Poruszając temat narracji, przytaczam kilka cytatów, które w kontekście narracji mają szczególną wagę.

Narracja w literaturze to opowieść charakteryzująca się początkiem, środkiem i końcem, mająca główny wątek. Pomiędzy opisywanymi zdarzeniami powinny zachodzić związki przyczynowo-skutkowe. Struktura czasowa w opowieści umożliwia:

„nadawanie całościowego sensu złożonym splotom wydarzeń, zamierzeń i czynów bohaterów, nieprzewidzianych okoliczności, które składają się na opowieść” [1].

„Zazwyczaj mamy poczucie, iż nasze historie są naszymi własnymi, niepowtarzalnymi opowieściami o naszym życiu. Perspektywa konstrukcjonistyczna zakłada, że to czego doświadczamy, w istocie interpretujemy w odniesieniu do przekonań, przekazów kultury, w której żyjemy, w jej ramach tworzymy opowieści o swoim życiu i o świecie” [2].

Paradygmat konstrukcjonistyczno-narracyjny zakłada wielowersyjność świata i kulturowy charakter wiedzy. Współtwórcy konstruktywizmu, chilijscy biolodzy Humberto Maturana i Francisco Varela, opierając się na biologicznych badaniach eksperymentalnych, sformułowali tezę, że obraz świata, jaki powstaje w naszym umyśle, jest zależny od naszej budowy biologicznej i naszego doświadczenia, a spostrzeganie nigdy nie daje wiedzy na temat rzeczy, świata, gdyż organizmy poznające są zamknięte [2].

Konstrukcjonizm społeczny przyjmuje, że rzeczywistość jest konstruowana przez język. Umysł ludzki ujmuje rzeczywistość w formę opisów, narracji, a zdarzenia – to opowieści. Narracje, którymi dana osoba opisuje swoje i innych życie, są podstawą do zrozumienia czyjegoś doświadczenia. Narracje kształtują życie, które toczy się zgodnie z opowieścią o nim. Czyli dostrzegamy to i tyle, na ile pozwalają nam nasze predyspozycje biologiczne i doświadczenie, a z drugiej strony to, co spostrzegamy i jak nazywamy buduje nasze doświadczenie. Tworzymy więc indywidualne mapy – reprezentacje świata.

Metafora „mapy”

Alfred Korzybski (1879-1950) polski inżynier, filozof, matematyk, logik, twórca semantyki ogólnej pracujący w Stanach Zjednoczonych, opisał relacje między rzeczywistością a możliwościami jej poznania. To, jak odbieramy otaczający świat, nie jest tożsame z rzeczywistością:

„Mapa to nie jest terytorium, a nazwa to nie jest rzecz nazwana”.

„Nasza wiedza o świecie przyjmuje formę różnych umysłowych map «zewnętrznej» i «obiektywnej realności» i różne mapy prowadzą do różnych interpretacji tych «realności». Żadna mapa nie zawiera wszystkich detali terytorium, które reprezentuje, a zdarzenia, które nie są zamieszczone na mapie, nie istnieją na mapie świata znaczeń” [2].

Metafora „mapy” jest wykorzystywana w podejściu narracyjnym psychoterapii.

Izabela Marczak w interesującym artykule pt.Język E-prime – komunikacja bez ocen i etykiet. Czy to w ogóle możliwe? nawiązuje do idei Korzybskiego, pisząc: „W 1933 roku Alfred Korzybski zaproponował, by raz na zawsze pozbyć się z języka angielskiego relacji tożsamości definiowanej za pomocą słowa «jest». 16 lat później student Korzybskiego D. David Bourland Jr. wyszedł z pomysłem, by z języka angielskiego usunąć wszelkie formy czasownika «być», tworząc tym samym nowy język o nazwie E-prime od słów „English Prime”. Choć pomysł ten wzbudził wiele kontrowersji, niektórzy postanowili wprowadzić go w życie. Jedną z osób, które zdecydowały się posługiwać E-prime, był Albert Ellis, amerykański psycholog, twórca racjonalno-emotywnej terapii behawioralnej (REBT). Dlaczego forma języka bez «być» wydała się mu ciekawa? (…) On jest faszystą, on jest Żydem, ona jest idiotką, jestem Polakiem, jestem katolikiem, jestem hetero. Używany i nadużywany w wielu językach czasownik «być» nadaje tożsamość, ułatwia etykietowanie, stwarza pozór wyrażania obiektywnej prawdy. Koncepcja języka, w którym wyrugowano ten czasownik, proponuje ciekawy wgląd w nasze postrzeganie rzeczywistości”[3]. Jak dalej pisze Marczak: „«Jest» odbiera sprawczość. Zdaniem Ellisa np. gdy mówimy «Jestem zrozpaczony», automatycznie sugerujemy zupełność i trwałość tego stanu. Całkowicie inny efekt daje, gdy zamiast «Jestem zrozpaczony» powiem «Rozpaczam». Mówimy bowiem wówczas o rozpaczaniu, a nie o rozpaczy i unikamy w ten sposób nieścisłości oraz negatywizmu. Teraz rozpaczam, ale to nie znaczy, że ten stan jest permanentny. Gdy zaś mówimy «jestem zrozpaczony», niejako identyfikujemy się z rozpaczą i osadzamy ją w nas, pozwalając jej się obezwładnić” [3].Dalej autorka ta zwraca uwagę, że „Idąc tym tropem i próbując spojrzeć pod kątem E-prime na język polski, nietrudno zauważyć, że również Polakom E-prime może uświadomić, iż użycie słowa «być» często niepotrzebnie etykietuje, nieuzasadnienie nadaje czemuś tożsamość, stwarzając pozory wyrażania obiektywnej prawdy o danej osobie, sytuacji czy zjawisku. Gdy bowiem mówimy o kimś np. «on jest homofobem» lub «on jest gejem», stwarzamy etykietę, pod którą przestajemy widzieć człowieka z różnorodnością cech go charakteryzujących. Podobnie gdy określamy kogoś słowami: «on jest głupi» zamiast «on zachowuje się głupio» niejako odbieramy mu prawo do zachowania się mądrze w innych sytuacjach. Ostatecznie go kategoryzujemy, jednocześnie się do tego kogoś uprzedzając”[3].

Tak więc z jednej strony nasz odbiór świata, ludzi i relacji jest zależny od naszej biologii, w tym możliwości percepcji, doświadczeń i kultury w której żyjemy, a z drugiej strony narracyjnie tworząc skróty myślowe, szufladkujemy, oceniamy, etykietyzujemy. W mojej pracy terapeutycznej z parami i rodzinami często spotykam się z różnym odbiorem, opisem i oceną tych samych zdarzeń przez różne osoby. Niejednokrotnie tę samą sytuację każdy z członków rodziny relacjonuje inaczej, na inne aspekty zwraca uwagę, inaczej odczytuje emocje i wzajemne relacje. Prawdopodobnie żeby „uprościć” sobie rozeznanie w naszej mikro – czyli rodzinnej kulturze oraz makro – czyli tej, w której w określonym miejscu i czasie żyjemy, tworzymy kategorie, które mają nam pomóc orientować się w szeroko rozumianym otoczeniu, podejmować decyzje, budować relacje. Formatujemy informacje, wystawiamy innym oceny, umieszczając ich w opisanych, często jednym słowem, szufladach z przegródkami, oszczędzając sobie w ten sposób zmagań z dysonansem poznawczym,.

W etykietyzującym określaniu innych wyróżniam co najmniej trzy obszary: cechy biologiczne, poglądy oraz zdrowie. W kategorii uwarunkowanej biologicznie i psycho-biologiczne znajdują się np. żydzi czy geje, którym przypisuje się określone cechy. Obszar poglądów obejmuje światopogląd czy sposób życia i pracy, np. popularne kiedyś określenie „prywaciarz”, któremu w zależności od poglądów czy przynależności klasowej nadawano pejoratywne znaczenie, obecnie funkcjonuje w formie określającej działalność zawodową o pozytywnej konotacji – „przedsiębiorca”. W przeszłości popularne były też określenia subkultur młodzieżowych, np. w latach 50. XX w. bikiniarze, w latach 60. i 70. skinheadzi czy punki itp. Obecnie popularne są określenia dotyczące generacji i związanego z wiekiem lub niezależnego od wieku sposobu myślenia. Wyodrębnia się pięć generacji: General Generation – urodzeni przed 1946 rokiem, drugą pokolenie baby boomers – urodzeni w latach 1946–1964, trzecia generacją jest pokolenie X – to urodzeni w latach 1965–1984, czwarta generacja to millenialsi, czyli pokolenie Y – urodzeni w latach 1982–2004, najmłodsze pokolenie to generacja Z – urodzeni w latach 2005–2016 – „to sieciowi tubylcy jak nazywają ich socjologowie” [4].. Każdej z tych grup, a w domyśle też każdej jednostce zakwalifikowanej do określonej grupy przypisane są pewne cechy, sposób myślenia i zachowania oraz priorytety.

W ostatnim czasie modne stało się słowo „dziaders”, którym potocznie i żartobliwie nazywa się człowieka, najczęściej mężczyznę, którego zachowanie, poglądy, gusta i sposób bycia są odbierane jako przestarzałe lub wręcz anachroniczne i który (w opinii mówiącego) nie jest sprostać nowoczesnej rzeczywistości społecznej [5]. Czyli mówiąc o kimś „dziaders”, w domyśle przypisujemy mu cały pakiet cech, natomiast gdybyśmy powiedzieli, że ktoś w określonej sprawie „ma poglądy”, albo „wypowiada się lub zachowuje jak dziaders” pozostawiamy znaczną część osoby niezaszufladkowaną do tej kategorii.

Trzecim obszarem, w którym dokonujemy etykietyzacji, jest brak zdrowia, czyli zaburzenia czy choroby. W mojej pracy często spotykam się z takimi określeniami, jak: anorektyczka, bulimiczka, schizofrenik, które całą osobę utożsamiają z określoną jednostką chorobową. A w pracy terapeutycznej niezwykle ważne jest, aby traktować pacjenta/klienta podmiotowo, czyli jest to Osoba z rozpoznaniem określonego zaburzenia czy choroby.

Podsumowując: to, jak spostrzegamy i opisujemy rzeczywistość oraz jak określamy inne osoby, ma związek z mapami narracyjnymi, jakie wynosimy z domu rodzinnego. Bo od rodziców i innych osób znaczących m.in. słyszymy, jaki jest świat: czy jest bezpieczny czy zagrażający, jacy są ludzie – czy można im ufać czy nie, jakie role przypisane są kobietom i mężczyznom itp. Dopiero w życiu dorosłym mamy możliwość te „mapy” weryfikować czy korygować, co wcale nie jest łatwe. A z kolei naszym sposobem narracji przekazujemy dzieciom opis świata i czy tego chcemy czy nie, nasza narracja staje się też ich narracją. Być może dlatego niektórym ludziom łatwiej jest funkcjonować, w różnorodnym i zmieniającym się świecie, mając wszystko poetykietyzowane i posegregowane. Ale w ten sposób sami okrajamy nasze subiektywne „mapy” spostrzegania, rozumienia i nazywania otaczającej nas rzeczywistości.

