB, bo już jesteśmy po pierwszej dawce szczepionki.

• Słowa Jana Kochanowskiego z fraszki „Szlachetne zdrowie” stały się teraz bardziej aktualne niż wcześniej, przed pandemią „Ślachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz”. Czy zauważa Pani Profesor, że ludzie wokół Pani bardziej doceniają swoje zdrowie? Inaczej może zaczęli patrzeć na świat?

Myślę, że jest różnie. Natura ludzka ma bardzo wiele słabości i często nie docenia tego co ma. Niestety bywa, że los boleśnie nam to uświadamia i dopiero gdy zdarza się jakieś nieszczęście, zauważamy, jak wiele się straciło i jak bardzo – przedtem – byliśmy szczęśliwi. Na co dzień z reguły nie myśli się o tym, jak wiele posiadamy, np. kochających rodziców, cudowne dzieci, przyjaciół, na których można polegać, pracę, zdrowie itd. Często wszystko to postrzegamy jako pewnik, bo przecież się nam to należy. Niestety nie są to wartości stałe, w każdej chwili możemy to stracić, np. w okresie pandemii. Po pewnym czasie do niektórych rzeczy się przyzwyczaja i nie pamięta, jak to jest, gdy ich nie ma. Nie potrafi się sobie przypomnieć, jak wiele energii trzeba było włożyć, żeby je zdobyć. Jednak kiedy coś się traci, to zaczyna dostrzegać się to, jak wiele się miało i jak wiele straciło… Prawie wszyscy ludzie żyją „w pędzie”, a pandemia to ograniczyła. Spowolniła tempo życia, odcięła nas od przyrody – więc może bardziej zacznie się doceniać przebywanie na świeżym powietrzu. To że nie można się spotkać z rodziną czy przyjaciółmi, nie można wyjść na dwór na spacer lub na siłownię – może pozwoli docenić, jak takie sytuacje są ważne i potrzebne. Zamknięcie w mieszkaniach może być też okazją np. do poznania sąsiadów, których nie widziało się do tej pory, a nawet okazją do wzajemnej pomocy. Ja mam nadzieję, że z tej pandemii dużo osób wyciągnie wnioski dotyczące tego, co jest dla nich najważniejsze, jak ma wyglądać ich życie, z kim chcą się spotykać, a przede wszystkim co robić, aby być zdrowym i nie poddać się pandemii.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Paulina M. Wiśniewska

Czytaj: https://wydawnictwo-silvarerum.eu/produkt/zycie-w-cieniu-pandemii-aspekty-medyczne-etyczne-i-spoleczne/

Elżbieta Krajewska-Kułak – polska lekarka, naukowiec, pedagog, społecznik, współtwórczyni oraz wieloletnia prodziekan i dziekan Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, pomysłodawczyni i organizatorka dorocznych Międzynarodowych Konferencji Naukowo-Szkoleniowych „Życiodajna śmierć – pamięci Elizabeth Kübler-Ross”. Nagrodzona tytułem „Człowiek wiedzy i doświadczenia” nadanym przez Kapitułę Koalicji Prezesi-Wolontariusze (2018) oraz Tytułem „Społecznika Roku 2018” Tygodnika „Newsweek Polska” (2019).

Polecamy książkę o pandemii -

https://wydawnictwo-silvarerum.eu/produkt/zycie-w-cieniu-pandemii-aspekty-medyczne-etyczne-i-spoleczne/