Źródła:

4. Rosner K.: Narracja, tożsamość i czas. Wyd. TAiWPN Universitatis. Kraków 2007, s. 7.
5. Józefik B.: Kultura, ciało, (nie)jedzenie. Terapia.Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.Kraków 2014. s. 122.
6. https://siedemosmych.pl/jezyk-e-prime-komunikacja-bez-ocen-i-etykiet-czy-to-w-ogole-mozliwe/
7. https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/ludzieistyle/1654918,1,milenialsi-generacja-z-skad-wiadomo-do-ktorego-pokolenia-sie-nalezy.read
8. https://nowewyrazy.uw.edu.pl/haslo/132-dziaders.html

Dr Małgorzata Talarczyk – specjalista psychologii klinicznej, certyfikowany psychoterapeuta, terapeuta rodzinny, konsultant psychologii klinicznej dziecka.

www.system-terapia.pl

Na zdjęciu – Autorka

Źródło ikony wpisu: https://pixabay.com/pl/vectors/irlandzki-człowiek-walking-piwo-152474/

Poruszając temat narracji, przytaczam kilka cytatów, które w kontekście narracji mają szczególną wagę.

Narracja w literaturze to opowieść charakteryzująca się początkiem, środkiem i końcem, mająca główny wątek. Pomiędzy opisywanymi zdarzeniami powinny zachodzić związki przyczynowo-skutkowe. Struktura czasowa w opowieści umożliwia:

„nadawanie całościowego sensu złożonym splotom wydarzeń, zamierzeń i czynów bohaterów, nieprzewidzianych okoliczności, które składają się na opowieść” [1].

„Zazwyczaj mamy poczucie, iż nasze historie są naszymi własnymi, niepowtarzalnymi opowieściami o naszym życiu. Perspektywa konstrukcjonistyczna zakłada, że to czego doświadczamy, w istocie interpretujemy w odniesieniu do przekonań, przekazów kultury, w której żyjemy, w jej ramach tworzymy opowieści o swoim życiu i o świecie” [2].

Paradygmat konstrukcjonistyczno-narracyjny zakłada wielowersyjność świata i kulturowy charakter wiedzy. Współtwórcy konstruktywizmu, chilijscy biolodzy Humberto Maturana i Francisco Varela, opierając się na biologicznych badaniach eksperymentalnych, sformułowali tezę, że obraz świata, jaki powstaje w naszym umyśle, jest zależny od naszej budowy biologicznej i naszego doświadczenia, a spostrzeganie nigdy nie daje wiedzy na temat rzeczy, świata, gdyż organizmy poznające są zamknięte [2].

Konstrukcjonizm społeczny przyjmuje, że rzeczywistość jest konstruowana przez język. Umysł ludzki ujmuje rzeczywistość w formę opisów, narracji, a zdarzenia – to opowieści. Narracje, którymi dana osoba opisuje swoje i innych życie, są podstawą do zrozumienia czyjegoś doświadczenia. Narracje kształtują życie, które toczy się zgodnie z opowieścią o nim. Czyli dostrzegamy to i tyle, na ile pozwalają nam nasze predyspozycje biologiczne i doświadczenie, a z drugiej strony to, co spostrzegamy i jak nazywamy buduje nasze doświadczenie. Tworzymy więc indywidualne mapy – reprezentacje świata.

Metafora „mapy”

Alfred Korzybski (1879-1950) polski inżynier, filozof, matematyk, logik, twórca semantyki ogólnej pracujący w Stanach Zjednoczonych, opisał relacje między rzeczywistością a możliwościami jej poznania. To, jak odbieramy otaczający świat, nie jest tożsame z rzeczywistością:

„Mapa to nie jest terytorium, a nazwa to nie jest rzecz nazwana”.

„Nasza wiedza o świecie przyjmuje formę różnych umysłowych map «zewnętrznej» i «obiektywnej realności» i różne mapy prowadzą do różnych interpretacji tych «realności». Żadna mapa nie zawiera wszystkich detali terytorium, które reprezentuje, a zdarzenia, które nie są zamieszczone na mapie, nie istnieją na mapie świata znaczeń” [2].

Metafora „mapy” jest wykorzystywana w podejściu narracyjnym psychoterapii.

Izabela Marczak w interesującym artykule pt. Język E-prime – komunikacja bez ocen i etykiet. Czy to w ogóle możliwe? nawiązuje do idei Korzybskiego, pisząc: „W 1933 roku Alfred Korzybski zaproponował, by raz na zawsze pozbyć się z języka angielskiego relacji tożsamości definiowanej za pomocą słowa «jest». 16 lat później student Korzybskiego D. David Bourland Jr. wyszedł z pomysłem, by z języka angielskiego usunąć wszelkie formy czasownika «być», tworząc tym samym nowy język o nazwie E-prime od słów „English Prime”. Choć pomysł ten wzbudził wiele kontrowersji, niektórzy postanowili wprowadzić go w życie. Jedną z osób, które zdecydowały się posługiwać E-prime, był Albert Ellis, amerykański psycholog, twórca racjonalno-emotywnej terapii behawioralnej (REBT). Dlaczego forma języka bez «być» wydała się mu ciekawa? (…) On jest faszystą, on jest Żydem, ona jest idiotką, jestem Polakiem, jestem katolikiem, jestem hetero. Używany i nadużywany w wielu językach czasownik «być» nadaje tożsamość, ułatwia etykietowanie, stwarza pozór wyrażania obiektywnej prawdy. Koncepcja języka, w którym wyrugowano ten czasownik, proponuje ciekawy wgląd w nasze postrzeganie rzeczywistości”[3]. Jak dalej pisze Marczak: „«Jest» odbiera sprawczość. Zdaniem Ellisa np. gdy mówimy «Jestem zrozpaczony», automatycznie sugerujemy zupełność i trwałość tego stanu. Całkowicie inny efekt daje, gdy zamiast «Jestem zrozpaczony» powiem «Rozpaczam». Mówimy bowiem wówczas o rozpaczaniu, a nie o rozpaczy i unikamy w ten sposób nieścisłości oraz negatywizmu. Teraz rozpaczam, ale to nie znaczy, że ten stan jest permanentny. Gdy zaś mówimy «jestem zrozpaczony», niejako identyfikujemy się z rozpaczą i osadzamy ją w nas, pozwalając jej się obezwładnić” [3].Dalej autorka ta zwraca uwagę, że „Idąc tym tropem i próbując spojrzeć pod kątem E-prime na język polski, nietrudno zauważyć, że również Polakom E-prime może uświadomić, iż użycie słowa «być» często niepotrzebnie etykietuje, nieuzasadnienie nadaje czemuś tożsamość, stwarzając pozory wyrażania obiektywnej prawdy o danej osobie, sytuacji czy zjawisku. Gdy bowiem mówimy o kimś np. «on jest homofobem» lub «on jest gejem», stwarzamy etykietę, pod którą przestajemy widzieć człowieka z różnorodnością cech go charakteryzujących. Podobnie gdy określamy kogoś słowami: «on jest głupi» zamiast «on zachowuje się głupio» niejako odbieramy mu prawo do zachowania się mądrze w innych sytuacjach. Ostatecznie go kategoryzujemy, jednocześnie się do tego kogoś uprzedzając”[3].

Tak więc z jednej strony nasz odbiór świata, ludzi i relacji jest zależny od naszej biologii, w tym możliwości percepcji, doświadczeń i kultury w której żyjemy, a z drugiej strony narracyjnie tworząc skróty myślowe, szufladkujemy, oceniamy, etykietyzujemy. W mojej pracy terapeutycznej z parami i rodzinami często spotykam się z różnym odbiorem, opisem i oceną tych samych zdarzeń przez różne osoby. Niejednokrotnie tę samą sytuację każdy z członków rodziny relacjonuje inaczej, na inne aspekty zwraca uwagę, inaczej odczytuje emocje i wzajemne relacje. Prawdopodobnie żeby „uprościć” sobie rozeznanie w naszej mikro – czyli rodzinnej kulturze oraz makro – czyli tej, w której w określonym miejscu i czasie żyjemy, tworzymy kategorie, które mają nam pomóc orientować się w szeroko rozumianym otoczeniu, podejmować decyzje, budować relacje. Formatujemy informacje, wystawiamy innym oceny, umieszczając ich w opisanych, często jednym słowem, szufladach z przegródkami, oszczędzając sobie w ten sposób zmagań z dysonansem poznawczym,.

W etykietyzującym określaniu innych wyróżniam co najmniej trzy obszary: cechy biologiczne, poglądy oraz zdrowie. W kategorii uwarunkowanej biologicznie i psycho-biologiczne znajdują się np. żydzi czy geje, którym przypisuje się określone cechy. Obszar poglądów obejmuje światopogląd czy sposób życia i pracy, np. popularne kiedyś określenie „prywaciarz”, któremu w zależności od poglądów czy przynależności klasowej nadawano pejoratywne znaczenie, obecnie funkcjonuje w formie określającej działalność zawodową o pozytywnej konotacji – „przedsiębiorca”. W przeszłości popularne były też określenia subkultur młodzieżowych, np. w latach 50. XX w. bikiniarze, w latach 60. i 70. skinheadzi czy punki itp. Obecnie popularne są określenia dotyczące generacji i związanego z wiekiem lub niezależnego od wieku sposobu myślenia. Wyodrębnia się pięć generacji: General Generation – urodzeni przed 1946 rokiem, drugą pokolenie baby boomers – urodzeni w latach 1946–1964, trzecia generacją jest pokolenie X – to urodzeni w latach 1965–1984, czwarta generacja to millenialsi, czyli pokolenie Y – urodzeni w latach 1982–2004, najmłodsze pokolenie to generacja Z – urodzeni w latach 2005–2016 – „to sieciowi tubylcy jak nazywają ich socjologowie” [4].. Każdej z tych grup, a w domyśle też każdej jednostce zakwalifikowanej do określonej grupy przypisane są pewne cechy, sposób myślenia i zachowania oraz priorytety.

W ostatnim czasie modne stało się słowo „dziaders”, którym potocznie i żartobliwie nazywa się człowieka, najczęściej mężczyznę, którego zachowanie, poglądy, gusta i sposób bycia są odbierane jako przestarzałe lub wręcz anachroniczne i który (w opinii mówiącego) nie jest sprostać nowoczesnej rzeczywistości społecznej [5]. Czyli mówiąc o kimś „dziaders”, w domyśle przypisujemy mu cały pakiet cech, natomiast gdybyśmy powiedzieli, że ktoś w określonej sprawie „ma poglądy”, albo „wypowiada się lub zachowuje jak dziaders” pozostawiamy znaczną część osoby niezaszufladkowaną do tej kategorii.

Trzecim obszarem, w którym dokonujemy etykietyzacji, jest brak zdrowia, czyli zaburzenia czy choroby. W mojej pracy często spotykam się z takimi określeniami, jak: anorektyczka, bulimiczka, schizofrenik, które całą osobę utożsamiają z określoną jednostką chorobową. A w pracy terapeutycznej niezwykle ważne jest, aby traktować pacjenta/klienta podmiotowo, czyli jest to Osoba z rozpoznaniem określonego zaburzenia czy choroby.

Podsumowując: to, jak spostrzegamy i opisujemy rzeczywistość oraz jak określamy inne osoby, ma związek z mapami narracyjnymi, jakie wynosimy z domu rodzinnego. Bo od rodziców i innych osób znaczących m.in. słyszymy, jaki jest świat: czy jest bezpieczny czy zagrażający, jacy są ludzie – czy można im ufać czy nie, jakie role przypisane są kobietom i mężczyznom itp. Dopiero w życiu dorosłym mamy możliwość te „mapy” weryfikować czy korygować, co wcale nie jest łatwe. A z kolei naszym sposobem narracji przekazujemy dzieciom opis świata i czy tego chcemy czy nie, nasza narracja staje się też ich narracją. Być może dlatego niektórym ludziom łatwiej jest funkcjonować, w różnorodnym i zmieniającym się świecie, mając wszystko poetykietyzowane i posegregowane. Ale w ten sposób sami okrajamy nasze subiektywne „mapy” spostrzegania, rozumienia i nazywania otaczającej nas rzeczywistości.

Małgorzata Talarczyk

Na zdjęciu: Autorka

Źródła:

1. Rosner K.: Narracja, tożsamość i czas. Wyd. TAiWPN Universitatis. Kraków 2007, s. 7.
2. Józefik B.: Kultura, ciało, (nie)jedzenie. Terapia.Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.Kraków 2014. s. 122.
3. https://siedemosmych.pl/jezyk-e-prime-komunikacja-bez-ocen-i-etykiet-czy-to-w-ogole-mozliwe/

1. https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/ludzieistyle/1654918,1,milenialsi-generacja-z-skad-wiadomo-do-ktorego-pokolenia-sie-nalezy.read
2. https://nowewyrazy.uw.edu.pl/haslo/132-dziaders.html

Dr Małgorzata Talarczyk – specjalista psychologii klinicznej, certyfikowany psychoterapeuta, terapeuta rodzinny, konsultant psychologii klinicznej dziecka.

www.system-terapia.pl

Kontekst kulturowy opisywany z perspektywy konstruktywizmu społecznego wskazuje, że wizerunek kształtu kobiecej sylwetki zmieniał się wraz ze zmianami historycznymi. Podobnym zmianom ulegało myślenie, rozumienie i podejście do zaburzeń odżywiania. Preferencje kulturowe dotyczące kobiecej sylwetki oddają dzieła sztuki literackiej i malarskiej. W klasyce malarskich dzieł sztuki, abstrahując od charakterystycznego dla danego okresu stylu malowania postaci i portretów, uwiecznione są typy wizerunku kobiecej sylwetki. Obrazy renesansowe (np. „Wenus z Urbino” Tycjana) czy barokowe (np. „Trzy gracje” Rubensa) prezentują sylwetki o obfitych kształtach. Z dzisiejszej perspektywy można by stwierdzić nadwagę uwiecznionych kobiecych sylwetek. W XVII wieku obraz „Madam de Pompadur” Buchnera ukazuje już szczupłą sylwetkę z wyraźnie podkreśloną talią. Natomiast lata 20. i 30. XX stulecia sylwetki są jeszcze szczuplejsze, o ołówkowej linii, którą prezentowały gwiazdy kina tamtych lat Greta Garbo i Marlena Dietrich. Z kolei w latach 50. kanon kobiecej sylwetki kreowały aktorki Marlin Monroe czy Rita Hayworth, a w późniejszym okresie także Sophia Loren. Z kolei lata 60. preferowały dodatkowo dwa nowe typy szczupłej sylwetki: jedna to wysportowana, promowana przez aktorkę Jane Fondę, a druga – „dziecięco-dziewczęca”, z widoczną niedowagą, modelki Twiggy. Medialnemu promowaniu tej ostatniej sylwetki przypisuje się zapoczątkowanie wzrostu zachorowań na anoreksję. Lata 90. to ponownie kobieca sylwetka np. Moniki Bellucci, a im bliżej dzisiejszych czasów, tym większy wpływ środowiskowy na różnorodność pożądanego wyglądu zewnętrznego kobiet. Bo są środowiska, w których oczekiwane i szczególnie atrakcyjne są trzeciorzędowe cechy płciowe, takie jak np. biust, co powoduje, że te części ciała są medycznie modyfikowane, powiększane. Ale są też środowiska, na przykład szkoły baletowe czy modeling, w których im niższa masa ciała i mniej kobiecych wypukłości, tym lepiej. Z mojej praktyki terapeutycznej wiem, że dla wielu nastolatek wzorem sylwetki jest obecnie modelka Anja Rubik. Jako wzorce kobiecej sylwetki przytaczam tu przykłady aktorek i modelek, bo to osoby popularne medialnie, a nie pisarki, malarki, badaczki, lekarki czy nauczycielki, kreują „trendy” kobiecego wyglądu.

Kreatorzy trendów kobiecej sylwetki

Nasuwa się pytanie: kto kreuje medialne zapotrzebowanie na określony typ kobiecej sylwetki, czy kobiety kreują go same, czy są z zewnątrz kreowane? Jak wiadomo, to agencje artystyczne czy modelek, w których pracują także mężczyźni, poszukują odpowiednich aparycji kobiet. A w przypadku kobiet-aktorek wydaje się, że przez lata talent był drugoplanowy, za wyglądem i typem urody. W modelingu, jak wiadomo, dominują sylwetki bardzo szczupłe lub wręcz wychudzone. Znany przed laty był apel o walkę z anoreksją w modelingu nieżyjącej już modelki Isabelle Caro, która przez 15 lat zmagała się z anoreksją. Inne modelki także o to apelowały, m.in. zmarła w 2006 roku Ana Carolina Reston. Część z nich chorowała lub choruje na anoreksję, niektóre zapłaciły za niedowagę życiem. Te wydarzenia i apele przyczyniły się do wprowadzenia w 2017 roku tzw. „prawa modelek”, czyli przepisów przyjętych we Francji o minimalnym poziomie indeksu masy ciała (BMI 18), co w założeniu ma zwalczać anoreksję i celowe odchudzanie się młodych kobiet, by stanąć na wybiegu.

Można zastanowić się, z jakich powodów w branży modelowej wymaga się niskiej wagi kobiet. Można na ten temat mieć kilka hipotez, oczywiście niesprawdzonych. Pierwsza – kreatorami mody jest wielu mężczyzn o homoseksualnej orientacji, więc sylwetki modelek pozbawione trzeciorzędowych cech płciowych mogą być mile widziane. Druga hipoteza – niedowaga sprawia, że unifikują się rozmiary ciała, w tym też ubrań, więc ta sama kreacja podobnie prezentuje się na każdej modelce. Hipoteza trzecia – ekonomiczna – dotyczy zużycia materiału i ewentualnych przeróbek, które są zbędne przy niedowadze wszystkich modelek. Drugim środowiskiem, w którym pożądana jest niedowaga, są szkoły baletowe; w gronie moich pacjentek są także uczennice szkół baletowych. Przed laty prowadziłam zajęcia grupowe z uczennicami szkoły baletowej, choć na podstawie tych zajęć, bez wywiadu z rodzicami i rozmowy indywidualnej z dziewczynką, nie mogłabym postawić diagnozy, ale u wszystkich dziewczynek, które w ramach zajęć rysowały swoją sylwetkę, widoczne było zaburzenie spostrzegania swojego ciała. A jest to jedno z czerech kryteriów diagnostycznych jadłowstrętu psychicznego według klasyfikacji ICD-10. Od uczennic tego typu szkół niejednokrotnie słyszę, że nauczyciele oczekują od nich nie tylko skrajnej szczupłości ale czasami także niedowagi. Branża modelowa i szkoły baletowe to przykłady, jak obowiązujące wymagania dotyczące masy ciała nie tylko mogą się przyczynić do rozwoju zaburzeń odżywiania się, ale jak będąc „normami” w mikrospołeczności, przenikają do innych środowisk, stając się społeczno-kulturowym wzorem czy wymogiem.

Do kreatorów kobiecego wyglądu zaliczyć można także projektantów i twórców dziecięcych zabawek, bo przeznaczone dla dziewczynek lalki zawsze były „ładne”, miały długie włosy, długie rzęsy i zwykle uśmiech na plastikowej twarzy. Symbolem takiej kreacji jest lalka Barbie, choć w jej przypadku to nie tylko kreacja wyidealizowanej sylwetki, z przerysowanym podkreśleniem cech kobiecych, to też często obiekt męskich preferencji. Jak podaje Wikipedia, Barbie to lalka produkowana przez przedsiębiorstwo Mattel, jedna z najlepiej sprzedających się zabawek i jednocześnie najbardziej znanych ikon kultury masowej. Barbie została stworzona przez Ruth Handler w 1958 roku na podstawie przeznaczonej dla dorosłych niemieckiej lalki Lilli. Barbie zadebiutowała 9 marca 1959 na nowojorskich targach zabawek, po wykupieniu praw do Lilli przez założone przez Ruth i Elliotta Handlerów przedsiębiorstwo Mattel. Nazwa Barbie jest zdrobnieniem od imienia córki Ruth Handler, Barbary, dla której Ruth kupiła egzemplarz Lilli podczas pobytu w Szwajcarii. Pełne nazwisko lalki to Barbara Millicent Roberts. Stanowi ono tylko część wymyślonej biografii, w której występują między innymi chłopak Barbie – Ken – i jej przyjaciółki – Midge i Teresa. Barbie ma również trzy młodsze siostry o imionach Skipper, Stacie i Chelsea [1]. Czyli „zabawka” służąca wcześniej mężczyznom, po modyfikacji, oddana (tj. sprzedana) została dziewczynkom jako „wzór kobiecości”. A imię Ken wybrane zostało przez twórców, bo tak na imię miał ich syn. Można się zastanowić, czy dobranie lalki o męskim wyglądzie wynikało z powodów rodzinnych małżeństwa, które stworzyło Barbie, powodów parytetowych czy innych? Bo dla chłopców nie ma zabawek modelujących ich wygląd, co najwyżej terminator, który nie jest symbolem wyglądu, lecz mocy i siły. W każdym razie sylwetka lalki Barbie, o długich, szczupłych nogach, wcięciu w talii, kształtnym biuście i długich, gęstych włosach stała się niedoścignionym wzorcem kobiecej atrakcyjności, wpędzając w kompleksy wiele nastolatek i młodych kobiet.

Między zdrowiem a chorobą

Na określoną budowę i sylwetkę ciała składa się kilka czynników: geny, aktywność fizyczna oraz odżywiane się, a także modne od jakiegoś czasu modyfikowanie wyglądu zewnętrznego poprzez chirurgię plastyczną. Pracując ponad 30 lat w Klinice Psychiatrii Dzieci i Młodzieży, prowadziłam terapię grupową grup heterogenicznych, czyli pacjentów z rozpoznaniem różnych zaburzeń, w tym też z rozpoznaniem zaburzeń odżywiania się – anoreksji i bulimii oraz grupy homogeniczne, czyli takie, w których uczestniczyli tylko pacjenci z zaburzeniami odżywiania. Z moich obserwacji wynika, że dziewczynki niezależnie od rozpoznania myślą, że będą ładnie wyglądały z wagą w dolnej granicy normy lub niedowagą, natomiast chłopcy są odmiennego zdania – nie podoba im się zbyt niska masa ciała u dziewczynek. Z podobnymi poglądami spotykam się, prowadząc terapie rodzinne pacjentek z rozpoznaniem anoreksji psychicznej, gdzie mamy chorych córek skłonne są akceptować jako docelową, wagę na granicy normy, natomiast ojcowie oczekują by córka ważyła kilka kilogramów więcej. Można więc zadać pytanie, z jakich powodów dziewczęta i kobiety chcą być szczuplejsze, niż oczekiwaliby tego od nich chłopcy i mężczyźni? Hipotetycznie można by założyć, że być może kobiety w myśleniu o swoim wyglądzie są niezależne od bliskich im mężczyzn – ojców, braci czy sympatii i partnerów, ale nasuwa się też druga hipoteza: czy nie są zależne od obcych czy anonimowych kreatorów kobiecych sylwetek i mody? Pojawia się też kolejne pytanie: czy wymagania społeczno-kulturowe, zarówno te w skali mikro, jak i makro, dotyczące wyglądu zewnętrznego i masy ciała, mogą wywołać zaburzenia odżywiania? Anoreksja i bulimia są zaburzeniami o wieloczynnikowej etiologii, do których zalicza się czynniki indywidualne, w tym osobowościowe, czynniki rodzinne oraz czynniki społeczno-kulturowe. Ponadto wyodrębnia się czynniki predysponujące, wyzwalające i podtrzymujące zaburzenia odżywiania się. Czynniki społeczno-kulturowe pełnią więc istotną funkcję, bo kreując standardy dotyczące sylwetki, mogą być czynnikiem wyzwalającym zaburzenia odżywiania, przy istniejących predyspozycjach osoby i jej rodziny. Mimo upływającego czasu i w różnych obszarach zachodzących zmian kulturowych od blisko 30 lat niezmienne pozostaje, że pacjentki z rozpoznaniem jadłowstrętu psychicznego (polskie określenie anoreksji) w początkowym okresie procesu psychoterapii są przekonane, że „chudość” jest nie tylko ładna, ale gwarantuje też szczęście i sukces.

Wnioski

Podsumowując: kobieca sylwetka w przeszłości była i nadal pozostaje w społeczno-kulturowym gorsecie. Jak długo tak będzie, nie zależy wyłącznie od kobiet będących w różnych rolach: matek, nauczycielek, kreatorek fitness i mody, ale i od wizji przyszłości, w tym biznesu, kreowanej także, a może przede wszystkim, przez mężczyzn.

 Małgorzata Talarczyk

Źródła:

1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Barbie

Dr Małgorzata Talarczyk – specjalista psychologii klinicznej, certyfikowany psychoterapeuta, terapeuta rodzinny, konsultant psychologii klinicznej dziecka.

www.system-terapia.pl

Kobiety częściej niż mężczyźni były i są muzami czy modelkami artystów. Czy określone sylwetki kobiet malowano, bo takie podobały się malarzom, czy to kobiety „rzeźbiły” swoje ciała, by się podobać, nie tylko artystom? Czy kobiece kształty były dla sztuki inspiracją, czy też  sztukę były kreowane? Nie potrafię odpowiedzieć na te pytania, to dziedzina artystów, historyków sztuki i antropologów. Od czasu powstania kina, telewizji, a później Internetu media mają znaczny udział w promowaniu określonego wizerunku kobiecej aparycji, bo wyglądem zewnętrznym mężczyzn szczególnie się nie interesują.

Kontekst kulturowy opisywany z perspektywy konstruktywizmu społecznego wskazuje, że wizerunek kształtu kobiecej sylwetki zmieniał się wraz ze zmianami historycznymi. Podobnym zmianom ulegało myślenie, rozumienie i podejście do zaburzeń odżywiania. Preferencje kulturowe dotyczące kobiecej sylwetki oddają dzieła sztuki literackiej i malarskiej. W klasyce malarskich dzieł sztuki, abstrahując od charakterystycznego dla danego okresu stylu malowania postaci i portretów, uwiecznione są typy wizerunku kobiecej sylwetki. Obrazy renesansowe (np. „Wenus z Urbino” Tycjana) czy barokowe (np. „Trzy gracje” Rubensa) prezentują sylwetki o obfitych kształtach. Z dzisiejszej perspektywy można by stwierdzić nadwagę uwiecznionych kobiecych sylwetek. W XVII wieku obraz „Madam de Pompadur” Buchnera ukazuje już szczupłą sylwetkę z wyraźnie podkreśloną talią. Natomiast lata 20. i 30. XX stulecia sylwetki są jeszcze szczuplejsze, o ołówkowej linii, którą prezentowały gwiazdy kina tamtych lat Greta Garbo i Marlena Dietrich. Z kolei w latach 50. kanon kobiecej sylwetki kreowały aktorki Marlin Monroe czy Rita Hayworth, a w późniejszym okresie także Sophia Loren. Z kolei lata 60. preferowały dodatkowo dwa nowe typy szczupłej sylwetki: jedna to wysportowana, promowana przez aktorkę Jane Fondę, a druga – „dziecięco-dziewczęca”, z widoczną niedowagą, modelki Twiggy. Medialnemu promowaniu tej ostatniej sylwetki przypisuje się zapoczątkowanie wzrostu zachorowań na anoreksję. Lata 90. to ponownie kobieca sylwetka np. Moniki Bellucci, a im bliżej dzisiejszych czasów, tym większy wpływ środowiskowy na różnorodność pożądanego wyglądu zewnętrznego kobiet. Bo są środowiska, w których oczekiwane i szczególnie atrakcyjne są trzeciorzędowe cechy płciowe, takie jak np. biust, co powoduje, że te części ciała są medycznie modyfikowane, powiększane. Ale są też środowiska, na przykład szkoły baletowe czy modeling, w których im niższa masa ciała i mniej kobiecych wypukłości, tym lepiej. Z mojej praktyki terapeutycznej wiem, że dla wielu nastolatek wzorem sylwetki jest obecnie modelka Anja Rubik. Jako wzorce kobiecej sylwetki przytaczam tu przykłady aktorek i modelek, bo to osoby popularne medialnie, a nie pisarki, malarki, badaczki, lekarki czy nauczycielki, kreują „trendy” kobiecego wyglądu.

Kreatorzy trendów kobiecej sylwetki

Nasuwa się pytanie: kto kreuje medialne zapotrzebowanie na określony typ kobiecej sylwetki, czy kobiety kreują go same, czy są z zewnątrz kreowane? Jak wiadomo, to agencje artystyczne czy modelek, w których pracują także mężczyźni, poszukują odpowiednich aparycji kobiet. A w przypadku kobiet-aktorek wydaje się, że przez lata talent był drugoplanowy, za wyglądem i typem urody. W modelingu, jak wiadomo, dominują sylwetki bardzo szczupłe lub wręcz wychudzone. Znany przed laty był apel o walkę z anoreksją w modelingu nieżyjącej już modelki Isabelle Caro, która przez 15 lat zmagała się z anoreksją. Inne modelki także o to apelowały, m.in. zmarła w 2006 roku Ana Carolina Reston. Część z nich chorowała lub choruje na anoreksję, niektóre zapłaciły za niedowagę życiem. Te wydarzenia i apele przyczyniły się do wprowadzenia w 2017 roku tzw. „prawa modelek”, czyli przepisów przyjętych we Francji o minimalnym poziomie indeksu masy ciała (BMI 18), co w założeniu ma zwalczać anoreksję i celowe odchudzanie się młodych kobiet, by stanąć na wybiegu.

Można zastanowić się, z jakich powodów w branży modelowej wymaga się niskiej wagi kobiet. Można na ten temat mieć kilka hipotez, oczywiście niesprawdzonych. Pierwsza – kreatorami mody jest wielu mężczyzn o homoseksualnej orientacji, więc sylwetki modelek pozbawione trzeciorzędowych cech płciowych mogą być mile widziane. Druga hipoteza – niedowaga sprawia, że unifikują się rozmiary ciała, w tym też ubrań, więc ta sama kreacja podobnie prezentuje się na każdej modelce. Hipoteza trzecia – ekonomiczna – dotyczy zużycia materiału i ewentualnych przeróbek, które są zbędne przy niedowadze wszystkich modelek. Drugim środowiskiem, w którym pożądana jest niedowaga, są szkoły baletowe; w gronie moich pacjentek są także uczennice szkół baletowych. Przed laty prowadziłam zajęcia grupowe z uczennicami szkoły baletowej, choć na podstawie tych zajęć, bez wywiadu z rodzicami i rozmowy indywidualnej z dziewczynką, nie mogłabym postawić diagnozy, ale u wszystkich dziewczynek, które w ramach zajęć rysowały swoją sylwetkę, widoczne było zaburzenie spostrzegania swojego ciała. A jest to jedno z czerech kryteriów diagnostycznych jadłowstrętu psychicznego według klasyfikacji ICD-10. Od uczennic tego typu szkół niejednokrotnie słyszę, że nauczyciele oczekują od nich nie tylko skrajnej szczupłości ale czasami także niedowagi. Branża modelowa i szkoły baletowe to przykłady, jak obowiązujące wymagania dotyczące masy ciała nie tylko mogą się przyczynić do rozwoju zaburzeń odżywiania się, ale jak będąc „normami” w mikrospołeczności, przenikają do innych środowisk, stając się społeczno-kulturowym wzorem czy wymogiem.

Do kreatorów kobiecego wyglądu zaliczyć można także projektantów i twórców dziecięcych zabawek, bo przeznaczone dla dziewczynek lalki zawsze były „ładne”, miały długie włosy, długie rzęsy i zwykle uśmiech na plastikowej twarzy. Symbolem takiej kreacji jest lalka Barbie, choć w jej przypadku to nie tylko kreacja wyidealizowanej sylwetki, z przerysowanym podkreśleniem cech kobiecych, to też często obiekt męskich preferencji. Jak podaje Wikipedia, Barbie to lalka produkowana przez przedsiębiorstwo Mattel, jedna z najlepiej sprzedających się zabawek i jednocześnie najbardziej znanych ikon kultury masowej. Barbie została stworzona przez Ruth Handler w 1958 roku na podstawie przeznaczonej dla dorosłych niemieckiej lalki Lilli. Barbie zadebiutowała 9 marca 1959 na nowojorskich targach zabawek, po wykupieniu praw do Lilli przez założone przez Ruth i Elliotta Handlerów przedsiębiorstwo Mattel. Nazwa Barbie jest zdrobnieniem od imienia córki Ruth Handler, Barbary, dla której Ruth kupiła egzemplarz Lilli podczas pobytu w Szwajcarii. Pełne nazwisko lalki to Barbara Millicent Roberts. Stanowi ono tylko część wymyślonej biografii, w której występują między innymi chłopak Barbie – Ken – i jej przyjaciółki – Midge i Teresa. Barbie ma również trzy młodsze siostry o imionach Skipper, Stacie i Chelsea [1]. Czyli „zabawka” służąca wcześniej mężczyznom, po modyfikacji, oddana (tj. sprzedana) została dziewczynkom jako „wzór kobiecości”. A imię Ken wybrane zostało przez twórców, bo tak na imię miał ich syn. Można się zastanowić, czy dobranie lalki o męskim wyglądzie wynikało z powodów rodzinnych małżeństwa, które stworzyło Barbie, powodów parytetowych czy innych? Bo dla chłopców nie ma zabawek modelujących ich wygląd, co najwyżej terminator, który nie jest symbolem wyglądu, lecz mocy i siły. W każdym razie sylwetka lalki Barbie, o długich, szczupłych nogach, wcięciu w talii, kształtnym biuście i długich, gęstych włosach stała się niedoścignionym wzorcem kobiecej atrakcyjności, wpędzając w kompleksy wiele nastolatek i młodych kobiet.

Między zdrowiem a chorobą

Na określoną budowę i sylwetkę ciała składa się kilka czynników: geny, aktywność fizyczna oraz odżywiane się, a także modne od jakiegoś czasu modyfikowanie wyglądu zewnętrznego poprzez chirurgię plastyczną. Pracując ponad 30 lat w Klinice Psychiatrii Dzieci i Młodzieży, prowadziłam terapię grupową grup heterogenicznych, czyli pacjentów z rozpoznaniem różnych zaburzeń, w tym też z rozpoznaniem zaburzeń odżywiania się – anoreksji i bulimii oraz grupy homogeniczne, czyli takie, w których uczestniczyli tylko pacjenci z zaburzeniami odżywiania. Z moich obserwacji wynika, że dziewczynki niezależnie od rozpoznania myślą, że będą ładnie wyglądały z wagą w dolnej granicy normy lub niedowagą, natomiast chłopcy są odmiennego zdania – nie podoba im się zbyt niska masa ciała u dziewczynek. Z podobnymi poglądami spotykam się, prowadząc terapie rodzinne pacjentek z rozpoznaniem anoreksji psychicznej, gdzie mamy chorych córek skłonne są akceptować jako docelową, wagę na granicy normy, natomiast ojcowie oczekują by córka ważyła kilka kilogramów więcej. Można więc zadać pytanie, z jakich powodów dziewczęta i kobiety chcą być szczuplejsze, niż oczekiwaliby tego od nich chłopcy i mężczyźni? Hipotetycznie można by założyć, że być może kobiety w myśleniu o swoim wyglądzie są niezależne od bliskich im mężczyzn – ojców, braci czy sympatii i partnerów, ale nasuwa się też druga hipoteza: czy nie są zależne od obcych czy anonimowych kreatorów kobiecych sylwetek i mody? Pojawia się też kolejne pytanie: czy wymagania społeczno-kulturowe, zarówno te w skali mikro, jak i makro, dotyczące wyglądu zewnętrznego i masy ciała, mogą wywołać zaburzenia odżywiania? Anoreksja i bulimia są zaburzeniami o wieloczynnikowej etiologii, do których zalicza się czynniki indywidualne, w tym osobowościowe, czynniki rodzinne oraz czynniki społeczno-kulturowe. Ponadto wyodrębnia się czynniki predysponujące, wyzwalające i podtrzymujące zaburzenia odżywiania się. Czynniki społeczno-kulturowe pełnią więc istotną funkcję, bo kreując standardy dotyczące sylwetki, mogą być czynnikiem wyzwalającym zaburzenia odżywiania, przy istniejących predyspozycjach osoby i jej rodziny. Mimo upływającego czasu i w różnych obszarach zachodzących zmian kulturowych od blisko 30 lat niezmienne pozostaje, że pacjentki z rozpoznaniem jadłowstrętu psychicznego (polskie określenie anoreksji) w początkowym okresie procesu psychoterapii są przekonane, że „chudość” jest nie tylko ładna, ale gwarantuje też szczęście i sukces.

 Wnioski

Podsumowując: kobieca sylwetka w przeszłości była i nadal pozostaje w społeczno-kulturowym gorsecie. Jak długo tak będzie, nie zależy wyłącznie od kobiet będących w różnych rolach: matek, nauczycielek, kreatorek fitness i mody, ale i od wizji przyszłości, w tym biznesu, kreowanej także, a może przede wszystkim, przez mężczyzn.

 Małgorzata Talarczyk

Źródła:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Barbie

Dr Małgorzata Talarczyk – specjalista psychologii klinicznej, certyfikowany psychoterapeuta, terapeuta rodzinny, konsultant psychologii klinicznej dziecka.

www.system-terapia.pl

prof. dr hab. Małgorzata Mikołajczak
prof. dr hab. Roman Dziergwa

Stron 253

• ISBN 978-83-66353-00-8 – Książka w miękkiej oprawie /cena 54,00 zł/
• ISBN 978-83-66353-01-5 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – PDF
• ISBN 978-83-66353-02-2 – Publikacja elektroniczna tylko do ściągnięcia – EPUB

Spis treści
Wstęp………………………………………………………………………………………………. 9
Część pierwsza
Wobec teorii…………………………………………………………………………………….. 19
Rozdział I
Komparatystyczna imagologia – od studiów nad wpływem
do badań reprezentacji poznawczych……………………………………………. 21
Geneza i ewolucja imagologii………………………………………………………. 21
Cele i metody badań imagologicznych………………………………………… 34
Imagologia w Polsce……………………………………………………………………. 44
Rozdział II
Inny. W stronę ksenologii……………………………………………………………. 55
Inny – rekapitulacja…………………………………………………………………….. 59
Inny jako bohater literacki ………………………………………………………….. 69
Od stereotypów do etnotypów…………………………………………………….. 77
Część druga
Nie tylko Heimat. Niemieckie wyprawy na Wschód……………………………. 85
Rozdział I
„Wszystkie drogi prowadzą do dzieciństwa”. Pożegnanie z Górnym
Śląskiem w Podróży w krainę dzieciństwa Horsta Bienka ………………. 87
Długa droga do Polski…………………………………………………………………. 87
Wobec „dotkliwości wieku”…………………………………………………………. 91
Pamięć, tożsamość i gliwickie dzieciństwo.
Podróż jako gest pożegnania……………………………………………………….. 96
Rozdział II
Język milczenia. Perty Reski podróż do wyobrażonego
kraju przodków…………………………………………………………………………… 109
Kto pyta, nie błądzi. Znajomość języka w podróży………………………. 109
Daleki kraj…………………………………………………………………………………… 112

Rozdział III
Niemka jedzie do Polski – Tina Stroheker i jej poetycka topografia
Polski…………………………………………………………………………………………. 127
Dlaczego do Polski? Kwestia motywacji………………………………………. 127
„Język jest dotykiem” (niekiedy bolesnym). W lustrach
stereotypów…………………………………………………………………………………. 134
Rozdział IV
Widokówki ze Śląska i Mazur. Miejsca pamięci
w podróżopisarstwie Matthiasa Kneipa………………………………………… 147
Dyskurs pamięciologiczny – rekonesans …………………………………….. 147
Pamięć Mazur w literaturze niemieckiej i polskiej……………………….. 150
Z Niemiec na Śląsk. Na tropach turystyki nostalgicznej………………. 152
„Mazury to coś całkiem innego”………………………………………………….. 162
Część trzecia
Na przecięciu szlaków. Polskie ekskursje do Niemiec………………………….. 167
Rozdział I
„Do Niemiec nie można pojechać bezkarnie”. Dojczland Andrzeja
Stasiuka jako quasi-przewodnik literacki……………………………………… 169
Wobec tradycji literackich przewodników…………………………………… 169
„Literacki gastarbajter”………………………………………………………………… 173
Tożsamość ponowoczesnego podróżnika…………………………………….. 183
Rozdział II
Blisko – daleko. Śląskie wędrówki Henryka Wańka……………………….. 191
Henryk Waniek – malarz, pisarz, outsider…………………………………… 191
Mapa i terytorium. Śląskie peregrynacje……………………………………… 198
Podmiot i pamięć………………………………………………………………………… 201
Śląski mistycyzm…………………………………………………………………………. 208
Literacki kształt podróży…………………………………………………………….. 212
Zamiast zakończenia………………………………………………………………………… 221
Nota bibliograficzna…………………………………………………………………………. 227
Bibliografia………………………………………………………………………………………. 229
Bibliografia podmiotowa…………………………………………………………….. 229
Bibliografia przedmiotowa………………………………………………………….. 230
Źródła internetowe i filmy…………………………………………………………… 245
Indeks osób……………………………………………………………………………………… 247

Niniejsza książka dotyczy słabo obecnego w polskich i niemieckich badaniach
literackich tematu współczesnych niemieckich podróży do Polski oraz
polskich podróży do Niemiec. Poprzedzone bogatą tradycją gatunku współczesne
niemieckie podróżopisarstwo zawiera wiele interesujących uwag i obserwacji
na temat Polski. Charakteryzują one zarówno przedmiot, jak i podmiot
dokonujący opisu. Polskie podróżopisarstwo wyraźnie ewokuje następstwa historycznych
zależności i uwarunkowań. Zawarte w książce rozważania dotyczą
szczególnego typu podróżopisarstwa i skupiają się na niewystarczająco rozpoznanym
temacie współczesnych podróży do kraju sąsiada. Spośród wielu zagadnień,
które wiążą się z tą tematyką, będzie w niej brany pod uwagę przede
wszystkim problem relacji między obydwoma narodami, wpisanych w opozycję
Wschód – Zachód. Taka perspektywa ukierunkowana jest na badanie wzajemnych
stosunków oscylujących między obcością i bliskością, między zainteresowaniem
i niewiedzą.

/fragment Wstępu/

PROGRAM  KONFERENCJI  NAUKOWO-SZKOLENIOWEJ

PACJENT „INNY” WYZWANIEM OPIEKI MEDYCZNEJ

9 grudzień 2016

Organizatorzy

• Wydział Nauk o Zdrowiu UMB
• Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej UMB
• Wydawnictwo Silva Rerum
• Fundacja  ”Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi                          i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku
• Polskie Towarzystwo Pielęgniarskie Koło UMB
• Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych w Białymstoku

8.00- rejestracja uczestników

8.30 – otwarcie Konferencji

• powitanie gości
• prezentacja monografii Pacjent „inny” wyzwaniem opieki medycznej – Silva Rerum

Wszyscy autorzy  oraz Wydawnictwo  Silva Rerum  pracowało  non profit przy powstawaniu monografii, a wszystkie zyski, zarówno Autorów, jak i Wydawnictwa,  w całości idą na potrzeby Fundacji  ”Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku.

• prezentacja Fundacji  ”Pomóż Im” na rzecz Dzieci z Chorobami Nowotworowymi i Hospicjum dla Dzieci w Białymstoku

  9.30-10.00 -  Co to znaczy spotkać drugiego człowieka w chorym – rozważania w

duchu filozofii dialogu

dr Andrzej Guzowski

10.00-10.30 – Choroba   jako   przyczyna   samotności,   a  może   samotność    jako

przyczyna  choroby?  Stereotypowe przekonanie  w świetle wyników

badań

prof. Elżbieta Czykwin

10.30-11.00 –  Pacjent muzułmański w Polsce

                       dr Artur Konopacki

11.00-11.30 – Postrzeganie  „Innego” przez studentów kierunków medycznych

prof.  Elżbieta Krajewska-Kułak

11.30-12.00 – przerwa na kawę

12.00-12.30  – Uwarunkowania kulturowe żywienia  chorych

                       prof.   Elżbieta  Maciorkowska

12.30-13.00 – Pacjent Świadek Jehowy wobec zagadnień choroby i opieki zdrowotnej

Świadkowie Jehowy w Polsce. Służba Informacji o  Szpitalach

13.00-13.30 –  Specyfika hospitalizacji  chorego psychicznie

                       dr hab.  Napoleon Waszkiewicz

13.30-14.00 -  Specyfika hospitalizacji pacjenta z wadą słuchu

                       mgr  Dorota Koncewicz

14.00-14.30 -  Bariery w komunikacji z zagranicznym pacjentem

                       dr Emilia Jaroszewska

14.30-15.00 – Co to znaczy spotkać Innego

dr Miłka Maltzan

15.00-15.30 – Wizerunek medialny pacjenta w kontekście bezpieczeństwa społecznego

Polski XXI wieku

dr  Paulina Wiśniewska,  dr Magdalena Zdrowicka-Wawrzyniak

15.00-15.30 - zakończenie Konferencji, rozdanie certyfikatów

Doktorzy, którzy zajmują się chorymi,

powinni koniecznie zrozumieć, czym jest człowiek,

 czym jest życie i czym jest zdrowie,

 i w jaki sposób równowaga i harmonia tych elementów je podtrzymuje.

Leonardo da Vinci

 Uwaga – pozycja będzie dostępna na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku /bez dystrybucji wydania drukowanego/

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku amerykańska pielęgniarka Madeleine Leninger, uważając człowieka za istotę kulturową i odwołując się do założeń antropologii kulturowej, sugerowała, by w sprawowaniu codziennej opieki nad pacjentem uwzględniać jego społeczną strukturę, światopogląd, wartości kulturowe, środowiskowy kontekst, a także naturalne (ludowe) i zawodowe systemy opieki.

W Polsce ten problem przez szereg lat nie był dostrzegany, jednak obecnie, przy różnorodności wyznaniowej i ze względu na znaczny napływ emigrantów z różnych krajów, staje się ogromnym wyzwaniem dla pracowników ochrony zdrowia.

W zależności od uwarunkowań kulturowych wyróżnia się różne rodzaje reakcji na chorobę, np. religijną, magiczną, opiekuńczo-pielęgnacyjną czy medyczną.

W chwili obecnej pracownicy ochrony zdrowia stają wobec konsekwencji zróżnicowania kulturowego, gdzie istotną rolę odgrywa zrozumienie, iż różnice kulturowe występują w postawach w stosunku do zdrowia oraz sposobach reagowania na chorobę i śmierć. Przedstawiciele różnych religii mają bowiem odmienne potrzeby podczas choroby oraz pobytu w szpitalu i w związku z tym osoby zajmujące się opieką nad nimi i ich leczeniem powinny być odpowiednio przygotowane do udzielania wsparcia, szczególnie potrzebnego w tym okresie. Przekonania, praktyki i różnice kulturowe dotyczą nie tylko preferowanych strategii radzenia sobie z tymi problemami, ale w znaczy sposób wpływają na przebieg leczenia oraz kształtują definicje i interpretacje problemu, formułowane nie tylko przez pacjenta, ale także przez terapeutę, w tym pielęgniarki i położne.

Carl Gustaw Jung, jeden z najznamienitszych psychoanalityków, podkreślał znaczenie doświadczenia religijnego w procesie terapii, pisząc: Od 30 lat mam pacjentów z całego świata, różnych kultur…. w wieku około 35. roku życia, nie było ani jednego pacjenta, u którego nie znalazłoby się problemów religijnych. Każdy z nich chorował dlatego, bo brakło mu tego, co od wieków daje religia. Nikt nie wyzdrowiał, o ile nie wróciło u niego jakieś odnowienie zaniedbanego życia religijnego.

Kulturę zdrowotną kształtuje wiele czynników, m.in. takich jak ogólny poziom życia członków danej zbiorowości, wierzenia i wiedza na temat przyczyn chorób, postawy i zachowania chorego wobec leczenia oraz postawy pracowników sektora opieki zdrowotnej wobec pacjentów, sposób odczuwania, postrzegania, opisywania i interpretowania objawów choroby, definiowanie zdrowia i postrzeganie choroby oraz styl życia. Postawy i zachowania zdrowotne wobec choroby uwarunkowane są miedzy innymi religią, magią, działaniami medycznymi, opiekuńczo-pielęgnacyjnymi, udzielanym wsparciem społecznym. Kwestie różnic kulturowych i ich znaczenie dla praktyki powinny stanowić podstawowy element programów nauczania profesjonalistów medycznych, zarówno na poziomie przed, jak i podyplomowym.

Pracownicy ochrony zdrowia, w tym studenci, muszą mieć możliwość zapoznania się i przedyskutowania problemów wynikających z różnic kulturowych swoich podopiecznych oraz zdobyć umiejętność reagowania na nie zgodnie z ich etyką zawodową. Brak wrażliwości pracowników ochrony zdrowia na różnice kulturowe pacjentów powoduje bowiem zagrożenie dla poszanowania godności osoby pacjenta.

Książka ma się przyczynić do zrozumienia, iż jednym z filarów opieki całego zespołu terapeutycznego jest zrozumienie, że ludzie różnią się między sobą nie tylko rodzajem schorzenia, ale także przynależnością kulturową oraz że istnieje ścisły związek między różnorodnością między ludźmi a etyką zawodową. W związku z powyższym stworzenie podręcznika poruszającego problemy związane z terapią pacjenta odmiennego kulturowo wydaje się jak najbardziej słuszne. W naszym odczuciu, jako autorów podręcznika, kwestie różnic kulturowych i ich znaczenia dla praktyki powinny stanowić podstawowy element programów nauczania profesjonalistów medycznych.

We współczesnym społeczeństwie, w tym także w ochronie zdrowia, bardzo ważną rolę powinno odgrywać przekazywanie wiedzy o innych kulturach zamieszkujących Polskę, kwestionowanie stereotypów, uwrażliwianie na różnice kulturowe i wzmacnianie postawy szacunku wobec drugiego człowieka i jego kultury. Pracownicy ochrony zdrowia powinni znać i rozumieć wszystkie czynniki kulturowe danej społeczności i odpowiednio je uwzględniać w procesach planowania i realizowania opieki. Powinni systematycznie uzupełniać swoją wiedzę, aby móc w swej codziennej pracy uwzględniać poszanowanie zróżnicowania kulturowego i religijnego. Celem podręcznika jest więc rozbudzenie zainteresowania czytelników wielokulturowością w kontekście medycznym, zapoznanie ich ze zwyczajami osób będących wyznawcami różnych religii, którzy są potencjalnymi podopiecznymi placówek ochrony zdrowia oraz uwrażliwienie na potrzeby osób odmiennych kulturowo. Uważamy, iż wiedza o określonych oczekiwaniach pacjentów innych kulturowo wobec pracowników ochrony zdrowia jest kluczowa w świadczeniu opieki zdrowotnej. W naszej opinii przyczyni się to do umocnienia terapeutycznych związków pomiędzy personelem medycznym a pacjentem i uzmysłowi pracownikom ochrony zdrowia znaczenie wzajemnego szacunku i tolerancji wobec wyznania innych. Mamy także nadzieję, iż zespół redaktorów podręcznika, wywodzących się ze środowisk reprezentujących różne religie i kultury oraz pracowników naukowych, posiadających ogromne doświadczenie zawodowe i dydaktyczne, jest gwarancją, że będzie to cenna pozycja, mogąca z powodzeniem znaleźć zastosowanie nie tylko w procesie dydaktycznym, ale także w codziennej praktyce wszystkich pracowników ochrony zdrowia.

Polska tradycja językowa, nakazuje narodowości pisać wielką literą, wyznanie zaś małą, my – jako autorzy podręcznika, z szacunku dla wszystkich religii oraz ich wyznawców, postanowiliśmy zarówno narodowość, jak i wyznanie pisać wielką literą.

prof. dr hab. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

dr n. o zdrowiu Andrzej Guzowski

mgr teologii Grzegorz Bejda

dr n. o zdrowiu Agnieszka Lankau 

Recenzja naukowa

prof. dr hab. n med. Jerzy Marcinkowski

dr hab. Adam Sawicki prof. Uniwersytetu Pedagogicznego
w Krakowie

Spis treści

Wprowadzenie  4

1.      Rozumienie kobiecości 10

W filologii i terminologii 10

W filozofii 18

W biologii 21

W psychologii 24

2.      Przemiany sytuacji kobiet  27

3.      Kobieta stara w literaturze i sztuce  54

Starożytność  54

Średniowiecze  78

Nowożytność  84

XIX wiek  102

XX wiek 115

4.      Kobieca starość wielu kultur i religii 131

Azja  131

Ameryka  141

Afryka  145

5.      Oblicza starej kobiety  151

Czarownica  151

Staruszka (nie) nasycona  159

Babcia 162

Zakończenie 168

Bibliografia 173

Wprowadzenie

Według definicji znajdującej się w Leksykonie gerontologii starość to nieunikniony efekt procesu starzenia się, w którym kolejno następujące zmiany biologiczne, psychiczne i społeczne zaczynają oddziaływać względem siebie synergetycznie, prowadząc do naruszenia równowagi biologicznej i psychicznej bez możliwości przeciwdziałania temu, czyli jest to końcowy okres starzenia się. Starość jako okres życia następujący po wieku dojrzałym, jest pojęciem statycznym; natomiast starzenie się, jako proces, zjawiskiem dynamicznym[1]. Kobieta, której wartość przez stulecia wyznaczały jedynie przymioty ciała oraz zdolność do reprodukcji, a tym samym przedłużania gatunku, z wiekiem swą stratę odczuwa dotkliwiej niż mężczyźni. Proces ten uwidacznia się na wszystkich trzech ściśle powiązanych ze sobą płaszczyznach.

Przez stulecia stosunek społeczeństwa do ludzi starych, zwłaszcza kobiet cechował się znaczną ostrożnością, jeżeli nie dyskryminacją. Po upadku funkcjonującej w kilku starożytnych cywilizacjach gerontokracji (np. rada starszych geruzja w Sparcie) nastał dla seniorów czas nieprzychylny. Szacunek dla doświadczonych życiem mędrców stopniał, ustępując miejsca pogardzie dla starczych słabości. Nawet w cywilizowanej Europie tolerowani dopóty dopóki wykazywali pewną przydatność. Paul Chapuy w nawiązaniu do dyskryminacji późnej dorosłości u ludów prymitywnych stwierdził, że uległy zmianie formy, natomiast sama koncepcja bezużyteczności człowieka starego utrzymuje się w cywilizacji zachodniej[2].

Doskonale stosunek dawnych ludów do starców postrzeganych jako mędrców oraz depozytariuszy kultury i tradycji ukazuje Konfucjusz. W domu rodzinnym młody człowiek winien z nabożnością odnosić się do swych rodziców. Poza domem rodzinnym winien szanować starszych[3]. Chiński filozof głosił kult przodków i w sposób wyrazisty, acz prosty, powtarzał nakaz szacunku względem starszych zawarty w Biblii. W jednym z dialogów myśliciel krótko podsumowuje cykl rozwoju mentalności moralnej w człowieczej egzystencji, starość ukazując jako okres pełni i zrozumienia: Gdy miałem lat piętnaście, skupiłem swe wysiłki na nauce. Gdy osiągnąłem lat trzydzieści, ustaliły się me zasady, zaś w wieku lat czterdziestu nie znałem już wahań. W wieku lat pięćdziesięciu pojąłem wolę Niebios. Gdy osiągnąłem wiek lat sześćdziesięciu, rozumiałem wszystko, co się kryło za tym, co mówiono mi. Dopiero gdy dożyłem lat siedemdziesięciu, mogłem iść za pragnieniami mego serca nie przekraczając przy tym żadnej z reguł[4].

Wiek społeczny stanowi specyficzną kategorię, łączoną ze społecznymi oczekiwaniami co do stosownego i pożądanego sposobu zachowania. Według przekazów o starzeniu się przed biblijnym potopem i w krajach dalekiej północy odległe historycznie cywilizacje nosić miały ludzi prawych, a przez to dożywających sędziwego wieku. Współczesne społeczeństwa Zachodu starość odbierają jako czas przymusowego odpoczynku, a od seniorów oczekują powagi i stateczności[5]. Warto wspomnieć w tym miejscu teorię wyłączenia, według której wykluczenie seniorów z życia społecznego prowadzi do ograniczenia ich interakcji z otoczeniem, ale w pewnym sensie dokonuje się za obopólną zgodą. Ludzie odsuwają się od osoby starej w takim samym stopniu, w jakim ona oddala się od nich[6]. Człowiek stary traci poczucie sprawstwa, jest uległy i często nie potrafi dokonać obiektywnej oceny swego życia, zatracając realne poczucie własnej wartości. Prowadzi to do deprecjacji własnej osoby i poczucia bezsensu trwania. Dla kobiet uczucie osamotnienia stanowi szczególnie przykrą konsekwencję biegu czasu i niesionych przezeń zmian.

Kobieta pięćdzie­sięcioletnia jest zazwyczaj w pełni sił, bogata w doświadczenie, ale bez znaczących osiągnięć, które są udziałem mężczyzn w tym wieku. Kobieta wycofuje się lub zostaje wycofana z wielu aktywności. Cóż począć może istota, którą nauczono wyłącznie poświęcenia, kiedy starość nie żąda już ofiar? Dzieci odchodzą, mąż odsuwa się, w swój latami skrzętnie budowany świat. Nikomu niepotrzebna stara kobieta snuje bezpłodne plany na długie lata, które jej pozostały.

Zdrowie psychiczne i szczęście człowieka w dużej mierze zależą od ilości popełnionych przez niego błędów. Kwintesencją starości jest właśnie zestawianie sukcesów i porażek podczas dokonywania bilansu życiowego. Dla kobiet historyczne naleciałości zaprzeczające równości płci stanowią swoiste piętno. Kobieta, która całe życie miała być piękna, opiekuńcza, zaradna i ofiarna z wiekiem traci coraz więcej. Bogactwo doświadczenia stanowi pewien atut, ale nie tak znaczący jak poniesione straty. Mądrość starej kobiety, gorzka czy pogodnie obojętna, pozostaje wciąż jeszcze zupełnie negatywna; jest negacją, oskarżeniem, odmo­wą — jest bezpłodna. Zarówno na terenie myśli jak czynu, najwyższą formą wolności, jaką może, osiągnąć kobieta – pasożyt, jest stoickie wyzwanie lub sceptyczna ironia[7].

Niniejsza praca ma zasygnalizować przebieg i charakter zmian, dokonujących się od czasów starożytnych po współczesne w odbiorze i wizerunku kobiety starej. Ukazanie sytuacji sędziwych kobiet w różnych okresach historycznych i kulturach jest przyczynkiem do właściwej części pracy popartej analizą i interpretacją dzieł z zakresu literatury i sztuki. W pracy posłużono się metodą analizy źródeł.

Dla historyka źródłem jest każdy przedmiot wytworzony przez człowieka[8], przy czym podział źródeł dokonuje się ze względu na cechy, które wyróżniono w przedmiotach zgodnie z generowanymi przez badacza potrzebami poznawczymi[9].

Wszelkie zakodowane informacje wywodzą się z czterech obszarów źródła historycznego:

— jego fizykalności (materialności, przedmiotowości, „cielesności”),

— z zapisu przy użyciu pisma,

— z obrazu,

— z dźwięku (przy czym warto dodać, że dane, utrwalone za pomocą pisma, obrazu lub dźwięku, mogą współwystępować ze sobą w różnych kombinacjach)[10].

Źródła historyczne podzielono kierując się powyższą logiką na osiem zasadniczych grup:

1) materialne,

2) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma,

3) mate­rialne z danymi utrwalonymi za pomocą obrazu,

4) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą dźwięku,

5) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pis­ma i obrazu,

6) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma i dźwięku,

7) materialne z danymi utrwalonymi za pomocą obrazu i dźwięku,

8) mate­rialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma, obrazu i dźwięku[11].

Źródła ikonograficzne a precyzyjniej przekazy ikonograficzne o charakterze intencjonalnym (fragment istniejącego źródła historycznego) lub konceptowym (historiograficzna rekonstrukcja) dzielą się na cztery podgrupy:

1)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi tylko za pomocą obrazu;

2)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma i obrazu;

3)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi za pomocą obrazu i dźwięku;

4)    pozostałości materialne z danymi utrwalonymi za pomocą pisma, obrazu
i dźwięku[12].

S. Herbst określił kierunki badań historyczno – ikonograficznych wyróżniając powtarzalne tematy tj.:

1) „ikonografie szczegółów”,

2) „portret” (z rzeźbą nagrobną, przedmiotami sfragistycznymi i numizmatycznymi),

3) „ikonografię krajobrazu” (perspektywiczne i panoramicz­ne widoki pejzażowe, batalistyczne i miejskie),

4) „wyobrażenia wypadków historycznych”[13]

Zbliżonej klasyfikacji dokonał Z. Piech wskazując sześć tematycznych grup dotyczących:

1)        określonych zdarzeń historycznych,

2)        postaci historycznych,

3)        czynności przez nie wykonywanych,

4)        miejsc historycz­nych,

5)        obiektów historycznych

6)        przedmiotów odnoszących się do konkretnych wycin­ków procesu historycznego (dodatkowo wskazano też konieczność rozbicia przedstawień obrazowych o charakterze świeckim i religijnym)[14].

Zabytki połączone wspólną ideą powstania, wpływu społecznego czy programu merytorycznego K. M. Kowalski podzielił na źródła ikonogra­ficzne:

1) ideowe, adresowane do współczesnych (środki propagandy politycznej, składniki wystroju obiektów sakralnych);

2) komercyjne (pomniki panujących; zabytki sepulkralne; portrety szlacheckie i mieszczańskie do wnętrz świeckich; wota religijne; cechowe i brackie pamiątki; iluminowane rękopisy; ryty nakościelne);

3) z funkcją znaku prawnego;

4) estetyczne adresowane do współ­czesnych – dekoracje przedmiotów użytkowych (obrazy na mobilnych i nieruchomych elementach wnętrz; dekoracje przedmiotów do spożywania posiłków; zdobienia broni paradnej i bitewnej; przedmioty do wyrobu i dekoracji artykułów spożywczych);

5) dydaktyczne i dokumentacyjne adresowane do współczesnych i potomnych (dokumentujące krajobraz naturalny i kulturowy; kartograficzne i dotyczące praktyki militarnej; dokumentujące obserwacje naukowe);

6) użytkowe w praktyce artystycznej adresowane do współczesnych (plany architektoniczne; wzory w praktyce artystycznej);

7) nieadresowane o funkcjach użytkowych[15].

W pracy wykorzystano źródła materialne zarówno z danymi utrwalonymi za pomocą pisma jak i obrazu. Prócz tekstów kultury i źródeł ikonograficznych wykorzystano również materiały epigraficzne na podstawie epitafiów nagrobnych poświęconych obywatelom rzymskim.

Praca pod tytułem Obraz kobiecej starości w literaturze i sztuce stanowi próbę przybliżenia i zobrazowania sytuacji kobiety starej na podstawie przekazów kulturowych, jak również refleksji nad przeżywaniem i dojrzewaniem kobiet do własnej starości. Autorskie badania wybranych źródeł pozwoliły na cząstkowe nakreślenie kierunku zmian społecznego postrzegana starości w wymiarze płci i tendencji w kształtowaniu wizerunku kobiety starej dawniej i współcześnie.

Praca złożona jest z pięciu rozdziałów.

W rozdziale pierwszym Rozumienie kobiecości wydzielono cztery podrozdziały dotyczące zagadnienia w odniesieniu do filologii i terminologii, filozofii, biologii i psychologii. Wielodziedzinowa analiza kategorii kobiecości ma na celu wprowadzenie do tematu głównego i zapoznanie z podstawowymi pojęciami.

Drugi rozdział zawiera opis Przemian sytuacji kobiet na przestrzeni dziejów od czasów antycznych po współczesność. Przedstawiono tu historyczne ujęcie odbierania kobiet starych przez ludzi różnych epok, ich społecznego znaczenia i przypisywanych im zadań, ale również celebrację rytuału przejścia etapu wiek dojrzały – starość.

Trzeci rozdział Kobieta Stara w literaturze i sztuce składa się z pięciu podrozdziałów podzielonych chronologicznie. Pierwszy dotyczy starości w kontekście społecznego funkcjonowania kobiet w starożytności, drugi – średniowieczu, trzeci – epoce nowożytnej, pozostałe w XIX i XX wieku. Wykorzystano tu przekazy piśmiennicze, zarówno poezję jak i prozę oraz wytwory szeroko pojętej sztuki przede wszystkim malarstwa.

Czwarty rozdział traktuje o Kobiecej starości wielu kultur i religii i podzielony został na trzy podrozdziały dotyczące cywilizacyjnego w tym wyznaniowego aspektu egzystencji kobiety starej na kontynentach azjatyckim, afrykańskim i w Ameryce Południowej.

Ostatni rozdział przedstawia Oblicza starej kobiety wskazując na trzy wybrane typy a zarazem schematy kobiet: Czarownicę, Staruszkę (nie) nasyconą i Babcię. W ramach tych podrozdziałów rozpatruje się kulturowy (często stereotypowy) obraz postaw społecznych wobec starości kobiet.

Praca oparta jest na analizach źródeł, spostrzeżeniach własnych oraz opracowaniach naukowych, to jest literaturze przedmiotu z zakresu psychologii, gerontologii, socjologii, innych nauk humanistycznych oraz nauk medycznych. Szczególnie przydatne okazały się opracowania takie jak: dwutomowa Historia starości G. Minois i J. P. Bois, Gorsza płeć M. Boguckiej, Historia brzydoty U. Eco, wydawnictwo albumowe Rembrandt i krąg jego tradycji oraz seria wydawnicza Życie codzienne… Pierwsze dwie z wymienionych publikacji zawierają historyczny przegląd faktów i dokumentów dotyczących osób starych i stosunku do nich od antyku po czasy nowożytne nobilitujące starość wynalazkiem emerytur. Gorsza płeć stanowi studium analiz sytuacji kobiet na przestrzeni dziejów. W woluminach U. Eco i albumie o twórczości Rembrandta pojawia się mnóstwo cennych dla pracy przykładów malowideł kobiet starych, natomiast seria wydawnicza Życie codzienne określa szczegółowe aspekty funkcjonowania ludów z różnych epok i kontynentów, po wielokroć uwzględniając specyfikę i zasady egzystencji kobiet na tle całych społeczeństw. Pełny wykaz źródeł znajduje się w bibliografii.

Abstract

The study entitled ”Female Old Age Seen Through Literature and Art” constitutes an attempt to approach and depict the situation of an old woman on the basis of cultural record, as well as reflect on women’s growing up to their old age and experiencing it. The author’s research on the chosen sources allowed partially to lay down the direction of the change in social perception of the old age in reference to sex and draw the tendencies in shaping the image of an old woman in the past and present.

The paper comprises five chapters. Chapter one Understanding Womanhood is divided into for subsections referring to the issue in the context of philology and terminology, philosophy, biology and psychology.  Interdisciplinary analysis of the womanhood as category aims at introducing the main subject and the basic terms.

Chapter two describes the Changes of the Situation  of Women  throughout the ages from ancient to modern times. It depicts the historical approach to elderly women in different ages, their social importance, assigned tasks, and also the celebration of the transformation  from adulthood into old age.

Chapter Three Old Woman in Literature and Art is composed of five sub-chapters divided chronologically. The first one refers to old age in the social context of women’s life in ancient times, the second one  – in middle ages, the third  -  in modern times, and the remaining ones deal with the 19th and 20th centuries. It refers to written sources, both poetry and prose, as well as widely understood art, first of all painting.

Chapter four which concerns Female Old Age in Many Cultures and Religions has been divided into three sub-chapters dealing with the civilization, including religious aspect of an old woman’s existence on the Asian, African and South American continents.

The last chapter depicts The Picture of an Old Woman pointing out some chosen patterns, which form female types. The sub-chapters investigate cultural, and often stereotypical, picture of social approaches towards women’s old age.

The work is based on the analysis of sources, the author’s individual observation, as well as research in the scientific literature concerning psychology, gerontology, sociology, and other humanities or medical studies.

Ze strony e-księgarń zwykle można zamówić zarówno e-booki, jak i książki drukowane.

Poniżej zamieszczamy przykładowe linki do e-księgarń:

• http://atena.osdw.pl/szukaj;jsessionid=91CEAA25BAE777243D409E1B4056F332.s01?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=19&y=5
• http://atenastargard.osdw.pl/szukaj;jsessionid=F13AAD8929A393FB82C76EAD6AD5AD1E.s30?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=17&y=12
• http://ksiegarniaatlas.osdw.pl/szukaj;jsessionid=415BF105B82151D3F23F3235A5D07AE4.s02?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=22&y=13
• http://bajbuk.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1D611F823777B38958C6BDF8B6C9A7CF.s02?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=23&y=21
• http://kruk.osdw.pl/szukaj;jsessionid=DECD10A2A5C04352C08CBCE715FC523F.s02?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=20&y=3
• http://www.ksiegarniadudziak.pl/szukaj;jsessionid=5FDF9A87773711AA59DA509735234308.s27?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=26&y=6
• http://domowa.net.pl/szukaj;jsessionid=B2619614A733627B225354B2584C41F9.s03?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=19&y=22
• http://educatio.osdw.pl/szukaj;jsessionid=29E93FCE46CC6A8621387CDF6733099F.s27?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=31&y=12
• http://eureka24.osdw.pl/szukaj;jsessionid=4E7AC37864A75EED63D65C085E79683D.s24?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=21&y=14
• http://exlibris.osdw.pl/szukaj;jsessionid=CC0019D909D1FD8632A58540DD84E4FB.s05?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=32&y=18
• http://www.ksiegarniakonskie.pl/szukaj;jsessionid=52FD09D84F71D747C77D0A64DD6F51B8.s31?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=44&y=22
• http://ksiegarniaklimczok.pl/szukaj;jsessionid=E58F3B1BDA220E3FAF85EB5BEF064982.s17?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=14&y=10
• http://www.ksiegarnialichosik.pl/szukaj;jsessionid=089CC75188ABCA592BA586504EBB8F28.s09?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=26&y=14
• http://merkury.osdw.pl/szukaj;jsessionid=89D9FF9F78E5512118CFA7EA8D890526.s22?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=22&y=9
• http://epoka.osdw.pl/szukaj;jsessionid=33AAE232355B852E4DC674DF61AD243E.s28?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&x=74&y=6
• http://oficyna.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D31136844F255341DF4472AC34C7E527.s12?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=21&y=10
• http://ksiegarniasrem.osdw.pl/szukaj;jsessionid=F0D6C2400966116540E71B3CC66DA856.s01?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=12&y=13
• http://www.ksiegarniasuplement.pl/szukaj;jsessionid=87FFD767AA185634D9B7120CE97A1E47.s18?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=40&y=18
• http://librabooks.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1F625B73E4B9F415336E44F4B2AB635A.s09?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&category=&x=30&y=2
• http://umadziarow.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1DFEFCE1D923122570582C45BFBE932B.s15?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=40&y=15
• http://ksiegarniastaszow.pl/szukaj;jsessionid=0A6A7B3CDB367B2871DAC8CAAA6E6883.s16?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=30&y=26
• http://www.papirus.boleslawiec.pl/szukaj;jsessionid=E99D914E997F4F6A0F565D2B0D76DD44.s24?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=22&y=8
• http://ksiegarnia.osdw.pl/szukaj;jsessionid=8748C663E80BFF647872EE1AAEE773AD.s08?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+Modrak&grupa=&x=34&y=16
• http://www.ksiegarniaorla.pl/szukaj;jsessionid=33A4F46A865A95C7B790564282252067.s12?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&category=&x=23&y=8
• http://phkowalska.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D1C8C78FE6C0130CAD8CC9A5F098E66D.s13?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=25&y=17
• http://www.e-libera.pl/szukaj;jsessionid=9642ED37134118B298DDE5F74E58FA0F.s26?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=14&y=5
• http://ksiegarniaalfabet.osdw.pl/szukaj;jsessionid=74E9FEB23445141727ECC52A16D4ED76.s01?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=38&y=6
• http://e-sowa.osdw.pl/szukaj;jsessionid=81316C584B48F1EA235F7C99D51DBD70.s05?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=20&y=16
• http://kgstrzegom.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D886CE5B5A5D913BF321378B18F5FC52.s07?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=19&y=14
• http://www.pim.tychy.pl/szukaj;jsessionid=F12FEF662ACAEADD53AB98C4B1BD1C67.s13?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=48&y=12
• http://pro-edukacja.osdw.pl/szukaj;jsessionid=627F3D624E0050AB76AD2A64E1B70197.s19?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=30&y=14
• http://bookowski.eu/szukaj;jsessionid=DF6E6ECCAA6AC237C3B86784883889C8.s36?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+Modrak&grupa=&x=14&y=12
• http://hokus.osdw.pl/szukaj;jsessionid=56AE9187078EC000640DF03CF4866BDF.s06?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=35&y=11
• http://safona.osdw.pl/szukaj;jsessionid=4BC5D55EBB1713D5437AE591B480747D.s14?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=28&y=8
• http://sklep.bookarest.pl/artykul/Malgorzata-Modrak/Obraz-kobiecej-starosci-w-literaturze-i-sztuce,39D3FBE4EB
• http://edukacyjnazawiercie.osdw.pl/szukaj;jsessionid=1BD93798ECD350A2235341C55D3AABBA.s34?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&category=&x=36&y=16
• http://ksiegarniajgora.osdw.pl/szukaj?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=30&y=8
• http://libellus.osdw.pl/szukaj;jsessionid=87F290DBC68D7C3C444592D8C493C8B8.s25?value=Obraz+kobiecej+staro%B6ci+w+literaturze+i+sztuce+&grupa=&x=27&y=13

• http://eksiegarnia.com.pl/
• http://www.inbook.pl/product/show/630601/e-book-wizerunek-kobiety-w-mediach-analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-xxi-wieku-paulina-m-wisniewska-anna-dolska-ksiazki-elektroniczne-e-book-edukacja-nauki-spoleczne-socjologia
• http://www.booki24.pl/ebooki/wizerunek-kobiety-w-mediach-analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-xxi-wieku-p26231.html
• http://ksiegarniajgora.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://fenix.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://zprawdziwegozdarzenia.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.uczniowska.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://kodeks.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://e-akapit.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniaakcent.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ana.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniagliwice.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.ckwiedza.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://codex.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.domksiazki.poznan.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://sedina.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://dsh.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://eureka.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniacymelia.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://sklep.fankultury.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniawsieci.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.twoje-ksiazki.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniaraciaz.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://boszksiegarnie.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://abas.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://gabrysia.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.novaksiegarnia.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.atlastorun.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://books.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://friendlybooks.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://tajnekomplety.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://mito.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://atut.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.poschodkach.com/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.ksiegarnianeptun.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://pegazchybie.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ekonomiczna.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.makama.eu/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://pantadeusz.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniapegaz.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://pegaz.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://strofa.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.ksiegarniajordanow.pl/szukaj;jsessionid=518F924A058684BDBF5E64F4021F5D08.s06?value=Wizerunek+kobiety+w+mediach&grupa=&x=44&y=16
• http://stanczyk.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.naskarpie.net.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.ksiegarniaorbita.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarnia-ciechocinek.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.eurekaskierniewice.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://jolanta.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://elba.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://epos.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://exlibriswadowice.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://nalesisku.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.pantadeusz.eu/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ratuszowa.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://sobotka.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniauiwony.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://wiedza.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://wiedzamazury.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://domksiazki-gdansk.osdw.pl/szukaj;jsessionid=D391D30189C235A0B2D396483C4F496F.s03?value=Wizerunek+kobiety+w+mediach&grupa=&x=17&y=9
• http://ksiegarniaabc.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://ksiegarniaalfa.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://alfabet.osdw.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB
• http://www.ksiegarnianysa.pl/artykul/Paulina-M-Wisniewska/Wizerunek-kobiety-w-mediach-Analiza-porownawcza-tematyki-poswieconej-kobietom-w-prasie-polskiej-i-niemieckiej-u-schylku-pierwszej-dekady-XXI-wieku,7A501173EB

 

Spis treści
Wstęp
Rozdział I – Recepcja twórczości Ireneusza Iredyńskiego
Rozdział II – Ireneusz Iredyński pisarzem nowoczesności
Rozdział III – Teoretyczne, filozoficzne i metodologiczne konteksty powtórzenia i podwojenia
Rozdział IV – Pragnienie powtórzenia
Rozdział V – Lęk przed powtórzeniem
Rozdział VI – Podwojona przestrzeń języka. O gestach metajęzykowych
Rozdział VII – Wewnętrzne podwojenie postaci
Podsumowanie

Streszczenie
Rozważania na temat powtórzenia i podwojenia w literaturze Ireneusza Iredyńskiego stanowią próbę reinterpretacji tej twórczości i osadzenie jej w samym środku formacji nowoczesnej przy jednoczesnej rewizji jej fundamentalnych założeń. Kluczowe jest określenie w granicach tej formacji, kojarzonej z prymatem oryginalności, przestrzeni dla właściwego funkcjonowania powtórzenia i podwojenia.

Rozmaite strategie, które obierają bohaterowie utworów Iredyńskiego wobec problemu powtórzenia (pragnienie powtórzeniem i lęk przed nim) mają swój początek w rozważaniach Sørena Kierkegaarda, poprzez Nietzscheańską koncepcję wiecznego powrotu, psychoanalizę, na postmodernistycznych teorii Gillesa Deleuze’a kończąc.

Potencjał podwojenia realizujący się w przestrzeni języka, odsyła do koncepcji Ludwiga Wittgensteina, do rozważań René Girarda (idea kozła ofiarnego), Giorgio Agambena (figura homo sacer) i Petera Sloterdijka (konstrukcja „podwójnego agenta”).

Owe mechanizmy stale obecne w twórczości Iredyńskiego pozwalają na przeprowadzenie koniecznej analizy i na jej podstawie wysnucia wniosków umożliwiających pełniejsze opisanie formacji nowoczesnej, formacji niejednorodnej i zawierającej pozorną wewnętrzną sprzeczność.

Summary
Repetition and duplication as figures of modern writing in the works of Ireneusz Iredyński

Reflections on repetition and duplication in literature of Ireneusz Iredyński are an attempt to reinterpreting and placing it in the middle of the literary modernity while revising its fundamental assumptions at the same time. The key issue is to define within this formation obviously associated with the primacy of originality an area for the proper functioning of repetition and duplication.

The attitude of Iredyński’s characters towards the problem of repetition (a desire for repetition and a fear of it) is reflected in the philosophical considerations of Søren Kierkegaard, Nietzsche’s conception of the eternal return, psychoanalysis, and in the postmodern theories of Gilles Deleuze.

The potential of duplication current in the area of language, refers to the concept of Ludwig Wittgenstein, René Girard (the idea of a scapegoat), Giorgio Agamben (figure of homo sacer) and Peter Sloterdijk („double agent”).

These mechanisms presented in the works of Iredyński allow to carry out the necessary analysis and reach a conclusion which gives a fuller description of modernity, heterogeneous formation that contains an apparent contradiction.